NOTICE BIOGRAPHIQUE, LITTERAIRE ET PHILOSOPHIQUE
dpi non possunt; unde respecta nostronim corporum que spissa et grossa siint spiritus dicuntur ; quemadmodum aer quauiYis corpus sit propter sobtilitatem vocatur spiritQs j et hoc affirmant auctoritate Beati Grégorii qoi in Moralibus de angelis loquens ait: Comparatione iiostroniin corporum spiritus sunt^ sed comparatione illius summi etincircumscripti spiritus corpora sunt dicenda. Hoc iterum probant auctoritate Beati Augustin! qui Enchelitlion {sic; Us, Enchiridion, inEncliiridio^ dans son Enchiridxum) quoddam taie ponit capitulum : Qualia corpora angeli habeant » ( Même manuscrit ^ fol. 193 r. , coL 2 et 194 r«., col. 1 ). Dans riraprimé, p. 208, au lieu du mot tncircumscriptiy on lit : incircumspectx ; les mots m Enchxridio y remplacent la leçon barbare du manuscrit.
(31) Le manuscrit de St -Victor est ici tellement défectueux, que nous empruntons au Dragmatxcon ( Bibliothèque impériale , fonds latin , n^ 6415 , fol. xiîi r». ) le passage où cette opinion est exposée avec une grande netteté : « Cum enim«temperies aeris ex omni parte super terram sit, ex omni parte terre quedam pars est temperata et habitabllis. Sed quoniam refluxiones Océan! latera terre juxta qualitatem ( dans l'imprimé, p. 225 , quantitatem ) orizontis cingunt , in duo lllam dividunt; cujus superiorem inbabitamus partem , antipodes vero nostri inferioreuL Nullus tamen nostrorum ad iUos neque illorum ad nos unquam pervenit; ex parte enim Septentrionisfrigus et refluxiones transitum prohibent [dans l'imprimé^ perhibent); ex parte Orientis et Occidentis refluxiones » Cf. Le Journal de Verdun , juillet 1763. Cette doctrine, d*ailleurs , avait commencé à se répandre dès le X*. siècle (Voyez dom Tassin et dom Toustain , Nouveau traité de diplomatique , t III , p. Zt\S). — Dans le même traité, aux environs du passage que je viens de citer, on trouvera très-nettement articulée Thypothèse de la gravitation newtonienne , en ce qui concerne le centre de la terre où tendent tous les corps de tous les points de sa surface.
(32) tt Juxta Democriti opinionem existimavit omnia constare ex atomis seu indivisibilibus , ut intelligimus ex hoc loco Gualteri de S. Victore : Âiunt , Inquit , Hebrm verbo hebraico Doc significari tenuissimum pulverem qui vento rapitur^ sape in oculos mittitur et sentitur potius quam videtur. Minutissima ergo frusta pulveris et pêne invisibilia hoc verbo appellantur, qucB forsitan Democritus cum Epicuro suo atomos vocat. Inde Willielmus de Conchis ex atomorum id est minutissimorum corporum concretione putat fieri omnia ». Bulaeus , Historia Universitatis Parisiensis, t. II, p. 743. Ces lignes de Gaultier de St. -Victor sont empruntées, selon Oudin (t. II , col. 1228), à son livre Contra quaiuor labyrinthes Franciœ, id est Abœlardum, Petrum Lombardum, Petrum Ptctaviensem et Gisbertum Porretanum, Cf. Mabillon ( Analecta^ nova edit. , p. 54, et Crevier (Histoire de l'Université de Paris ^ t I, p. 160), qui suppose que Guillaume avait rectifié cette doctrine par les principes du christianisme. — Guillaume de Conches, dans sa Sectmda philosophia^ repousse la théorie de Démocrite sur Tacquisition des idées: t On a, dit -il, prétendu que le rayon visuel ne s'étend pas jusqu'à Tobjet de la vision , mais qu'il rencontré au milieu de Tespace les formes et les couleurs des choses , les recueille et revient ensuite vers l'âme. Mais la raison
&30 GDiLL/iUME DE CONGHES ,
ne parait pas souscrire à ce système. » Voyez B. Hauréau, article Ioêes-images, dans le Complément de l'Encyclopédie moderne^ publié par MM. Firmiu-Didot.
(33) a Fonuavit Deus hominem de limo terrae.... Ex vicino liHio corpus mulieris esse creatum verisimile quibusdam videtur, et ideo oec peniUis idem {sic; lis. eadem) est quod homo^ Dec penitus diversum {lis. diversa), oec ita temperata, quia calidissima frigidiorestfrigidissimo viro. Et hoc est quod pagina [sacraj dicitDeum fecisse faeminam ex latere Adx. Non enim ad literam volumus Deum primum hominem ex costa esse {sic; lis. excostasse, comme porte le manuscrit 6/il5, fonds latin de la Bibliothèque impériale. foL 1, v"). » Dtf Elementis philosophiez, dans les Œuvres de Bède, t II, p. 211.
(3/i) « Ordo vero discendi talis est ut, quia per eloquentlam omnis fitdoctrina, prius instruantur in eloquentia; cujus tressunt partes: recte scribere, et rectescrlpta pronuntiare {Ajoutez : quod docet grammatica) ; probare id quod probandum, quod docet dia^lectica ; ornare verba et sententias , quod tradit rhetorica. Initiandi ergo sumus in grammatica^ deinde in dialectica , postea in rhetorica. Quibus instructi ut armis , ad studium philosophiae debemus accedere ; cujus hic est ordo ut prius îd quadrivio, et in ipso prius {sic; lis. primo) in arithmetica, secundo in musica, tertio in geometria^ quarto in astronomia, deinde in divina pagina; quippe ut per cognitionem creaturas ad cognitiouem Creatoris perveniamus. » De Elementis philosophia, dans Bède, t II, p. 229-230. Cet ordre est d'ailleurs généralement adopté au moyenilge; voyez notre Biographie de saint Anselme y 2^ partie, note 11.
(35) Le manuscrit de la Bibliothèque impériale, fonds St. -Germain latin, n*" 1112, contient : 1*. le traité intitulé : Secunda philosophia magistri Willermi de Conckis et primo de homine ; c'e^ à peu près en 35 chapitres, dont M. Cousin ( Ouvrages inédiu d^Abélard^ p. 670) a donné les titres, le traité de Thomme qui forme la meilleure partie du livre IV du De Elementis ; la Bibliothèque de Troyes en possède quelques fragments, sous le titre : Qucedam philosaphica ; 2*. le Liber quidicitur Tercia philosophia magistri Willermi de Conchis et primo de constitutione mundi, dont les 10 chapitres contiennent le traité du monde qui s'ouvre par le paragraphe De constitutione mundi et finit par celui De herbis terre et cresceniibus : ce qui répond à quelques passages disséminés dans les quatre livres du même ouvrage. Le manuscrit fonds latin 6588 reproduit , sous les mêmes titres et avec les mêmes divisions , cette seconde et cette troisième philosophie. —M. Hauréau {De la philosophie scolastigue, t I, p. 289) mejitionne un traité du même genre, intitulé : De opère sexta diei et primo de anima" libus y qui aurait , selon lui , été imprimé au XV«. siècle , sans date ni nom de lieu et d'imprimeur; l'autorité sur laquelle il s'appuie est le Repertorium bibliographicum de Hain, qui, en eflfet, l'indique au t. IL p. 187; Hain ne fait d'ailleurs, enceia, ainsi que le docteur Graesse (t. II, p. 621) que répéter Panzer ( Voyez Annales typographid ab artis inventa origine ad annum MD post Maittairii Denisii aliorumque doctissimorum virorum curas in ordinem redacti, emendati et auctiy in-Zi". Nuremberg, t IV, 1796 , p. 115 ); M. Hauréau incline à croire, dans son article sur Guillaume de CoBches {Biographie universelle de Didot), que cet ouvrage n'est que le Magna de naturis
NOTICE BIOGRAPHIQUE, LITTIÎRAIBB BT PHILOSOPHIQUE. &21
philosophia , le confondant, à ce qu'il nous semble, avec celui qui est quelquefois intitulé Super opère sex dierum; travail plus complet, puisqu'il promet une description de la création tout entière. — Joignons à cela : i\ des Glossulœ super Plaianem que Guillaume rappelle lui-même dans sa Philosophia miner (Voyez note 29). M. Cousin {Ouvrages inédits d'Abéiard, p. Qk6 et suiv.) en a, d'après le manuscrit 1095, fonds St. -Germain de la Bibliothèque impéiiaie, donné, sous le nom d'Honoré d'Autun auquel Il a reconnu plus tard (Voyez ses Fragments philosophiques, édiL 1840 , p. 371) qu'elles n'appartenaient pas, quelques extraits qui^ à l'exception peut-être d'une division des sciences philosophiques (p. 649) où se remarque une certaine originalité, m'ont paru tous fort insignifiants; M. Ravaisson (Voyez ses Rapports sur les bibliothèques des départements de l'Ouest , p. 153) a retrouvé ce commentaire dans le ms. 2918 de la Bibliothèque d'Avranches où il est plus complet , comme veut bien me l'apprendre M. Eugène de Beaurepaire; mais il hésitait à le rapporter à Guillaume de Conches; M. Hauréau ( Biographie universelle de Didot, t XXII, coL 671) a démontré que « cette intéressante glose i est bien de »otre philosophe ; — 2°. des Glossulœ inlibrum consolationis philosophia Boetii^ dont un exemplaire manuscrit est conservé à la Bibliothèque d'Orléans (Voyez A. Septier , Manuscrits de la Bibliothèque d'Orléans, Orléans, 1820, p. 133, art 250 ) et un autre dans la Bibliothèque de Troyes ( Voyez Catalogue général des mss. des bibliothèques publiques^ t II , p. 558, ïk\ 1342 ) qui le tient de l'abbaye de Ciairvaux ; — 3». des Glosste super Priscianum de constructione , Indiquées, à ce qu'il semble , dans un passage d'un livre de notre philosophe, cité ci-dessus, note 14, et que M. Hauréau {Biographie universelle , col 672) croit avoir retrouvées dans le manuscrit n^ 1095 fonds SL-Germain; — 4^ une Glossa in quatuor evangelia, que lui attribue Jacques Lelong, dans sa Bibliotheca sacra, t. II , p. 758, coL i A, et dont le manuscrit était conservé in Bibliotheca S. Pétri Pratellensis y ordinis S» Bénédictin sous le n*. 58; V Histoire littéraire de la France (t. XII, p. 466), et d'après elle, M. Hauréau {Biographie universelle^ coL 673) ne croient pas cette attribution suffisamment fondée ; — 5^ un traité de Morale dont les principes seraient empruntés à Cicéron et à Sénèque, et qui serait intitulé : Apoiheca aliontm (?) auctorum { Voyez le docteur Graesse, t II, p. 681 ) ; nous donnons ce titre et cette attribution d'après le bibliographe allemand , auquel nous en laissons toute la responsabilité.
(36) Sur ce Gaultier que les uns font abbé^ les autres prieur de St -Victor , voyez supray note 32.
(37) Cet AmaMus est mentionné comme archldtocre de Poitiers et comme un des accusateurs de son évéque , Gilbert de La Porrée , dans Otto Frisingensis, cité par Oudin, t. II, col. 1277, mais sans le surnom Quinon ridet^ que loi donne, dans Baronius ( Annales ecclesiastici , t XII , p. 346 ) , GaoAredus ( Epistola historica de rebtts gestis in causa Giliberti) et que répète V Histoire littéraire de la France ^ t XIL p. 468.
(38) c Guilehnus abbas Sancti Theodorici ordinis sancti JBenedicti in Monte aureo prope Remos ab anno 1120 ; Inde fadus clrca 1137 , in gratiam sancti Bernard! ,
A22 GUILLAUME DE GONGHES ,
amici sui , monachus Cisterciensis in cœnobio Sigoiacensi^ diem obiit ante Bernardam, hoc est ante annum 1153 » ( Fabricius, t III, p. 167-1 68. Cf. V Histoire littéraire de la France, t. XII , p. 312-333 ). lissier a publié la meilleure partie de ses oeuvres dans la Bibliothèque Cistercienne y t IV, p. 1-237 ; en tête se trouve une Prafatio vium et catalogum librorum ejus ( Beati Guillelmi ) exhibons ex anonymo seriptore , ac ex vita et epistolis sancti Bernardi et ex Chronico Signiacensi.
(39) « Gilbertus Porreta, sive Porretamus , pbilosopbussubtilis, patria Pictaviensis et ex canonico episcopus ab anno 1141 ad 1145, de cujus opinionibus lu coucilio Antlsiodorensi et Parisiens! anno 1147 , et Remensi anno 1148 damnatis videndi
Albericus,p. 317,.. . Natalis Alexander, t. VI, p. 486 » (Fabricius,t ni,p. 58).
C'était un des quatre /afryniuAes que poursuivit Guillaume de St. -Thierry ( Voyei supra, note 32). —Cf. V Histoire littéraire de France, t. XII, p. 466-476.— Un des ouvrages de ce Gilbert, Liber desex principiis, a été imprimé plus d'une fois dans les anciennes éditions d'Aristote , dans celle entre autres de Jacques Martin , docteurmédecin et philosophe, Lyon, 1579, où l'éditeur a eu tort, je crois, de donner ce texte comme une traduction d'HermolausBarbarus : ce qui ferait supposer que le traité en question avait paru en grec et en latin, connue Oudin (t. II , coL 1287 ) le cr(rit, mais à tort probablement ; Fabricius du moins ( t. III , p. 58 ) , ne connaît que le texte latin ; il n'a jamais , et il n'est pas le seul, rencontré le texte grec — Voici une des propositions mal sonnantes qu'on lui reprochait : « In prosa de S. Trinitate très personas tria singularia vocaverat ; N. Rothomagensis archiepiscopus causam aggravavit, dicens : Deum potius debere dici unum singulare, quam tria singularia... » Otto Frishigensis, Degestis Fridericiprimiimperatoris, lib. I, cap. lu, dans Mnratori, Rerum Italicarum scriptores , i. VI, col. 683.
(40) « Ecce de radice colubri ascendit regulus, obscuri quidem nominis et nuUius authoritatis , sed tamen veneno pestifero ipsum aerem conununem corrumpens. Etenim post theologiam Petri Abaëlardi , Guillelmus de Conchis novam affèrt philosophiam , confirmans et multipUcans quaecumque ille dixit et impudentius addens adhuc de suo plurima qus ille non dixit... Quid obsecro magis anathematizandum, quid magis non dicam haereiicum , sed ethnicum , quam publica professione verbo negare et scripto Patrcm et Fiitum etSpiritum Sanctum? Numquld enim hoc non est negare Patrem et Filium et Spiritum Sanctum , velle asserere eos non veritate naturae esse hoc quod dicantar, sed nuncupative hoc did?... Omitto gravem et Sabellianae haercsis notam quam ipse sibi in caput suam contrahit,quum de Deo dictorus Pâtre et Filio et Spiritu Sancto, Deum pro eis potentem, sapientem volentemque coostituit... Videte ebrium ofTendentem, mentem... Deinde creationem primi hominisphilosophice, seu magis physice describens, primo dicit corpus ejus non a Deo factum, sed a natura, et animam ei datam a Deo ; postmodum vero ipsum corpus factum a ^[ûritibus quos daemones appellat et a stellis. Ubi in altero quidem stultorum quorumdam philosophorum videtur sententiam sequi, dicentium nihil esse praeter corpora et corporea ; non aliud esse Deum in mundo quam concursum elementorum et tem-
NOTICE BIOGRAPHIQUE , LITTERAIRE ET PHILOSOPHIQUE. /i23
peraturam natar», et hoc ipsum esse aDimam io corpore ; in altero manifestos maDicbsus est, diceos animam hominis a bono Dec creatam, corpus vero a principe tenebrarum b (Guillaume , abbé de St. -Thierry , De erroribus Guilleltni de Conchis^ dans la Bibliothèque Cistercienne^ t. IV, p. 127-130).
(41) Le titre de ce livre que, sans doute, par une faute purement typographique, le Dictionnaire des sciences philosophiques ( t. II, p. 611 j écrit Pragmaticon philosophia^ se trouve partout comme nous le donnons ( Voyez, entre autres, le manuscrit n^ l/i5 de la Bibliothèque de TÉcoIe de Médecine de Montpellier , celui de la Bibliothèque de ïroyes, n*». 315 , et celui de la Bibliothèque impériale, fonds latin 6415 ). Tous les bibliographes, Oudin (t II, col. 1228>,Fabricius (t 1, p. 408) et les autres sont parfaitement d'accord sur ce point. Il n'en est pas tout-à-fait de même du sens qu'il faut y attacher. Ducange fait du mot Dragmaticum un synonyme de manipulus; ce serait alors une Gerbe de philosophie que Fauteur nous présenterait ; Fabricius ( t I, p. 408, note a) indique cette signification; mais U ajoute : < Vereor autem ne Guilelmus de Gonchis titulnm huic scripto suo fecerit Dramaiiean ; illud enim est in quo duo vel plures colloquentes inducuntur. » Cette hypothèse du savant écrivain n'avait même pas besoin , pour être fondée en raison , de la suppres^on du g qu'U retire au titre de Touvrage ; il pouvait , en ouvrant les anciens lexiques , s'édifler complètement à ce sujet: « Dragma (lit-on dans un glossaire latin-français du XV*. siècle, conservé en manuscrit à la Bibliothèque impériale, fonds St -Germain, n^ 1189), dragmatis , interrogation , question ; dragmatkus , ca , cun , interrogant. » Jean de Gènes ( Catholicon, Lyon MDVI, foL S iij v«., col. 1 ) est plus explicite encore :
« Dragma, tis, gen. neu. tertie declhnationls questio sive interrogatio. Hinc
dragmaticus, ca, cum, i. interrogativus. Unde quoddam genus loquendi dicitur
dragmaticum. s. quod fit inter interrogantem et respondentem Et Papias
dicit quod dragmatitio est genos dicendi in quo poeta nusquam loquitur , sed persone introducte. i — Il faut croire d'ailleurs que Fabricius n'avait pas l'ouvrage sous les yeux; autrement sa conjecture serait aussitôt devenue pour lui, ce qu'elle est pour nous, un fait avéré : nous lisons, en effet, dans le manuscrit 6415 , fonds latin de la Bibliothèque impériale , fol. 1 , v*". , col. 2 : « Sed quia similitudo orationis mater sacietatis, sacietas faslidii, nostram orationem dragmatice distinguemus. Tu igitur , dux serenissime, interroga ; phylosophus sine nomine ad interrogata respondeat. «—Voici maintenant les rétractations que le philosophe y articule : « Est tamen de eadem materia libellus noster.*qui phylosophia inscrtbitur , qaem in juveoUite nostra imperfectum utpote imperfecti composuimus, in quo veris falsa admisouimus multaque necessaria pretermisimus. Est igitur nostrum consilium que in eo vera sunt hic apponere, falsa dampnare, pretermissa supplere ; falsa vero illa que contra fidem cathoiicam nobis in eo videntur esse ante auspicium dictionis nominatim dampnare dignum duximus. Unde omnes qui illum habent libellum rogamus quatinus eadan nobiscum dampnent et exterminent. Verba enim non faclunt hereticum , sed defensio. In illo diximusin Divinitate esse tria : potendam» sapientiam, voluntatem; potenUam
b2& GUILLAUMB DB CONCHBS,
{tic) esse Patrem, saplentiam Fllium , voluntatem Spiritum sanctam. Sed qaod dictam est de potentia quod sît Pater ^ de voluntate quod sit Spiritus Saoctus, etsi possit quoquomodo defeodi^ quia nec in evangelio nec in scriptis sanctorum Patrum iUud invenimus (ce qu'avait dit Guillaume de Saint-Thierry, d'après saint Paul, 1. L, p. 137, col. 2), propter illud apostoli dampnamus : Prophanas novitates verborum devita. De sapientia quod sitFilius non dampnamus, cum apostolus dicat Christum Dei virtutem et Del .sapientiam..... Cum in eodem de creatione primi hominis loqueremur, diximus Deum Adam non excostasse vel ex costa feminam fecisse, sed ex limo qui conjunctus ei fuerat , ex quo corpus viri plasmaverat , ideoque translative esse dictum quod ex Costa Ade facta sit femina ; hoc iterum dampnamus dampnandumque judicamus i
{Ibid. fol. I, v^...)* « Credimus in Trinitate très personas: Patrem ingenitum ,
Filium unigenitum a Pâtre sme decisione et decessione et precessione genitum, Spiritum Sanctum ab utroque procedentem » {Ibid,, foL II, r°..,). « Dux. Ut michi videtur, in sententiam Epicureorum furtim relaberis qui dixerunt mundum constare ex athomis. Phy- LOSOPHUS. Nolla tam falsa est secta que non habeat aliquid veri admixtum, sed tamen illud admixtione cujusdam ralsiobfuscatlnhoc vero quod dixerunt illos athomos(itc, mais ces deux mots devraient être epuponctués ) Ëpicurei mundum constare ex athomis vere dixerunt illos (sic) athomos sine principio fuisse et divisas per magnum mare voûtasse, deinde in quatuor magna corpora coactas fuisse fabula est » {Ibid., fo\. m
r* ). « Dux. Sigentilis est adducenda opinio, roalo Piatonis quam alterias inducatur;
plus oamque concordat cum nostra fide. Phylosophus. Plato phylosophorum doctissimus mundum in quinque regiones dlvisit » {Ibid. , fol. II, r».).— Lepersonnage que le philosophe se donne dans ce dialogue pour interlocuteur n'y est désigné que parles titres de : Venerande dux Normannie et cornes Andegavensium;Y Histoire littéraire tt XIV, p. 542) voit en lui Geoffroy-le-Bel , père de Henri II; c'est ce qu'avait cru reconnaître le président Bouhler, dans quelques lignes que nous avons indiquées plus haut ( note 10) et que nous transcrirons ici : « Casimir Oudin, De Scripioribus ecclesiasticis , t II, col. 1231 , ait inscriptum esse hune dialogum Henrico II, Normannis duel; sed ratio temporum répugnât Tum etiam adversantur praefationis verba circa finem, ubi Gulielmus laudat hune ducem quod filios suos, non, ut alii, ludo alearum , sed studio literarum tenera etate imbuerit. Ex quibus patet ducem de quo loquitur jam grandes liberos habere et litteris non leviter imbutos. Obiit autem Gulielmus de Conchis, eodem Oudino auctore, circa annum 1150. « J'admettrais assez volontiers ces raisons ; mais elles me parais^t plus encore des arguments ad hominem pour réfuter Oudin en l'opposant à lui-même , que des preuves absolument concluantes; peut-être faudrait-il seulement, pour tout concilier, faire vivre Guillaume quelques années de plus qu'on ne le fait ordinairement ; et il y a tant d'incertitudes sur ce point que, pour mon compte, je m'y prêterais sans répugnance. Mais ne donnons-nous pas à cette question tout-à-fait secondaire plus d'importance qu'elle n'en saurait avoir?— Oudin mentionne six manuscrits du Dragmaticon qui se trouvaient, de son temps, dans différentes bibliothèques d'Angleterre et de France ,doat
NOTICB BIOGBÂPHlQpB, LlTTiRÂlBB BT PHILOSOPHIQUB. i|25
Tune in bibtioiheea Saneti MickaeUs in periculo maris; on le chercherait vaineiDent, je crois, aujourd'hui dans la Bibliothèque d'Avranches qui a hérité, en partie, de celle de la célèbre abbaye : M. Fabbé D^s roches, dans son catalogue des manuscrits qu'on y conserve ( Mémoires de la Société des Antiquaires de Normandie, t. XI, p. 70i56) ne l'indique pohit; et M. Eugène de Beaurepaire qui a fait, à mon bitention, pour l'y découvrir, les plus minutieuses recherches, n*y est pas encore parvenu. Un bon exemplaire en est conservé , selon Thomas Wright {Biographia Britannica literaria , Anglo" Norman period f p. 174, en note) au British muséum, manuscrit Arundel, n*. 377, fol. 104, où je sais qu'en effet il se trouve encore actuellement ( Voyez plus bas, note 51 ). Le Dragmaiicon a été imprimé à Strasbourg, en 1566 , in-8^, au dire de tous les bibliographes ; mais c'est une rareté qu'il ne m'a pas été donné de rencontrer.
(42) Nous connaissons dans l'antiquité deux CorniOcius : l'un, rhéteur habile , avait écrit sur l'éloquence des livres dont Cicéron profita pour ceux qu'il rédigea, dans sa jeunesse, sur le même sujet (Voyez Bernhardy, Gundriss der roemischen littérature Halle , 1830 , p. 307) , si même il ne faut pas lui attribuer la Rhétorique à Herennius (Voyez Alexis Pierron, Histoire de la littérature romaine, Paris, 1852, p. 345); il n'a rien de commun, puisque c'est un personnage honoré, avec cehii dont nous avons à nous occuper ici ; l'autre était l'ami de Catulle (Voyez Catulle, Carmina, XXXVIII, 1), et l'ennemi de Virgile (CL Heyne, Sur la vie de Virgile par Donat, p. 67, S xGix, et dans l'édition de Vhrgile par Lemaire, t. VII, p. 286, note 67). On range ce dernier parmi les détracteurs du grand poète latin , à côté d'Anser ,de Carvilius Pictor, d'Herennius, d'Octavius Avitus et d'autres encore (Voyez Francisque-Michel, Qua vices quœque mutationes et Virgilium ipsum et ejus carmina per mediam Cètaiemeai^' rtfpmni,-Paris,1856,in-8°.,p. 39; et Lemaire, édition de Virgile, 1. 1.). Un professeur du XII*. siècle , s'étant audacieusement élevé contre les anciens » peut-être même en 'particulier contre Virgile, les partisans de l'antiquité l'auront nommé Cornificius. On ignore à quel personnage ce sobriquet fut appliqué ; le signalement que prétend nous en donner Jean deSalisbury [Metalogiais , lib. I, cap. ii , intitulé : Descriptio personm swppresso nomine) , ne peut pas aujourd'hui nous aider à le reconnaître. Nous savons bien que Robert de Melun et Adam du Petit-Pont (Voyez, sur ces professeurs distingués, VHistoire littéraire de la France, t. XIII, p. 371, et XIV, p. 189) étaient, au dire même de Jean de Salisbury, leur élève (Voyez le Entheticus de dogmate pkilosophorum , V. 49-56) , partisans plus ou moins déclarés du nouveau système d'études; mais le disciple reconnaissant s'exprime d'ailleurs en trop bons termes sur ses maîtres pour qu'on puisse chercher dans l'un d'entr'eux le plastron sur lequel il se platt à frapper. Pour plus de détails sur cette obscure question, à laquelle nous noua sommes déjà trop arrêté peut-être, voyez Petersen , dans le Entheticus ( on écrit parfois Eutheticus) de dogmate philosophorum , p. 68-81.
(43) Nous réunissons, dans cette note , tous les passages relatifs aux Comificiens, auxqneb notre texte fait allusion. — * Non studendum praeceptis eloquentic ( ce qof est dit ici de l'éloquence , est dit ailleurs de la logique, de la grammaire et de tout le reste), quooiam eam cunctis natura ministrat aut negat. Si uUro ministrat et sponle.
&26 GUILLAUME DE GONGHBS,
opéra superfloit et diligentia ; si vero negat, ineilicax est et inanis » (Jean de Salisbary, MetalogicuSf lib. I, cap. vi). — • Ecce nova fiebant omnia : innovabatur grammatica, immutabatur dialectica, conteinnebatur rhetorica, et novas totius quadrivii vias, evacuatis prionim regulis , de ipsis philosophise adytis proferebant » ( Id. , ibid. , cap. m).— t De AlbericoRemensietSymoneParisiensi pulani loquuntur, ...et sequaces eorum non modo philosophos negant, imo nec clericos patiuotnr ; vix homiaes siount esse^sed bovesAbrahae vel asinos Balaamitos duntaxat nominant » (Id., /frtc/.,cap. v). — fCornificius noster, logicœ criminalor » (Id., Ibid,, lib. IV, cap. xxv) [Côniificil] t eo.. vergit intentio. ...ut de medio iogicam tollat » ( Id. , Ibid., lib. I , cap. ix). • Ecce propositi planior est intentio , et Iogicam aggreditur expugnare, quae omnis philosophiae semitas pari furore persequitur » (Id. , Ibid,, cap. x). « Ex praemissis magoum aliquid videtur logica polliceri,... et sic philosophiae pars iosignis est, ut per omnia membra ejus quasi spiritus vice discurrat ; iners enim est omnis philosophia quae ad Iogicam non disponilur •> (Id., Ibid,, lib. II, cap. vi). <s Est grammatica scientia recte loquendi scribendique et origo omnium liberalium disciplinarum. Eadem quoque est totius philosophiae cunabulum et ut ita dixerim totius literatoril
studiialtrix prima » {l±,Ibid., lib. I, cap. xui). « Si ergo tantum utilitatis
praestat [grammatica], qui eam abjiciunt aul contemnunt caecos et surdos pbilo-
sophicis studils faciunt aptiores quam eos quibus naturae gratia integri sensus
vigorem contulit et conservât Magno tamen se Cornifîcius tuetur judice et
errorls sui Senecam laudat auctorem Grammaticus, inquil [SenecaJ , circa cwram
sermonis versatur; ut et longitis evagetur, circa histùrias... Sentit hic quod discipline Uberales virum bonum non faciunt. Ego ei consentio....[Sed] , ut ait Quintilianus , non nocent hae dlsciplinae per illas euntibus, sed circa illas haerentibus t» (Id., Ibid. , cap. XXI et xxu ). — « Poetae, historiographi habebantur infâmes , et si quis incumbebat laboribus aotiquorum notabatur , et non modo asello Arcadiae tardlor , sed obtusior plumbo vel lapide omnibus erat in risum » (Id., Ibid.^ cap. lu ). — • Impudenter etiam, in latebris tamen quia palam non licet, obfuscare nititur [Comificius j splendidissima lumina Galliarum , Lauduni gloriam , fratres theologos Anselmum et Radulfum, quorum memoria in jucunditate et benedictione est, quos nemo laceravit
impune Vix parcitur magistro Hugoni de Sancto Victore , et hoc quidem roagis
propter habitum religionis quam propter reverentiam scienliae aut doctrinae... Ut auteni licentius haec familia aliis derogaret, religionem extrinsecam induit paterfamilias (de interna enim cognoscet Dominus et judicabit) et Cisterciensium , Cloniacensium , Praemonstratensium aliorumque quorum fama hil^rior est familiaritatem captât, ut ab eorum aucloritale possit esse insignis • (Id., Ibid., cap. v). - « Neque
enim, ut Cornifîcius , meipsum docui Fiebant summi repente philosophi ; nam
qui illiteratus accesserat , fere non morabatur h) schoiis ulterios quam eo curriculo
temporisquo avium pulU plnmescunt Evadebant illi repentini philosophi • (Id.,
Ibid. , cap. m, iv, v). — Le même écrivain résume ainsi, dans ^nEmluticus de dogmate philosophorum,ééii, Pelersen, Hambourg^ 1843, in-8^ p. iii-6, vers 59-136, toutes ces accusations qu'il développe si longuement dans son Metalogicus :
NOTIGB BIOGBAPHIQUE, LITTERAIRE ET PHILOSOPHIQUE. 4^7
TeiDporibus placuere suis TeteniiD beiie dicta,
Temporibus nottris jam nova sola placenL.... Haec 5chola non curât quid sil modus ordove quid sit,
Quam leueant doctor discipulusque Yiam
Quos numéros aut quos casus aut t<;mpora jungant,
Grammalid quaerunt, verba rotunda cavent.... MagDUs cnim labor est, compendta nuUa sequuntur;
Tempora sic pereunt, totaque vi(a simul
Disceptatunis qui dogmata prisca sequetur,
In patriarcharum bobus habendus erit
Hoc ouus , ecce jugum quod vitans noslra juventus
Ad summum currit prosperiore via.
—V Histoire littéraire de la France appelle les Coniifidens (t XIV, p. 6) t ennemis du goût et de la raison » ; et au même volume, p. llS-ll/i, elle rapporte ce qu'en a dit Jean de Salisbury , sans les déterminer autrement. — • Les Cornificiens auraientils appartenu à cette secte de théologiens qui y vers cette époque à peu près, repoussaient les écrivains de l'antiquité commç profanes, ne voulant mettre aux mains des jeunes gens que des livres chrétiens : « Classicos expulerunt , suaque aut suorum quos admirati sunt scripta subsiituerunt, dit Daunius , De causis amissarum latitue lingua radicum, dans Grenus, Syntagma variamm dissertationum rariorum, p. (i88. Cette conjecture qu'improvisait récemment devant moi M. Edélestand Du Méril, me parait mériter d'être prise en considération. — Remarquons, en terminant, dans un de ces distiques le verba rotunda, à propos duquel Petersen (p. 83): « Dictio mira, dit-il, quod lingua corrupta vocatur sermo rotundus. Hujus quidem usus nuUum exemplum extra carmen nostrum reperi. Siroilitudo fortasse a nummis deprompta est usu detrjtls et quum antea imaginem haberent cslatam , nunc quasi rotundatis. » Le sens de cette expression ne laisse d'ailleurs aucun doute ; Tauteur du poëme où elle se rencontre trois ou quatre fois s'est chargé, vers 143 et suivants, de nous le donner de la manière la plus formelle :
Sermo rotundus hic est, quem régula nuHa coarctat,
Quem ^ns nulki potest dicere jure suum..... Sudandum nimis est ut lingua latina sciatur,
Âbsque labore tibi sermo rotundus erit
Est igitur salins linguas confundere
Qu'on me permette d'exprimer ici un scrupule sur l'attribution faite à Jean de Salisbury du poëme que nous venons de citer : si ce poëme était de la même main que le Metalogicus, est-ce que le Metalogicus n'aurait pas redit et conmaenté , comme le poëme , ce sermo rotundus qui n'y brille que par son absence?
(kU) Cette anecdote est citée dans V Histoire littéraire de la France, t XIK p. 455, qui ne dit pas d'où elle kii vient — Elle prouve d'ailleurs que ce n'est pas d'hier que la petite vlUe de Couches se fait remarquer par l'industrie qui travaille le fer.
(45) « Quœ igitur sludii reliqua libertas [esse] potest, quum magisiros discipulorum palpones, discipulos magistrorum judi«es , legemque loquendi et Ucendi imponentes
llZS GUILLAUME DR GONCHBS,
cognoscamus. In paucis enim frootem magistri , sed adulantis vultum et voces
percipies Sed quoniam probi est animum ad pejora non flectere y sed melioribas
conformare , remoto animo a pejoribus conformatoque melioribus , ad caetera transcurrarous. » De Elementis phUosaphiœ, dans Timprimé, en tête du liv. lY, p. 226. Ce qu'il répète, en d'autres termes ^ au début du Dragmaticon (Voyei le ms. 6615 de la Bibliothèque impériale, foL 1^ r*". )• li s'y plaint que les jeunes gens ne consacrent plus, comme au temps de Pythagore, à écouter et à croire, sept longues années, pour ne commencer que la huitième à interroger , mais que dès leur entrée dans l'école ils se mettent sans façon à interroger et qui, plus est, h juger, voulant, en moins de douze mois, acquérir la science tout entière ; qu'en arrive-t-il? c Arreptis ab ea [scientia] panniculis, vento garrulitatis et superbis pleni, pondère
rerum vacui abeunt. • De là les maîtres obligés, comme le dit élégamment
Jean de Salisbury ( Metalogicus , lib. I , cap. xxiv) , de promettre t se totam philosophiam brevlus quam triennio aut biennio transfusuros auditoribus. «
(66) c Solebat magister Gilbertus (tum quidem cancellarius Carnotensis et postmodum' venerabilis episcopus Pictavorum), temporis ejus nescio ridens aut dolens insaniam, quum eos videbat ad studia, quae praedicta sunt, evolare, eis artem pistoriam polliceri, quoniam illa est, ut aiebat, in gente sua, quae sola accipere consuevit omnes aliis operibus aut artificio destitutos... Sed et alii viri, amatores literarum, utpote magister Theodoricus , artium studiosissimus investigator ; itidem Wilielmus de Conchis, grammaticus post Bemardum Gamotensem opulentissimus, et peripateticus Palatinus (Abélard) , qui logicas opinionem praeripuit omnibus coaetaneis suis , adeo nt solus Aristotelis crederetur usus col]oquio,se omnes opposuerunt errori » (Jean de Salisbury, Metalogicus , lib. I , cap. v ).
(67) Id., Ibid., cap. ix.
(68) « In quo divinas scripturae contrarii sumus, si quod illa dicit factum, nos qua- Hter factum sit explicemus?... Sed quoniam ipsi nesciunt vires naturae, ut ignorantiae suae omnes socios habeant, nolunt aliquem eas inquirere, sed ut rusticosnos credere, nec rationem quaerere, ut jam iliud propheticum impieatur : Erit sacerdos sicut populus. Nos autem dicimus in omnibus rationem esse quaerendam, si potest inveniri... Si ad illud comprehendendum non sufSeimus, vicinum domui nostrae convocemus, id est, manentem in eadem fide cathoHca inquirarous. Sin autem nos, neque ille ad id comprehendendum sufficimus,tunc illud igné ildei comburamus » (De Elementis philasophia,Uh. I,p. 211-212. Cf. le Dictionnaire des sciences philosophiques, tllfP.^ii).
(69) Voyez Hauréau, De la phUosaphie scolastigue, t. I, p. 291-202. (50) Id.,/6ti/. , p. 296.
(51^ «r Phylosophus. Ea que a magistris, dux serenissime, roultocieos audivi atque innumera recordatione memorie commendavi et ut (irmius verba que inrevocabilia Tolant retinerem stili officio designavi, jamque per viginti annos et eo amplios alios docui, adhuc vix plene etperfecte inteliigo, vixque intellecta propriisetapertis verbis explico. Et unde roicbi tam hebes ingenium , tam madida memoria , tam imperfecta etocforatia ? An quia in palria vervecum crassoque sub aère Normannie som natus ? »
NOTICE BIOGBAPHIQCB , LITTÉRAIRE BT PHILOSOPHIQUB. AS9
Dragmaticon, roaniiscrit de la Bibliothèque Impériale, fonds latin, 6/il5, foL XU , r«. — M. Francisque-Michel a bien voulu transcrire pour moi ce passage dans le manuscrit du Musée britannique, Arundei, n°. 377, où il se trouve au fol. 131 r*». Voici les variantes qui s'y remarquent D* abord, le morceau est surmonté de ce titre : Liber (futntus incipit ; le Dragmaticon n'est nullement divisé en livres dans les exemplaires que j'ai pu en voir. Après audivi, on lit : atque omnia recordatione usque ad medûatianem metnorie commendavi ; après vfrba, quum ou fuoniam, au lieu de que; irrevoeabiUa^ au lieu de inrevocabilia ; explicare valeo^ au lieu de explico.
(52) t £tsi studiis docendi occupati, parum spatii ad scribendum habeamus, quoniam tamen multos vestes philosophias abscindentes et cum panniculis arreptis totam sibi eam cessisse credentes abiisse cognosoimus , voce ipsius reclamantis excitati, ne nudaremaneat,particulas abscissas stylo nostrs parvitatis consuimus v {De Eletnentù phiiosaphice, lib. III, p. 221). — €.... Soli veritati insudamos. Mahmnns enim nudam veritatem pretendere quam paliiatam falsitatem. Sed quisnam est cui ariditas nostri sermonis displiceat , si nostri animi occupationés cognovcrit? Omatum sermonis non quaesierit, sed de illo quod agimus stnpebit. Quis enim uilus reliquus locus potest esse ornatui, quuiQ oporteat quid et qualiter legamus cogitare^ deinde legendo exponere; In disputationibus contra falsa declamare ; de aliomm inventis judicare ; contra invidorumdetractationes linguam acuere, ut jam impletum sit in nobis illud de filiis Israël qui reaedilicantes templum, in una manu gladium, in altéra lapidem babebant *(Ibid., lib. u, p. 212) . — Nous n'avons nullement l'intention de traiter ici, ni même de poser la question De varia seriptorum Guilleimi de Conchis fortuna ; nous nous contenterons de faire remarquer que le Metalogicus de Jean de Salisbury s'en inspire souvent ( Yoyez, entr'autres passages , les chapitres xiii et suivants du premier livre, où il s'étend, avec une extrême complaisance, sur les mérites de la grammaire), et de renvoyer à Vincent de Beauvais qui, dans son Spéculum naturcUe ( Voyez les livres II , ch. IX, XII, XIV, XXX ; XXIV, ch. Lvii, lxxiv : XXV , ch. xii , xxix, xxxi, Lvm, Lxii, Lxxi ; XXXI, ch. Lxxvii, lxxviii, etc., etc)« en donne des extraits considérables.
(53) Oudin (t. II, col 1228) et Fabricius (t. I, p. 408) le font mourir ^ circa annum 1150, » Alberic de Troisfontaines (Chranicon, édit Leibnitz, p. 324) le fait encore fleurir en 1154 : « Hoc tempore , dit-il, magister Guilielmus de Concis philosophus magni nominis habitns est » Ce qui , toute réflexion faite , me conviendrait assez.
(54) Gallia suspirat radio prifata seraio.
Clarius irradians sidéra sida» haliet Noi abit Id questum, sequitorque dies sine sole :
Fit sine Gnilelnio, fit sine sole dies. FleYit Apollonium sua Gr«cia , Roma Maronem ;
Gallia Guilelmum luget utrique parem.
Ejus pr»claret oalu NonnanDia , TÎctu
Gallia, Parisius corpore, mente Polus.
Cette inscription, que cite V Histoire littéraire de la France {t »\ll. p. 456) , se