N° IV

Serment de fidélité de Chartes d'Anjou au pape ( 1376).

I* noraine Domini amen. Ego Carolns Dei gratia m

Sicilia», dacatu» Apuliae, et principatus Capuae, ad honorem Dei omnipo'tentis patris et filii et spiritus aancti,et beat» ac gloriosae virginis Marée , beatorum quoque apostolorum Pétri et Pauli , et ecclesiae Romanae , ligiam hoaugium focio , tibi Domino raeo Joanni papae vigesimo priso tuisque successoribus canonice intrantibas et ipsi ecclesia pro regno Siciliae et tota terra , quae est citra Pharom usqne ad conûnia terrarum ejusdem ecclesiae, quae atique regnom et terram, excepta civitate Benerentana , cum toto territorio et omnibus districtibus et pertinentiis suis mihi et haeredibus meis praedicta ecclesia Romana çonccssit.

Ego Carolus, Dei gratia rex Sieiliae , plénum et ligiam vasallagium faciens ecclesia» Romana; pro regno Sieiliae et tota terra, quae est citra Pharum usque ad conûnia terrarum ipsius ecclesiae, excepta civitate Beneventana cum toto territorio , et omnibus districtibus et pertinentiis suis , secundum antiquos fines territorii pertinentiaruxn et districtus civitatis ejusdem, per Romanum pontificem distinctes, vel in postertim distinguendos, abhac hora in antea fidelis et obediens cro B. Petro et tibi Domino meo Joanni pap* vigesimo primo , tuisque successoribus canonice intrantibas sanctssque apostolicas Romanae ecclesiae. Non in consilio, a ut in consensu, vel facto, ut vitam perdatis aut membrum , aut capiumini mala captionc. Consilium quod mihi crediluri e^tis per vos aut nuntios vestro* sive per literas, ad vestrum damnum , me sciente, nemini pandain. Et si scivero ficri , Tel procurari , sive tractari aliquid , quod ait

in vestrum damnui:i , illiid pro posse impediam : et si impedire non possem , illud vobis significare curabo. Papatum romanum , et regalia S. Pétri tam in regno Siciliae et terra predictis , quam alibi existentia, adjutor ero vobis ad retineodum et defendendum, ac récupéra ta manutenendum contra omnem hominem (i).

Omnia ac singula quae continentur in eisdem instrumente seu literis, plenariè adimplebo et inviolabiliter observabo ; nec ullo unquam tempore veniam contra illa , sic me Deus adjuvet , et haec sancta Dei evangelia. In hujusmodi autem rei testimonium perpetuamque memorianl prasens scriptum exinde confici jussi , et aurea bulla régi» majestàtis impressa, typario communiri. Actum Viterbii in palatio papali , anno Domini MCCLXXVI , die VII mensis octobris , quinta indictionis, regni mei anno duodecimo.

No V.

Manifeste de Conradin contre l'usurpation de Charles d Anjou,

Ex abnndantia cordis os loquitur , et injuria nobis illatas violent ia reserat ostiura labiorum, quam nequivimus nullatenus ulterioris patientiae silentio prœterire : salya tamen in omnibus , et per omnia catholicss ecclesiae sanctitate,

(i) Dans le reste de l'acte , Charles copie pour ainsi dire , et accepte toutes les dispositions de la précédente investiture. Il au» rait été superflu de les répéter.

4^8 MONUMENTS quara cultu sacro et débita reverentia toto corde et tor* pore , quod ad nostram cautelam ulterius insidiasv et Tersutias ancras , fastusque partis al tenus merito formidanie*; eoram Deo, qui corda scrutatur omnium* coram Tobis christianis omnibus publiée protesta mur. Cum enim magnif. rex Conrad us D. memoriae , charis. Pater noster , testémento solemniter condito quondam tempore mortis sua nos tenelium infantem in cunabulis vagientem, nondua nutricis ab uberibus abiactatum, in manibu» S. Matri» ecclesiae reliquisset : sperans, ut nos bénigne susciperet in bracbiis charitatis , susceptum tractaret benignius, et tractatum fideliter honoribus promoveret. Audite qualité* summus ille pontifex,qui tune erat,Dom. Innocentitu , qui nocuit innocent! : nam repente plus , quam décrient papam , currens , et ardentibus desideriis sestuans , quod a pâtre nobis in pace remanserat , et pro nobis pacifiée tenebatur, haereditarium regnum nostram, qaodque dudum antiquilus primogenitores (Fors, progenitores) nostriprepriis aspersis sanguinibus, quaesitum possedere dintios, et possessum variis decoraverunt ornatibus, et diversis decorationibu» ornaverunt , ipsum eripiens de manu Manfredi, tune principis Tarantini, invasit, qualiter cum exercitu numeroso , et sub praetextu liciti , qui se nostrum balium praetendebat , totum suo Dominio vendicavit confestim. Verum tamen apprehensa possessione pravum intentionis nefariae propositum manifestans , et dicti regui , tamquam in ejus regem , totam in se prsecise transfèrent potestatem paulatim nomen ibi delere nostrum, extinguere fidem nostram, et jura pupilli regii suiïbcare perpetuo satagebat ; adeo quod jam ibi non sinebatur fieri de nobis mentionem omnino , terras nostras magnifiée distribuera cœpit in suos consanguineos , et nepotes , vehit qui corrigias partitur amplas in corium alternum. Ecce quali-

insTORiQUËfc. 4 2 9

tet , pr oh dolor ! nobis exercuit pietatem î ecce quomodo \ nostre tutelae decentcr offîcio satisfecit. O severa patris acerbitas , qui filium sine fraude doli sui , fiiium suis curis expositum, sine cura postposuit : qui filium innoxium se* obnoxium potius exhaeredationis pœna perperajn condemnavit. Postmodum cum ille noster patruus Manfredus , priuceps Taràutinus , qui forte bona fide pro nobis a principio laborabat, sufferre diutius tantam nequitiam nequivisset, po tenter resumpsit denuo causam nos tram , et sub specie fidelitatis nostrae, sub nostri nominis titulo baliatus , per multos bellicos strepitus , post diros confiietus , post altercationes innumeras , regnum ipsum, non praeter eorum in- * juriam directorum ab ecclesiae manibus violenter eripuit ; et iliud aliquandiu nostra pro parte rexit, qui tandem succedentibus sibi prosperis , quae fréquenter bominum animos soient ad insolentias alterare , oblitus sui sanguinis , oblitus Domini naturalis , fidem in perfidiam permutans, reciprocavit ad se negotium dicti regni : menti tus est regnicolis mortem nostram, et sopbisticans in eo dominium pseudoregem se fecit, ubi nobis ex hujusmodi fraudolentia supplantatis , et ita fuit error pejor priore; nam g^viorera fecit , in eo nobis adversitas prseterita , et récidiva. O dolor ! o nefas i o misera conditio pupillorum , quibus inde ,plus offensionis nascitur, unde defensio sperabatur : o «œca cupiditas domini temporales , qua summi pontifices et consanguinei leviter ad iniquam fallaciam secunûantur. Excessu praedicto taliter a pradicto Manfredo temere perpetrato, licet B. mémorise Dominus Alexander, qui in •sede apostolica praesidebat , contra illum graviter indigpatus , non quod a nobis inique regnum nos t ru m subtraxe- Tat, sedquod ab eis extorserat ; regnum nostrum in ejns <confusionem intendere voluit , et pio spiritu motus ( ut credimus ) , ad nos super ipso trac ta tu venerab. direxit

43o MONUMENTS spiritum verulanum : nihilominus tamen eodem praesemU nobis cum ad suggestionem forte fratrnm 9 de nobis gerentium contra nos tram voluntatem, per nuntios suot, et literas. Reges et principes alios ad idem regni nos tri commercium invitabat , sive quia non erat datum a Deo de super, et praedestinatum a fatis, nt per eos nancisceremur gratias et honores ; qnod quidem a per te patuit per effectum operum subsequentium ; Doraiuo Urbano , qui nob'u extitit inurbanus , ad pontificatus ofOcium elato ; nam dam inter eura, et ipsum principe m , de pace diutius ageretur, \entumque foret ad punctum finaliier , confirmanda coucordia credebatur : profecto secundum ipsius forroam idem apostolicus equus pater ad jus nostrum praedictum sibi, et • suis haeredibus concedebat : ultra quod stipulabalur eidero, ut contra nos in regni defensione juxta posse suum ecclesia non deesset, ut ob ita ligatam simul geminam nostrorum potentiara fidelium baliorum ad ejus regni solium resurgere non possemus. Ah Deus I non suffi ciebat eisdem baliis pupillum exbatredasse soluramodo ; nisi conjurati sic invicem perpetuo déprimèrent exhaeredern. Cum ergo tractatuft ipse (sicut Domino placuit) caderet imperfectus , seu incompletus : et idemsummus pontifex in excidium dîcû principis exardesceret , non personam nostram , cui regnum nostrum rationabiliter debebatur; quae magis accomoda , magis apta, magisque sufûciens exlitisset , unde sopita discordia quievisset pace tranquilla populus cbristianus f ac veluti , qui non venit mittere pacem sed gladium , delectatus scandalis , ex quibus effusio sanguinis sequeretur. llominem extraneum , et a regno praedicto penitus alienum, Carolum scil. in nostri prsejudicium , ad nostrum negotium invocavit , et animans ipsum consiliis , et auxiliis, contra illum quora post ejus felicem obitum, iste sanctiss. P. N. Dom. Clemens ( non clementiam sed incl#-

mentiam opéra tus ) in nobis erexit in regno praed. nequiter nostrum temerarium antiregem, qui dcmum per omnc nefas regnum ipse obtinuit, ut nobis incognitum non existit. Sed audite , proh Deus ! perfidlara , per Deum et homines detestandam ! nam Carolus Saracenos Noceriae , contra quos Dominus papa sumendam crucem fècerat pradicare , in quorum gentem excidium seducti fuerant, et adducti ; salvos illsssosque servavit : et christianos regni praedicti miscros non solum exhausit rébus, sed occidit innumeros cum mille generibus tormentorum. Aperite oculos , et videte , qualiter isti sub specle recti mundum decipiunt et eludunt. Videte, si eis iterum in eodem negotio sit credendum : videte quomodo cruce Chris ti fallaciter in cbristianorum perniciem abutuntur. Heu, heu! quantis injur. quantis fraudibus , quantis dolis haereditas nostra conversa est ad alienos, et regnum nostrum transiit ad indebitum possessorem. Postquam autem in ipsum Manfredum irruit ira Dei , propter in nos commissum pcccatum , ut n'imiter opinamur , fuit per ipsum Carolum auperatus , et eliam inlerémptus , regno praedicto nobis et sibi cum sua persona prodito culpa fui , dum nos intra «epem imperii lateamus jacentes humiliter attoniti et ab sconditi sub obscuro ; factis , et dictis nemiuem ôffendentes; tamquam pupillus fere desperatus ab omnibus , et etiam inhonorus; idem pontifex generalis rima tus est, ad instar solliciti Venatoris , et ubi nos in Çermania viv entes invenit, ferens abominabilem vitam nostram, et verens ne aliquando caput altius levaremus , velut qui quaerit in ovo pilum , ut habeat nocendi materiam , et occasionem invenit malignandi , pro eo quod nobis in literis regni nostri Si~ ciliae titulus scribebatur , intendebat (ut audivimus , licet tantam malitiam non crederemus ) in nos puerum innocentent, inculpabileœ, insontem de pharetra sua sagittam

43a MONUMENTS mittere , et excommunicationis sententiam fulminare , nom reputans este satis , quod contra Deum , et omnem justitiam ablatum fuerat nobis regnum » nisi titulus tolleretar. Ah Deu» ! quomodo sic universi pontifices in nos tri jurU injuriam juraverunt. Ah Deus , quomodo nu Dam in eis justitiam, nullam misericordiam potuimus invenire ! ^Ah Deus, si hoc in viridi , in arido quid fiet ? Si hoc in nostra pueritia passi sumus, quid ab eis hinc in antea- praestolabimur ? Ah hue etiam idem pater a persecutionum instantia non desistens , sed omnem viam et modum excogitans , quibus non posset perpetuo conculcare, si dici liceret, extendit ad illicita manus suas , et falcem mittens in nostram messem , prsedictum Carolum per totam Italiam Rom : iraperii vicarium statuit in nostram in juriam manifestant, ut commodius vires nostras opprimeret, et accessnm nostrum ad regnum facilius impediret , sed dum ad id déficit in potestate auçtoritas , et in auctoritate potes tas , inane pro certo redditur nomen et ofncium magistratus. Quid inquam mali fecimus , sancta Mater ecclesia ? Quid in nos tuum devotum filium, olim pupillum tuae tutelae commissum per tuos rectores sic aspere novercaris ? In quo te unquam o venerande pater iaesimus , quod ita conversas in novercam nos multimode persequeris , et injuste forte gravent offensam reputas , quod vivimus super terram. Denique non vivere nequiremus, nu lia tenus contra tôt molestias et pressuras ignorantes penitus , quid facêre deberemus : il le Deus , qui non relinquit in se sperantes , ecce sua m nobis aperuit via m : nam multi et innumeri nostri fidèles , tam de imperio , quam de regno zelo nimiae fidelitatis accensi in nostram adjutorium surrexerunf, reponentes pro nobis non solum bona , sed etiam personas , ut nos ad récupéra tionem nostrorum jurium magnifiée incitarent : qui apertis thesauris suis pretiosa nobis munera obtulerunt,

aurum sicut régi magno pro stipendiis gentis nostrae nobis ad affluentiara ministrantes. Nos itaque, cognito, quod omnimode necessarium erat nobis , apprehendimus arma , scutum et gladium ad belhim , et militum copiis armavimns justitiam causae nostrae et magnificum genus nostrum, quod jamMongis et anliquis temporibus imperavit,' nostra non degeneret in personâ , et injuriose taliter ipsum pûssundari contingat , sed alta potentia domûs nostrae , Deus annuerit , temporibus nostris relevetur , non nt adversùs eumdem pontificem generalem contrarium aliquid cogitemus , quem patrem reputamus ac Dominum , nt nos filium, et devotum relatione debijta recognosceret , nt deceret ; sed in Carolum, charum amicum nostrum, nostrorum jurium injuria detentorem , nostram omnino -volumus potentiam experiri machinationibus , secum pro justitià nostrâ ludere, et de nostris cum eo juribus in gladiis disputare. Deus enim respiciens de cœlo justitiam, abomine tur superbiam, ferens de sancto suo throno sententiam judicet aequitatem. V es tram igitur dilectionem deprecamur attenté, quoad passumus, quatenùs super his amodo, quam vobis nudam daramque describimus cognitam veritatem , pênes vestram conscientiam habeatis nostram innocentiam incusatam , et ad falsam suggestionem forsitàn aliquorum de nobis contrarium aliquid ( asseratur ) non credatis , imô nobis in hac justissimâ causa nostrâ dare velitis auxilium, consilium et favorem eumdemque summum pontificem prodesse nobis utinam per vestras spéciales litteras exhortantes, ut erga nos se gerens bénigne furorem suum mi tige t , et intuitu nostro mitigans metus suos, correptam contra nos iram indignationis indigne , dignetur , -vobis intercedéntibus , disarmare.