SERMENT DE LA MARIEE
Ut tu, Casina, non minus virgo sis, qtio tempore conjugium lohocvestrum interitus, aut legis beneficium extinguet, quam nunc hodieque fuisti, cum ad hanc procederes pompam. Ut ne casstum tui Olympionis procaci manu frangas, neu in osculum, neu in amplexum sollicites maritalem; ut aureum Jovisimbrem, felix Casina, expectes, qui te faciat matrem, nec mortalitatem Deorum semini jungas, aut Iphiclus aliquis uterum tuum Herculi nascituro angustet. Si haec proba fide faxis, ut tum neque molas viro tuo, neque coquas, nec Junonem iratam habeas, vcl obloqui Cleostrata {la marquise de Verneuil) possit, et ipsa Fortuna penum tuam instrui solertissima ordinatione procuret. 20 Plaudentibus universis, Casina conceptissimis juravit |verbis, nihil se nunquam contra prsescriptarum legum' sanctitatem ausuram.
O felix Hymen, o Hymen fidelis, Jucundissime cœlîtum Deorum ! Seu tu de superi^ vides maritos Castis îgnibus Hesperum vocantes, Seu terras colis» et favente nutu Maturis bonus annuis puellis :
O felix Hymen, o Hymen fidclis, j^ Istic quinquc faces, thorum jugalem.
Panera, vcllera, caerulamque lympham^ Et lauro medios tegente lychnos, Flores postibus adferas decoris.
Sed nec lentus ades. Nihil moramur, Nobis, o Hymen, est sr.tis Deorum.
Aul venl citus, aut Hymen valebîs.
Nam si lentus ades, licens Cupido, Et blandîs Venus evocata volis.
Et dulci vcniet lepore Risus, xQ Et quotquot Superum est Hcentiorumi
Tune nec te tacite marîta poscet, Nec tardum cupidus palam maritua
356 PIERRE DE L'ESTOILE Août 1609
Castis ignibus Hesperum vocabit.
Aut veni citus, o Hymen fidelîs, Jucundissime cœlitum Deorum, Âut felix Hymen, o Hymen, valebis.
Dum hœc celeberrimis cantionibus aguntur, intérim religiosam sedem omnemque apparatum avidissimis ocuiis lustrabam. Sed me prsecipue tenuit matronarum puellarumque ordo, qui in Casinse honorem coïverat. Omnes hilarissimo vultu diffuderant mentem. Omnes ardenlibus gemmis et fulgore serico vi- 10 brabant. Neque sane me fallebat plurimas esse quae vere non jam suo florerent; sed et medicatis frontibus juventutis revocaverant 'legem, ut me unicam setatem cernere arbitrarer, mea sponte deceptus.
Caeterum, quanta splendorem astrorum nitidior luna coercet, tan ta eminebat divina omnino mulier, victamque caeterarum pulchritudinem castigabat : illa utique quœ mihi paulo ante in Fortuns occurrerat templo. Nihil, meo judicio, emendatius natura ea muliere expolivit, nec fata illi dignum amatorem invenient.
20 Non si Taurus amet, vel falsis increpet alis
Ipse Deum Genitor, vel spreto Phœbus Olympo Rursus in iEmoniis deducat ovilia campia.
Forte idem temporis momentum meos oculos in ipsam, etc.,
qui est comme Tépilogue du susdit Discours (par les beautés de Casine, dont il dit qu*il devinst amoureux, et fust enfin bien battu, qui dure depuis le feuillet 47 jusqu'au 5o, où il vinst à rencontrer un prélat et grand personnage nommé Théophraste, qui est le Cardinal Du Perron, déguisé sous ce nom, ou, selon les autres, M. G>spean, 3oévesque d^Aire; et le tient ainsi Tourval, grand ami de rAucteur et trucheman de la langue angloise .
Et illum quidem (dit 'il) ornabat splendidior cultus stipatusque servulorum manu nescio quo modo videbatur Des Fortunœ placuisse.
Les discours quUl lui tinst sont dignes d'estre recueillis (voire tous, qui auroit le loisir), mais selon iceluy ay extrait seulement les suivans :
Août 1609 MÉMOIRES-JOURNAUX SSy
Discours de Theophraste (qui est le Cardinal Du Perron ou Cospean, évesque d'Aire), feuillet 5o.
Cumerrassem (inquit) per diversissimas gentes, et singulee suis vitîis displicerent, tandem hortantibus amicis suis in hanc urbem admigravi. Ibi continue eloquens visus sum, et si quid suffragiis populi credendum est, gentilium oratorum suavitatem adaequavi. Prseterea deditum sapientias putaverunt, quoniam supercilium videbant voluptatibus adversum, et vitam publicae infamias innocentem laudabant. Igitur ad famam aliquantulum prolomovi, et, quod est omnibus divitils suavius, inveni carissimam matrem {une abbaye), id est fœminam, cujus benefîciis impendi amor potest, quem parentibus debemus. Itaque Sophagonis beneficio in altiorem gradum ascendi, et Poimenarchorum unus {Evesque) evasi.
Au feuillet 5 1 , destournant nostre Aucteur d^aller trouver le sieur Doromise, pour y penser faire sa fortune, il lui parle ainsi :
Duae sunt, inquit, hominibus vias, quos animus supra yilita« tem extulit plebis. Alia quidem tuta» et quam, veluti lenia Au-
20 mina, raro tempestates exercent; sed eadem humilis, et ignobili quiète subducta formidini ventorum. Alia vero prasceps, et in arduum exurgens ; in quam nihil médiocre cadit, enitentes enim in verticem vel improbus turbo in voragines rapit, infra prions humilitatem viae, vel ipsa fortuna sustollit^ et ingentem felicitatem temeritatis prasmium facit. Nimirum qui, contenti paterna domo, non dedignantur avorum lectulos , nec insanas spes audiunt vocantes ad negotia, aut servitutem aulae ; eos ego primae illi et securae vias assigno : item illos, qui, literis diligenter imbuti, hoc primum inter philosophes didicenint, felicitatem
3o in quiète animi, non in fascibus aut purpura, latere; quique, omissis dignitatibus, aut humili stipendie adolescentum animes excolunt, aut conditiones quaerunt infra invidiam demissas : illos, inquam, quos non ofTendunt hujus semitas sordes, nec ambitienis cupiditas revocat, meo judicio, sapientia in disciplinara suscepit, et cum iis amat félicitas rusticari. Quos autem in aliud iter cogit asstuantis adolescentiae furor, aut negotia , aut turbidas naturae impetus, aut potentias amor, et pasne semper aurea dignitas ; illi non majoribus plerumque prasmiis impendunt miserrimam astatem, sed tantum illustriori fuco miserias
40 suas excusant.
Et peu après, feuillet 53, concluant son discours :
Venim illud (lui dit-iî)^ Euphormio, vide, si nondum omnem
338 PIERRE DE L'ESTOILE Août 1609
sapientiam amor delevît, utrum sit prsstabilius honests quieti securissitnam vitam committere, an in anxias cupidîtates delabi, et incertam felicitatem quaerere per certissima mala.
A quoi Euphormio ne voulant nullement entendre, dit:
Nihil mihi persuadçbat (dit-il) Thcophrastus obstinato ad ca-
lamitatem meam. Erat enim in oculis dignitatum splendor, et
tentare volebam hoc lucidum iter, ut si sors et Doromisus de-
stituisset conatus meos, saltem non exprobrarem ignaviee humi-
10 litatem meam.
Ce que voiant, Théophraste, ayant repris son propos (feuillet 54*), lui dit :
Neque te ingeniosus animus ad spes improbas extoUat : vix est industriœ in aulis regalibus locus, nisi si illa sammis divitiis nitatur, et ut superi Dii cuncta laboribus, ita medioximi divitiis vendant. Jam non sapientiae studiis informare juventutem cauti parentes debent, sed aut turpi aut mercenaria arte, id est» Veneri aut Mercurio commendare. Nam ut ancillis non patebant Naturse limina, nisi uni quam matronse colaphis urgebant; ita
20 raro Fortuna pauperes in templum suum recipit^ id est, in principum domos, nisi quos ad publica ludibria destinât. Ego sane Poimenarchus pêne miraculo evasi, et puto si illam dignitatem captavissero, adhuc me inanis umbra fugisset. Tu quoque virtutibus incumbe, et illae incogitantem extollent, vet ipsae praemium tibi enint turbidas omnium rates ex tranquillo spectanti. Dum inter hos sermones versamur, etc.. — Unus {dit-il peu après, feuillet 55) de ministris Theophrasti ad ostium triclinii astans adesse Ânemonem {M, de Bonnœil ') significavit. Hune tenui barbula auctum, cseterum pristinam candoris imaginem
3o scrvantem {dit-il)^ optima fide amplexus sum.
Lesquelles embrassades et caresses suit incontinent après, sur la fin de ce feuillet et au 56^ suivant, une gentille et naïfve description, en la personne de BonhœiK
I. Autres disent que c*est Maulc, fils de M. de Sanssi, et que c'est une subtilité de l'Aucteur, de lui avoir donné une femme, n'estant point marié, afin de lut faire croire qu'il n'avoit, sous ce nom, entendu parler de lui ; et, par ce moien, a donné le cas à l'un et à l'autre, les dépignant nairvemcnt île leurs couleurs, et la femme de Bonnœil et Maule, duquel il se dit ami, mais qui mérite d'estre pasquillé comme il Test, aussi bien que Bonnœil.
Août 1609 MÉMOIRES-JOURNAUX 359
de la corruption de la jeunesse d^aujourd^huy, et changement en eux des mœurs antiques et pieux en une profane liberté et athéisme, avec le paiement ordinaire qu'ils en reçoivent.
Ceeterum, îllud mihi prsecipue (iiNi/) admirationem movit, quod in antiquos mores suos velutî professa lite pugnabat, nam ut olim dlscedens ad saperstitionem reliquéram pium, ita nunc alternis vocibus ad ludibrium religionum abutebatur; neque me latebat eum affectata impietate ejurare îneptiam prions sancti-
10 tatis, et velut virilibus vitiis testari se ab ca imbecillitate recessisse, qoas aut Deum aut homines timet. Nam et de litterarum studiis tam constanter tacebat, ut etiam occulte barbarorum ageret causam, qui eruditionem contumeliis vexant. Equi, tubae atque arma successerant antiquîs sermonibus, et omnia œgrius audiebam, quoniam non studio bellicœ rei, sed inani vanitate superbae indolis jactabantur. Illud tamen sollicitabat interdum iracundiam meam, quod paulatim in superbiam declinaverat sermo^ ut jam me nec occulte dedignaretur parem. Ac ut turbulentus juvenis non mediocrem cœnas partem men-
20 daci jactatione consumpsit, intraverunt citharœdi, et aliquot sa. tellites illius; tam vagis ac petulantibus oculis, ut facile e ministerio dominum agnosceremus. Pudebat omnino Theophrastum (erat enim Anemoni familiarissimus), nec diutîus in illa petulantia duraturus videbatur, cum Anemon me ad pervigilium invitât, quod suavissimis, ut aiebat, virginibus consecrabat ; et hoc se sodalibus quorum puellas Italicis occentationibus mulceret sibi quidem conjugem esse; eu jus pulchritudini quicquid est puellarum facillime ipsi donaret, si vellem consentire in jucundissimum laborem jam non imperitas academiarum volup-
3o tates, verum delicias politiores gustaturum.
Non dissimulabo vitia mea neque severitatem censuras in domesticum exuam crimen. Sordescebat mihi literarum nomen, et inexpertam procerum vitam, velut eruditiorem nequitiam, optabam. Itaque facile ingratum laborem promitto, cumque jam tenebras ad illam licentiam invitarent, et ipse Theophrastus se recepisset domum^ego cum Anémone, perignotaurbiscompita, cum servis omnino tribus et occentoribus aliquot, pergo...
Et incontinent après :
Sed posteaquam ultimus vesper effusœ licentiam plebis revo-
AQ cavit in domos, et jam nulli occurrebant nisi prsesidio facum,
aut latrociniorum suspecti, exigebam ipse ab animo meo» quo
bono frueretur intempestivo aëri commissus, inutiliter etiam
36o PIERRE DE L'ESTOILE Août 1609
vigil, et alieno arbitrio felîx. Quippe nos diversis floribus Anemon sîstebat, et deinde progressas ad alias domos, iterum jactatione aures meas in via rerum symphonia onerabat. Itaque jam primum fatigatus occultis suspiriis supplicabam otio, ut me respicere vellet, et ab inquiéta voluptate revocare...
La fin de ces rôderies fut (comme c^est Tordinaire) qu'ils furent bien battus, et le pauvre Anemon aussi. Ce qui est gentiment imprimé et en beaux termes depuis le feuillet 58« :
10 Cum enim bivium tninsiremus, grassatores, etc.
jusqu'au feuillet 60^, avec la barbe du pauvre Anemon, si bien parfumée jet musquée, toute bruslée, et tous ses fards, unguens et testonneries :
Igitur (iiV-t7) tam avide in Anemonem vultus obvertunt, ut, proh nefas ! dutn incautis manibus admovent faces, delicata barbula, et cum ea tôt unguentorum et pectinum labor arserit. Exclamavit Anemon, desperatione ptenus, et, nisi me fefellit rabies oculorum, dubitavit an tanti dedecoris risum subita evaderet morte. Nec minus attoniti satellites contumeliam et verba 20 tam rustice excusant, ut jam vapulare malit Anemon, quam se verberatum tam publicis vocibus audire.
Et incontinent après, parlant de soy et du bon traictement que lui fit faire Anemon et de sa belle retraicte :
In me deinde (dit^il), ficta serenitate intuens> procurare corpus in crastinum jussit; tum mihi lectulum sterni, nec vitlam hospitii benignîtatem denegari. Ipse in cubiculum ad uxorem secessit, ut opinor, tragicœ noctis furias mutaturus in soccum.
Sur la fin du feuillet 63', commence son entrée vers M. de Sully, continuée jusqu'au 70* feuillet, avec sa ha- 3o rangue audit seingneur, sa response mal courtoise, ses vers satiriques vomis par un desdain contre la France (qui sont des mieux faicts) et, finalement, son ravissement pour retourner à ses Muses. Tout cela, si gentiment couché et en termes si propres et si terses, que j'en ay fait le suivant extrait de la pluspart :
Août 1609 MÉMOIRES-JOURNAUX 36i
Ut vero sum in interîora perductus, omnîa auro argentoque vibrantia insolitam aciem fefellere; majestas deinde locorum, et animus spe metuque perturbatus quicquid prudentise conceperam, et verba quibus ad Doromisum destinaveram uti, pêne submovit. nie in communi veste erat et per superbi triclinii spatia satls truci majestate ferebatur. Ego in genua decidi supplex, et, nisi quod precantis humilitas in contemptum transit, etiam vcs* tigia ambulantis aut vultu aut pallio verrissem.
Et peu après :
10 Post hœc, ego lentis passibus ad Doromisi latus veni, et, composito vultu, ne aut diffidere de me, aut ipsum non timere viderer, ego, inquam, minus explicabo meas dotes quoniam vobis Diis omnîa patent. Cœterum industria mea perfeci, ne quis esset cui Musse profusius de artificiis suis dispensarent, quœ res, si me, Protagoni, tuis auspiciis, commendabit, et per hune me Dca Fortuna respiciet, nihil majus mihi imputaverit Apollo, quam quod illi tam pretiosae servitutis gratiam debeo. Audito ille artifîcii nomine, diutius hœsit, et, quam artem profiterer, diligent! attentione quaesivit. Ego iterum Musarum disciplinam
20 afTore significavi. Sed, ut credo, non noverat Musas. Igitur me in interiorem porticum vocat, ubi depicta humilium artium instrumenta toto parietum contextu explicabantur ; mallei incudesque, et spirantes fornacibus ignés, alterius parietis exordiumvivis coloribus impleverant; in altero vero marmorum spedes erant, et rudium lapidum politissimœ formas; mallei deinde et radii latiores; plumbum quoque, quod, tenui filo propensum de aedificii rectitudine sua inclina tione judicat. Post hanc Latomorum scenam, erant fictilium statuarum descriptae rationes. Nec longe pictor ipse suum artifîcium expresserat penicilli
3o figura, et ostrearum conchis, quas veluti dilutis coloribus inundabat. Cith ara deinde, atque lyra et laboriosae testudinis fîdes, velut in honorem saltatoriae artis, ex aurea tabula spectabantur. Supremus hortorum cultus erat et deducti industria fontis.
Haec me omnia intueri Doromisus jubet, si forte invenirem illam artem, quam ego Musarum disciplinam appellaveram. Tum ego, inteîlecto nominis errore, me modeste artificem esse negavi; aliquid nobilius parentum fortunam aperuisse mihi, et ingenium a vulgi sordibus alienum. Me literis esse excultum, me naturae humanitatem mitium studiorum disciplina expoli-
40 visse. Audito ille litterarum nomine fastidioso, primum nutu aversatus est perorantem ; ac modico deinde risu jam trepidum, jam pavitantem perstrinxit, et cum a seculi industria alienum appellavisset : « Existimaveras forte, inquit , ad ludimagistrum
362 PIERRE DE L'ESTOILE Août 1609
advcnisse, qui tuis scientiis inter famem et argutias uti posset. 1 Neque longius moratus, me, veluti atroci fulmine damnatum et exanimi sopore marcentem» inter mussantem familîam meaeque temeritatis accusatores relfquit.
Egens ergo consilii| cum tenacem mes sortis malignitatem devoverem, qus omnes meos conatus frustrabatur, ad inhumanum limen revoco gradum. Âc, ut primum ad exteriores fores retuli pedem, conspicatus in vicinia locum, qui commoditatem secreti monstrabat, eo me ad te lugubre solatium contuli. Ibi 10 omnem miser i vultus constantiam omisi, indulsique profusius gemitibus et ad satietatem me lacrymis explevi.
Proclamabam, in illa solitudine» fortunatos artifices esse, et ubique Polycletum aut Myronem pro Apolline invocandum; intcrdum irascebar amicis, quorum atii féliciter scelesti esse non poterant, aliis reverentia virtutis obstabat. Redii demum ad consuetudinem meam, et, ipsi regioni iratus, indignantem furorem his saevissimis versibus expressi :
Infanda tellus, qusequc vix pejor Stygem
Vehis, profundis apta suppliciis humus; 30 Quousque sœvos, misera, lassabis Deos,
Experta fulmen? Tene non fregit satis
Nuper per omne dira supplicium lues?
Virtute puisa, cesserat mœstus dies,
Et omne tuta nocte regnabat nefas.
Tune atra Erinnys squalidum movit caput,
Caput Cérastes movit, et facem manus
Linguaque ( et illam sibilo auxerunt com» )
Livente dixit : « Ite, gentes perfide,
Ite, ite in arma, quseque patrastis diu, 3q Haec vindicate scelera. Non ominis sat est,
Ni sponte fusus, gentis in pœnam, cruor. »
Sic illa dixit. Postque neglectos Deos Huic paruistis. Tune quoque et mortes novas Didicere fata. Perdidit natum pater ; Abilt cruenu fratris in jugulum manus, Civisque quernis frondibus merces fuit, Scd interempti. Quantus, ah ! priscum decus Populatus alto vortice infandam diem Porrexit ignis? Jacuit infelix honos, ^o Et mortuorum. Turpis in mânes furor
Urnas parentum sparsit, et quondam levé Cumuii cadentis mole depressit solum. Sic quaesiistis nempe depulso die
Août 1609 MÉMOIRES-JOURNAUX 363
Reges Deosque. Jamque, post noctis malum, Jubar reluxil. Pervicax gcnlis furor, Quid pejus in tormenta sollicitas Deos ?
Severiores forte non pœnas habent ; Habent easdem. Rursus increvit nefas, Dolus, libido. Redit infandum scelus, Et nuda virtus sordido jacens situ Discit superbos divitum fastus patî.
Jamjam recedo. Praeveni ultores Deos, 10 Quisquis times perire. Non stabit diu,
Ductore cœco, turba quam Plutus régit.
Cum efifudissem hœc in Eleutheriam probra, tutnentemque animum sublevassem, cœpi a me repetere rationem tanti dolorls, et velle callidis argumentis fallere consciam mentem. Quid enim? Quod delicatulum recocta purpura non involvit, quod tunicam vermes Assyrii non festinant , quod non frequens servitium ad nutantis imperia pendet, ideo culpare fata sustines, et veluti cum diis disputare? quasi magni sint sestimanda, quas Fortuna ignavis dare solet, vel facinorosis crimen. Non vides aeterna
20 consilia esse^ et ad turpissima animalia immerentes coronas deferri ? Ex illis ipsis quos miraris, quotusquisque per virtutem promotus est? Si es magno animo, honores infra te judicabis, qui te tam pertinaciter fugiunt, et Fortuna etiam infesta tibi favet. Confer te in solitudinem aliquam; subduc hodiernae am« bitioni vitam. Habebis consortium Musarum, et virginibus commodius frueris in secreto.
Eludant îgnavissimi homines, ut volent, gloriam literarum. lUi, et suis voluptatibus sopiti, neque jam integri vivunt, et cum eos interitus occupât, etiam nomen et fama moriuntur, et
3o totos tumulus accipit. Alumni literarum nesciunt fatorum legem, et tum maxime vigent, cum perennis memoria extinctorum desiderium movet.
At enim in Lusinia {Escosse) ex primis gentibus venis, et Themisticus apud suos eadem dignitate florebat. Claram stirpem tenebris premi grave est, et abire a parentum luce. Succèdent avis meis servulorum stirpes, et me parem erubescent quibus imperare majores dedignarentur. Imovero nulla bona perpétua sunt. Nulla putris in sylvis arbor aliquando non viguit, et quse jam procerse sunt, initio laboraverunt terram frangere,
Ao et debili fastigio emicare. Pastoritia Lavinii cohors plures huma no gcncri duces dédit, quam olim grèges paverat. Et miseri Scytharum cxules (quis credcret?) tandem Arsacidarum famam sparserunt, pêne mundum cum Romanis partiti. Qui hodie dorent, in autumno suo décident, etiam fortasse calcabuntur.
364 PIERRE DE L'ESTOILE Août 1609
Majores tui initium sui splendoris habuerunt; et nihîl aeternum mortalitati indulgetur. Quid doles, si finito magistratu Fortuna ornamenta repetit? Nec quidem ab omni gente sed ab uno Euphormione. Quamdiu cognati florent, familiae tus misereri noa potes; et lacrymse, quas in aliam speciem subornas, plus superbiae habent quam pietatis.
Quid denique tibi adimitur tantis questibus dignum? Tene a liliis excluserunt ignavia majorum et res domi arctiores? Te agnoscere veretur cognatus, ne aerariutn sentiat familiam esse 10 auctam? Erras, Euphorcnio, si non putas esse aliquos calamito* siores. Neque tu a Principibus quartus es, et tamen aliquid supra yEsculapium colis.
Au feuillet 72^, il rencontre un nommé Julianus, gouverneur de la maison et des secrets du Cardinal Du Perron, lequel sachant (dit-il) qu'il avoit esté voir M. de Sully, luy tinst sur ce subject les propos suîvans (f. 72) :
O te felicem, si Doromisus spes ingentes praecedit, et vanîtatem tuam saltem subito foras exclusit! Sciscitabar ego fastidii causam, et cur humanarum rerum culmina tanta contumacia 20 damnaret : Quia, inquit, et ipse Theophrastus, antequam Poimenarchus evaderet, nunc magnatibus charus, nunc ipsa gratia periculis oblatus, documentum mihi fuit, quam sit difficile, tam ïevigatum iter sine casu terere. Et ipse olim Fortunae ludo versatus, jam contemptu vindicat miseriam suam, et aliis de Uttore saxum ostendit.
Ce petit discours est poursuivi par un Leucomus et Geragathus jusques à la fin du feuillet 75®, où le Cardinal Du Perron, arrivé pour soupper, sur le somptueux traictement qu'il fait à nostre Aucteur et autres, lui donne 3o subject de discourir de l'ambition, vanité et mauvaise vie des prélats et gens d'église, d'où est provenu une partie du scandale et division qu'on void régner aujourd'hui. Duquel discours (beau à mon avis, et digne d'estre recueilly) j'ay fait l'extrait suivant :
Inter hos sermones advenerat Theophrastus^ et, cum pauca in Juliani sententiam dixisset, ad illum prœparata intravimus cœna. Ibi pretiosa fercula argento ad mensam ferebantur, caeteraeque delicias erant, quas optima mater illius familiae inge-
Août 1609 MÉMOIRES-JOURNAUX 365
rebat. Exacte ad valetudinem dapes nisi ad satietatem invitassent, triclinium tam castigatis fenestrarum ac parietum commissuris, ut rimosior esset uter in quo iEolus ventos Ulyssi credidit. Et, ut aer frigore inhorruerat, duo femuli ad largissimum ignem subinde cumulata ligna prodigebant.
Itaque, ad tam elegantis triclinii cultum et oculos et mentem advertens, prodebam suspiriis animum meum, tam quietœ félicita tis admiratione suspensum.
Nec tenui lacrymas, alienis commodis admonitus calamitatis
10 meœ, et : Certe, inquam, Theophraste, facile est in ejusmodi vita negligere magnatum opes, et non quœrere aquam posito in ingentibus undis. Ego vero non aliter explebo animi dolorem, exprobrantis sibi fetorumodium, quam si mihiqusin cœteros optimales argumenta, velut arma, divisisti, in tuam quoque fortunam convertero.
Ad hœc verba ille modestissîme subrisit, et ne me longior invidia perturbaret : Scis, inquit, tantum vitio nostro voluptates degenerare a pulcherrimo fine; Deorum munera esse, si adhibes modum, quae plerumque intempestive libidines corrumpunt,
20 neque aliud ast tam molle, quo severi homines, sancte uti non possint, Jam vero, quantum sit corporis commercium cum animo, morborum fastidia monstrant, et doiores, qui in perpetuam sui contemplationem animum tenent. Itaque demulcendus est tam familiàris mentis comes, corpus hoc, inquam, ut eam nobis ad studionim sublimitatem permittat, nec occupée importuno sodalitii jure. Mihi crede, viœ in angustiis et curarum segritudine est litterisiocus; et sapienter majores nostri Solem omnis Isetitise datorem Musis prseposuerunt.
Nam ut animum nimio luxu solutum nervi ad sapientise in-
3o vestigationem destituunt; ita, nisi impetraveris veniam a corpore honesto, veluti ludo, frustra tentabis conciliare animum litteris propiori soUicitudini intentum. Nullo sstu ApoUinis calescet injuriis hyemis apertus; et ipse Homerus nunquam securius Deos vulnerabat, aut pugnantem Achiilem sequebatur, quam cum promiserat ad cœnam. Ideo homines stultissimos puto, qui, veluti pugnarent cum natura, assiduis doloribus suomm corporum patientiam fatigant, et intérim animum nolunt miseriis ingemere, sed eruditioni locum in mentibus quserunt, quae tôt malis plense vix ipsam œgritudinem capere possunt.
40 Itaque ne fastidiosis studiis provocem ad nauseam litterarum timidum laboribus corpus, ipsi quoque suum ludum humaniter concedo. Ita liberaliter excultum vices quoque animo rependet, eruditionem cum illo impetu vestiganti| sine quo nihil addisces ingeniosum, aut victurum conscribes.
Praeterea, cum revereniia sit alumna divitiarum, et egestas
366 PIERRE DE L'ESTOILE Août 1609
contemptione damnetur; nobis Poimenarchis spectabilis cultus datur, ne populus raajestatem pietatis in ministrorum sordibus contemnat. Hinc Antistitum opulcntia, hinc collegionim opes ad cantus ct^cazrimonias sacrorum ; et ipslus antiquitatis paenc prodigalitas in Numen. Quœ omnia, proh nefas! seculi licentia corrupta in invidiara plebis et bonorum odium cedunt. Utinam tam modeste peccassemus, ut culpa se domi continuisset, aut negari crimina possent. Sed ne me dissimulando peccata approbasse existimcs. Siordinem nostrum veluti humanum considéras 10 corpus, videbis in radicibus corruptos ncrvos esse, et inutile membrorum robur inde fluxisse. Dehinc pervicaci morbo correpta omnia, et singulos aliquid adjecisse publico malo. Ambitus magnas mentes occupavit, plurimas libido, otium*denique et ignavia pêne omnia collegia pertentavit; in quibus inertes fuci languidis voluptatibus desident, cantibusque prascipitata arrosis lingua infâme otium emunt. Nullaliterarum studia,nulla cura pietatis. Ubi noctem vel crapula graves, vel domestica libidine fatigati, consumpserunt, ad âma atque aras, veluti in ofHcinam, vocantur. Nec imponere cœlitibus curant : palam 20 negligentia vocis queruntur de roajoribus, quocL tanti divitias vendant.
Inde digressi in domos (pudet fateri) plurimum inter scorta fœnus numerant, aut intempcstivis conviviis adhibiti inter popularcs régnant, et profanam caeterorum licentiam infami certamine procédant.
Sed nec superbis excusationibus carent, aut sine argumente in nos fœdissimum regerunt crimen. Nam ut ex radicibus vim suam folia et caules tempérant, et rami animantur ingenio suae sttrpis, sic isti,ex Poimenarchorum vita, discunt quantum vitiis 3o permittant. Horreo eloqui; sed Antistitum dignitas jam velut ad questum prostituta est, et sœpissime criminum merces. Quis ex potentioribus liberorum cunas non infulis premit : aut quis liberius praeconi hœreditatem sub hast a quam sacerdotium commendat? Jam urbes obsidione maceratae, vel ultro proditae Principibus arces, illud praemium inhiant; et potentia inter scientias numeratur.
Nec sanctius dignitatibus fruuntur, quam illas quassiverunt* NuUis delicatior Venus, aut magis ad scrupulum examinau libido. Fastidiosa autem superbia et inanium cupiditas rerum, 40 jam pridem ex regiis ad has imagines pietas excessit. Quid aliud quam disponimus opes, et avaris cogitationibus ad spem prodigendi servamus ? Quis sacrorum in agris jacentium amor? Quem ovilium tutela fatigat ? Quis ille qui pro feris terrentibus caulas, timiditatem damarum indignissima voluptate fatigat? Quid aleae Venerisque patroni ? Aut quid ille, qui ne unica cruce di-
Août 1609 MÉMOIRES-JOURNAUX 367
gnus videretur, trifurcifcr evasit? Neque me ad haec insignia impium putes, sed illa credo in supplicii notam facinorosisdari. Mihi crede, post hujus aetatis scenam hoc pluribus infula erit, quod Mithridaticœ uxori diadema, quod cervicibus infelicem nodum aptavit.
Après ce grave discours, s'ensuit peu après un autre folastre de la femme d'Anemon, vendue par une bonne dame (que nous appelons en françois maquerelle) au pauvre Euphormio, qui Ta rencontrée en un coing reclus 10 de réglise, mangeant, de dévotion, tous les saints et crucifix qui y estoient (feuillet 82) :
Igitur perambulabam fanum (Ji/-t7), et nunc primis porticibus vagus, nunc in ipsa testudine religiosis passibus gravis, ubique me venalem circumducebam, cum mulierem video, quœ pridie codicillos attulerat, in ea templi parte, in qua minor frequentia erat, omni gestu deos deasque venerari. Ego veluti temere accedo, positoque pariter genu, usquene valuisset, modestissimo murmure interrogavi. Illa quoque mihi salutationem insusurrat, et in hoc colloquii furto rem totam in compendium
20 deducit. Matrona, inquit, à qua proxima die, hospes codicillos habuisti, hodie ad publicam scenam aliquot familiaribus promisit. Tu si tanta fortuna dignus es, inter tumultum exultantis frequentise, aut cum sub noctem liberrima confusio cuncta miscuerit, aggredere expectantem, professusque amorem, verecundissimœ mulleris pudorem demulce. Neque enim illius indoles patitur^ ut se prima tam audaci oratione confundat.
Hic ego argumenta qusesivi, quibus internoscere nympham possem. Pallam, inquit, et elatos in tutulum crines fiosculis pur purei serici ornavit. Praeterea in sinistram aurem nigrantium
3o ardearum pretiosissîmum extulit sertum. Sed tu maxime ex forma cognosces , neque enim venustior hodie vivit. Tum et theatri nomen rogavi, quo ad spectaculum esset itura, didicique Valerianum appellari. Quibus diligenter perceptis, ne intuentium curiositas in nobis suspicionem inveniret, insalutata muliere de templo discessi. Mox leviter în diversorio refectus, prœcipitavi iter ad scenam, meque viliori turbse immiscui, quae ex cavea ignobiliter spectat.
Et peu après :
Dum hœc tacitus agitabam, vëluti ventis lacessentibus mare, 40 ita paulatim populi licentia petulanti murmure increvit. Sen*
368 PIERRE DE L'ESTOILE Août 1609
sim enim muitîtudinis capax locus coCunti frequentis defecerat. Nec multo post matrona, cum comitatu mediocrî, in superiori claustro resedit, purpureo serico, ardearumque plumis magnifice exculta, qualem mihi conciliatrix anus descripserat. Ego autem, velut multitudinis vîoientia rejectus in eam partem, latusetcenricemreflecto, illiusquevultum (si quando integumentum poneret) paulo avîdius expecto quam Solem in Phœnicia servi, cum regnum pemicioribus oculis dcstinabant. Neque diu morata cupiditatem meam, velut impatiens ca loris invidum
10 vélum rejecita fronte, et osculum aperuit, quod Jovem in omnia animalia mutaret. Tune vero omnis constantia attonitum defecit, et succidentibus gaudio roembris velut ebriam mentem omnes nervi reliquerunt. Quippe Anemonis uxor erat, quae |am antea profundissimo vulnere amoris meam mentem percusserat. Igiturutad sensum redii, nihil cunctandum arbitratus» me primum de turba explico, conductaque claustri parte unde spectaculum intuebatur, ad ipsius denique latus audacissîmus amator accedo. Etenim Anemonis amicitia meam cupiditatem optime tegebat, et nihil ego ab ea prius quassivi quam ubi con-
20 jugem reliquisset. Illa huroanitatis plenissimam vocem pêne musico concentu resolvit, mihique proximam subsellii partem mirifica humanitate concedit. Ceterimi tan ta majestas erat in fronte, tantus pudor in oculis, ut ipse trementibus verbis interdum dubitarem de internuncise fide, et pudore subrustico, pêne defraudarem pulcherrimam mulierem expectatione sua. Nam timoré et verecundia confusus, prœterea cum circumstantium aures timerem, propositum meum in Anemonis domum differre cogitabam, quippe illo mulierem scqui amicîtiae lege jubebar. Tandem fortiori consilio usus sum ; et quidem simu-
3oiavi me ad spectaculi jucunditatem avidissime converti ; intérim velut tragœdiam laudarem, passim ad aurem mulieri loquebar et illa aversis ad scenam oculis, quia me non videbat, audacius suam cupiditatem confitebatur. Et quidem, tam serio occupatus, parum retulissem ex ludis, nisi eadem tragœdia deinceps per librarios distributa meam memoriam repetita lectione firmasset.
Il vient après à l'explication de la tragœdie, quMl loue fort. De laquelle rinvention, sur Testât et affaires des Pays-Bas, des guerres passées et à venir (et possible par 40 le moien de la trefve, paix et accord, qui s^y traicte) est notable et digne d'estre recueilli : qui m^en a fait faire de la pluspart l'extrait suivant :
Août 1609 MÉMOIRES-JOURNAUX 369
Qui primus ad argumentutn processit, novam fabulam pulcherrimo explicuit versu, cujus hsc omnino summa erat. Hippophilum olina, Melandriœ regcm (hoc est PhilippuSy Hispaniœ Rex)f sparso per orbem imperio, utriusque terminos Solis, utrumque Oceanum tenuisse; ipsum ad meridiem vixisse, et ne ullus naturse cardo cessaret,gentesquoqueadSeptentrionem horrentes, illi hsreditaria devotione paruisse. Regionem Icoleontcm (la Hollande) appellari. Sed Albagonis {le ducd'Albe) crudelitate offensas, quem illis Hippophilus praefecerat, provo-
10 casse ad libertatem pertinacibus armis. Inde omnia cruentis seditionibus impleta, et plus sanguinis profusum, quam tam angustae provincise flumina caperent. Intérim Hippophilum decessisse, et hoc filiae su» bellum pro dote tradidisse. Sed jam deferbuisse partium studia, et tempore mitigatum furorem, veluti exhaustara in mari tempestatem residere. Omnia ad fœderis sanctitatem spectare, cujus séries hac tragicomœdia explicaretur.
Cum ille prslocutor discessîsset ex scena, statim chartulas in populum sparsae omnium nomina vulgaverunt, qui erant in
ao ea fabula prodituri. Erant autem ejusmodi. Neopalsi umbra {Neopalaus, Lipse)y viri egregîe literis imbuti, qui superiori anno in Icoleonte decfesserat. Prœterea HippophUi et Albagonis umbne, JEgon (jEgorus, comte d'Aiguemont) quoque mânes, cujus olim cervices Albagon prsciderat. Et hi quidem ex mortuis prodibant. Illa autem viventium nomina legebantur:
Liphippus, Hippophili filius (le Roy ^Espagne aujourd'hui)^ Rex Melandrias ; Despotikyrius princeps, Liphippi minister, et Leucos, secretae pietatis praefectus ; Labetrus deinde, affinis Liphippi, cum Pedœa uxore iPedoea^ V Infante)^ cui pater Icoleontis
3o )ura reliquerat. Argyrostratus (ie marquis de Spinola) quoque, dux belliy quod in Icoleontidas gerebatur, et Charridotus, Gonsiliorum prasses (le président Richardot). Ex Icoleontidarum parte Nearius (le comte Maurice) erat, exercituum prsfectus, et aliquot, vultu purpureo ac membris valentibus, qui public! Consilii partes agebant. Extremi erant : Tessaranactus, Scolimorrhodis Rector, et Protagon (le Roy d'Angleterre et le Roy de France) qui scenam suo commode claudebant. Caeterum omnes personati agebant, nec quicquam vidi apertum in Tragico-comœdia Pacis.
40 Post haec speoaculorum exordia, primum agere cœperunt, etc.
OÙ il descrit plaisamment les Umbres des morts et la re« venue de leurs Esprits, principalement celui du Duc d'Albe, qui avoit bien de la peine â excuser au Roy
p. DB l'EsTOIUI. — IX. 34
370 PIERRE DE L'ESTOILE Août 1609
d*Espagne, son maistre, la mauvaise yssue de ses affaires, non à faute de bonne conduitte dUcelies, mais par le malheur de la fortune, qui ne lui avoit esté à lui-mesme guères plus favorable qu'à ses serviteurs. Il dit donc ainst et condud (p. 88 et 89) :
Quas iniquitas est, nos infelicis Fortunas accusare, cum aut tu similiter in illa, aut haec ia te.peccaverît? Vldebam tuum imperium religîonibus firmari. Proxitnam Eleutherias partem eodem jure expectabas, quo Melanchiae ollm tenes. Et Gephyrio- I o rum (Gephyrtif les Papes) authoritas ad haec necessaria erat. Quid peccavi, si in tua Icoleonte adyersarios religionum oppressi f si volui inexorabili servitute deleri ? Cette longius quam credcbam emanaverat morbus, et dum amputare fîbras cogito, malis sortibus radiées offendi. Sed ne putes Icoleontem perpetuo divortio recessisse. Nos miseri fréquenter divinamus. Filios tuus hanc veluti aucupio placabit, et tôt senectutis tuae artes improvida juventa superabit, ut scias Fortunatn non raro sapientiae pra^tare.
Et par là fînist le discours du pauvre duc d^Albe, qui 20 fut là-bas fouetté cruellement et accoustré en Dieu de Pitié. Suivent les autres, où en tous il y a de gentils traictés et remarquables sur ce subject, continués, depuis le feuillet 89^ jusques à la fin du feuillet gi% où le roi d^Espagne, avec ses principaux conseillers, prend résolution de ce qu^il a à faire, sur une tant importante guerre et nécessité si pressante d'affaires. Le président Richardôt y harangue, et est son oraison remarquable de beaucoup de particularités, qu^on dira^ possible, quelque jour (et Dieu le destourne) avoir esté vraies prophé- 3o ties ! dont, conune du reste de ceste tragoedie, je me suis pieu à en faire les suivants extraits ( feuillets 92% 93%
Despotikyrius {/e due de Lerme)f Rex Liphippus, et Leucus^se* cretas pieutis prsefeetus, Pedœa quoque cum conjuge LabetrOj et Charridotus, Gonsiliorum pneses, de rébus imperii sccretis^
Août 1609 MÉMOIRES-JOURNAUX Syi
sima consultatione agitabant. Sed nihil )ucundius fuit, quam Liphippum audire. Is Leucum interrogavit : Possetne propitiis diis fœdera cum aliorum sacrorum hominibus ferire ? 111e oculos in manicatam tunicaxn aliquantulum reflexit» cunctatusque donec rugas contraxisset in fronte, ita demum posse respondit, si inopia bellum geri non sinebat. Tantum haec animo fïdeliter vota celaret, nihil se curaturam sacramenta quas illis hominibus praestantur, et commodis temporibus sancte ad hostium perniciem usurum.
to Gharridotus autem barbam aliquantulum defricuit, et ad Li« phippum convenus : Nunquam, inquit, Icoleontem tuam recuperabis, nisi removeris arma. Quid cunctaris furentes sedare inani pompa promissorum, veluti flentibus pueris extorquemus silentium, illorum oculls ad tabulas aut aulœa sublatis? Mihi crede, tam rigidi in ferrum auro facile vincentur, et si quinque millia talentûm, quae quotannis inutili prodigis bello, in au^ reum mutaveris imbrem, facile asneas turres et Acrisii claustra, novus Jupiter, superabîs. Tu modo potentiores factiosorum illo nimbo obrue; et ipsi tam gratis ictibus verberati, pertinacîs
ao populi animos tibi certissimis cassibus includent. Certe ille Nearius, ille flos ducum, et tam longi animus belli, veluti sub^ ducto igné languebit. Marcescet martii imperium viri inter féroces superba pace cives, et si qua antiqua authoritas valebit, hanc beneficiis in illum, et occulta suspicionum malignitate corrumpemus. Et ille spoliatus exercitu, nudoque latere, quod in bellis juventus magniâca stipabat, malct credo piscatorios Êistus pati, quam vel tecum vel cum Labetro vivere, provinciis aliquot prasfectus, nisi gloriam contemnit, aut non est magnificum, instar Thessalicas hastœ, vestrum imperium, quod toties
3o quassavit, gloriosa mutatione firmare. Intérim fœderati bona pacis adorabunt, pêne seculo ignota; et ad novam quietem sopiti connivebunt. Nam ut calidis vulneribus sensus abest , et nondum peracto par animum dolore récentes calamitates obstupescunt; ita illi, fui^ente bellorum impetu, non sentiunt quam sit miserum semper cum armatis vivere, et, frigente per otium dolore, lentius ad pristina incommoda iracundiam concitabunt. Extemi intérim règes, quorum opibus nituntur invicti, etiam ad auxilium tardiores, hoc solicita mente revolvent, juventute exhauriri provincias, et œrarium plus quam fugato Metello spo-
40 liari. Forsitan post tôt imperii damna, fœderatos iterum inspe- * rata pace nobiscum coituros. Praeterea, qui jam in fasciculum conjurant, domesticis discordiis incensi, statim hœc vincula résolvent, quibus hodie tuas divitias fatigant. Trade modo intestina arma, et ab externo hoste vacuos civilibus discordiis i'elinque. Quis nescit tôt respublicas fore, quot civitates hodie
372 PIERRE DE L'ESTOILE Août 1609
vigent? Videbis provincias collidl, dum novo imperio caput quœrent; et provincise urbîum motibus labascent. Majora inter illos odia, quam nobiscum, nasccntur, et dissipât» provincia* rum vires tibi nudum latus ostendent.
Haec subtiliter déclamante Charridoto, jam cervicibus Liphippus annuebat, cunctisque acclamantibus in hune modum» senatusconsultura ipse conscripsit ; Sibi pietatem placere, et secura ad cœlos vota, quae nuUa cogitatio belli deducat. Itaque cum hostibus fœdus sanciendum esse; quod opportunis rébus
10 semper, propitio Jove, dirimere possit. Chorus ex Melandriis fuit, antiqua carmîna de Lusitani régis funere superbissimo recitantibus sono.
Successerunt praecipui ex Icoleonte, qui in actu quarto qu£« rebant, quo compendio rempublicam administrarent. Jam rémittent! frigori successerat belli tempus. Protagon assuetam passionem mittebat; quam iUi œrario claudebant, dissimulabantque animum pacis, si a Melandriis soUicitarenturad fœdus. Nec multo post homines a Labetro veniebant cum oliva. Illi inducias et mox pacem, incredibili conditione, ferebant. Liber-
20 tatis et Rcipublicœ splendida nomina ingerebantur ad fastum. Nihil erat mitius Melandriis; et ubi naturam exuissent, fœderatorum turba tacita reputatione volvebat. Mox tôt promissis onerati, quamquam plena aberat fides, sic inter se loquebantur:Quid deinde aut Liphippus aut Labetrus ulla juris imagine fingent? Non tantum nos in Hbertatem relinquunt, sed ut cum olim liberis disceptantes, belli, quod hactenus gesserunt, )ustitiam ipsi proscribunt. Quis regum iterum a Melandriis violatos non fovebit? Si )am non rebelles ad justum imperium, sed smulos ad destinata supplicia [vocabunt; Quid denique volumus
3o aut quid ultra expectamus? Jacent pêne supplices Melandrii, et quod quadraginta annorum bella negaverunt, spontanea benignitate promittunt. Res nostrœ aliis fundamentis nituntur quam Liphippi. Ille ingentibus fruitur terris, et imperia per orbem dissipata exercet. Nos Tessaranacti et Protogonis viribus regnamus; et si qua illos mutatio rerum avertct, Melandrii, quos dubitamus accipere socios, forsitan implacabili ferocia regnabunt.
Tum Nearium rogabant, ut et ipse quid sentiret expromere vellet. Ille non multum a pace abhorentia loquebatur; credo ne
40 inclinatis animis videretur plus suce dignitati, quam Reipublics tribuisse. Qui post actum cecinerunt pueri ex Lugduno, probabant, nescio quibus carminibus, neque Romuli urbem, neque Adriaci ponti paludes, cum nova re Icoleontis posse conferri.
Postrema pars Tragœdiae hœc erat. Sarciebatur fœdus utrinque, et Charridoti vaticinia se funesta veritate approbabant. Ico-
Août 1609 MÉMOIRES-JOURNAUX 3y3
leontis urbes, inassueto otîo superbœ, înter se de imperio ccrtabant, et Melandrii, velut in Protagonem armati, sese efFundebant in Icoleontis campos. Vidisses, inopinîs cladibus attonitos, stupere, et, invocato Tessaranacto, aperire urbes suas. Abdicabatur Reipublicae nomen, et Tessaranactum adorabant. In altéra parte saeviebat in Labetrum Protagonis miles, et ille Labctri hœreditatem, Tessaranactus Rempublicam occupabat.
Pour la fin, ce sont ces vers, que, pour estre bien faits, j'ai voulu transcrire :
10 G Paz, benignum Numen, atque Saturni
Hac proie melior nata quœ quatit fulmen,
G mentis atque corporis bonum duplex,
Die, o benigna Diva, quas colis sedes?
Htc te 8ub ortu quaecit, hic sub occasu.
Hic te sub altis montibus putat mersam,
Scrutator auri, teque cum suis crédit
Emisse dapibua al ter. Hic parât fundos,
Hic dignitates, hic libidinem démens
Explorât, atque consulit; nec hic pacem, 20 Nec ille démens invenit! Quibus tandem
Nulli repertum sedibus tegis Numen?
Pacl loquebar, Paxque blanda respondit :
« Tranquillitatem quisquîs auream quaeris, Sedesque nostras, quolibet loco tandem»
Modoque blandas sive per voluptates, Seu per metalli fulgidum jubar, quaeris; Seu in cadente Sole, sive nascente, Seu per féroces Syrtibus vagis undas, Ignosco facilis. Quolibet loco haud possum 3o Ego invenîri, quo tibi tuam suades
Pacem latere. Sed tamen feram nunquam Si quem inter omnes sic videbo ineptire. Ut me esse in isto Belgii putet mîmo. »
Geste guerre d'Estat finie, nostre Aucteur passe à la description d'une autre^ plus douce et aisée à composer, qu^il avoit avec la femme d^Anémon. Laquelle il finit (de la façon que lui-mesme Tescrit, au feuillet 96) à son plaisir et à Thonneur, comme on dit, de la femme du bordeau :
40 Subsecutus est populi plausus (Ji7-i7), qui dum poetam effusis-
374 PIERRE DE L'ESTOILE Août 1609
sîma gratulatione commendat, ego factis ad Venerem votîs» sic in aurem Ânemonis conjugi dixi : O si mlhi non atrocius bellam Fortuna parasset, quam felix miles virilibus armis certarem! Nunc ipsa desperatione turbatus, etiam ante prœlium spem vietoriae timidissima mente damnavi. Illa, intelligenti similis, haesit ; sic, ut se percipere mentem meam, sola oratione, n^aret. Sed ut ad illius pervenimus domum, et. Anémone ad Protagonem profecto» aedes vacuae libertatem colloquiorum fecemnt: Ignoscite, Numina, et tu potissimum^jcastissima Juno! Hoc unnm 10 est quod mox probitati labem imponat.Pnemium et voluptas corniperant meam innocentiam, )am pêne morum constantia superbam. Ignoscite^ sancti Censores! Et vos forsitan sub iisdem legibus peccassetis. Non difiicili arte expugnavi volentemi et me amore pulcherrimo ad satietatem explevi. Nec amplius de paupertate cogitabam; sed jam velut Doromisi yictor^ indignabar supplicasse Fortunae, cum iiberalis Matrona assiduis mimeribus mutuam voluptatem cumularet.
Ravissement notable de nostre homme, après avoir fait le fou :
ao Cseterum, ut virilis ardor^ provocata consuetudine languebat, ipsa flagitii turpitudo '^ nescio quo mihi odio me ipsum committebat {dit-il). Super omnia^ mulieris cupiditas interdum me in indignationem rapiebat; ethœcsœpe in hortis solitarius procIa« mabam : « Ergo me potuit amare? Ergo fidere hospiti novo? Et, cum conjugem valentissimum haberet, fœdare matrimonium mixtura aiieni sanguinis, quem nulla familiaritas aut convictus, sed sola libido, pretiosissimum fecit?0 inanem Lycurgi fiduciam et Solonis justissimos metus! Quid deinde expectabo, nisi ab Anémone contumeliam, aut ab adultéra mortem? Nihil est âici-
3o nusilliyquae pudorem prodegit, et majorî crimine famam^quam voluptatem redimet. Sacis paruisti corpori. Redde te in discipli« nam virtuti, Euphormio. Nondum peccandi consuetudine secunis es; et adhuc ad criminis nomen horrescis. Quid aliud antiquitas monebat, quse convivis surgentibus partem cœnulœ relinquebat in mensa^ nisi ludis humanis sic utendum, ut ab iis recedamus, nondum consumpta voluptate. »
Hsec et similia saepe îactabam, etc.
Au feuillet 116* Estant entré en desgout des Jésuis* tes, sur la vie, doctrine, mœurs et comportement des*
I. L'Estoile répète ici entre parenthèses : (qui est le raTissemeat de nostre Aucteur sur sa folie, qui est notable).
Août 1609 MËMOIRES-JOURNAUX 375
quels il avait longuement et gentiment discouru par devant, s'estant résolu de les quitter et se retirer en Angleterre, dit aussi :
Paulatim exinde elanguît pietas mea, et Acîgnii {Acignius, un Jésuiste; Acigniani^ les Jéstâstes) cœterorumque philosophorum iterato consuetudinem ejuravi. Nec me latebat, nescio quo modo emoveri hominum mentes et suavissimo veneno intinctas, a Philosophis in suas Academias deduci.Itaque priusquàm eo medicamîne perirem, viam jam olîm destinatam in Scolimorho- 10 diam «iggressus sum.Sed et in maculas, quas tantopere vitabam, miserabilis offendii monstroque maximo didici ubique Acignium esse.
Et après, aiant discouru fort desdits Jésuistes, auxquels il donne de gentils traits (feuillet 129), il dit et conclud en ces mots :
Erat semper in oculis pavitantis Acignius, et cum virgula crepuerat vento, jam me reprehensum, et ad Eatychiam deduci miserabili horrore credebam. Et quid! (cogitabam) si percussores notis viarum angustiis praecurrunt? Quid non infestum existiaomem in solitudine, cum nulla urbium claustra grassatores excludant? Quicquid est, Acignii periculo vivo ; et si me ab eo fugientem calamitas excipiet, etiam difficilius amolietur invidiam, quam vulnus Paulianum {la blessure de Fra Paolo de Ve^ nise, duquel GephyrîuSy qui est le Pape^ estoit soubçonné) Ge« phyrius excusât.
Il vient, incontinent après, à parler des Alemans et de TEmpereur, qui règne aujourd'hui (feuillet i3o) où tout est plain de traits fort gentils et recuiellables dont j'en ai extrait quelques«»uns des suivants :
3o Thebani ( les Allemans) ad Septentrionem latissimas {dit'il) obtinent terras, et pêne ab Eleutheria ad Sarmatas excurrunt : gens laborum plus quam industrias capax, et omnino Bœotia sua digna. Illis Aquilius ( T Empereur) per internuncios imperat ; ipse, plus quam Assyriorum principum solitudine inclusus otiosam majestatem ineptissima gravitate damnavit.
Et, au feuillet i32 :
Hominem (dit-il) jam supra mediam setatem vidi praecipitantem in senectam ; statura mediocri, vultuque optimo, et quem
376 PIERRE DE L'ESTOILE Août 1609
indigne voluntarîa solitudine damnavit. Sed fluxis et titubantibus vestigiis oris majestatem corrumpebat. Et omnino indignatus sura Veneri, quas saltem non pepercerat nomini charissimonim nepotum.
Itaque, ut ad satietatem oculorum omnia ejus lineamenta in animum transtuli meutn, converto ad elegantiam sedis vultum. Et hinc quidem imagines stabant, non quse memoria bellorum secreti delicias turbarent; sed venustlssimi vultus puellarum erant, exculti supra verum, et quos posset natura imitari ; ut 10 ego Aristîdis vel Pausaniae, aut etiam Nicophanis labores putarem intueri, quos meretricios pictores antiquitas vocavit. lUinc vero supra mensam orbes duo, in quorum uno terrarum situs et maria pingebantur ; in alio vero sidenim motus, et univers» cœlonim leges aptissimis coloribus erant scriptae. Illic aureus Phœbus et vermiculata Venus erat. Luna vero cœlabatur argento ; et prope igneum fecerant Martem. Jovis autem hilare signum, et nitens Mercurius, etc.
Et après (feuillet 1 34) :
Neque advertere haec poteram [dit-il) quae vicinorum curioso sitatem oculorum petebant, nisi Trifartitus vir benignissimus me ad haec indicia digiti humanitate deduxisset. (Nam Aquilius alvum levare voluit ; et amotus extra aulœum^ locum fecerat inter nos coUoquendi. ) Igitur cum rogarem, cujus artificis nobiles figuras essent, quae menierant ab Aquilio tractari ? Primum, inquit, te scire oportet nihil hac solitudine Aquilii iaboriosius esse; nec ipse industriam cum aspectu hominum omisit, sed ad curiosas artium aliquot voluptates transtulit. Caetenim, in bis imaginibus ( belle vie et belle estuêe d'un Empereur) et fœminanim picturis» non ejus studium tantum, sed etiam opus, 3o vides. Libertatem amorum conjugio praeponit, et vagas voluptates ad ipsius arbitrium examinantur. Nam ut venustissimas species mulienim libido in animo finxit, omnia in tabellam eruditis coloribus transfert^ et, imaginationis lineamenta secutus, votum suum in pictura confitetur. Appelluntur deinde pellicum grèges, virginesque, quibus multum est id nomen sub Aquilio exuere. Ipse sibi probator formarum vultus mulierum ad simi* litudinem imaginis ezigit, et quam propius ad illam venustatem natura admovit, duarum interdum trium noctium fortuna donatur. Etiam si cujus amore vehementius exarsit, si in alicujus 40 amplexibus dulcius animam egit, non statuam in rostris, sed imaginem, sua manu exaratam, in thalamo decemit.
Hi vero terrarum cœlorumque orbes imaginem Aquilianae potestatis ostendunt et quotidiani laboris industriam, quo ipse
Août 1609 MÉMOIRES-JOURNAUX 377
in abdita naturee pernimpit, et invidlatn Deorum superat, qui res pulcherrimas latere mortales yoluerunt.
Cum haec Trifartitus ad sudorem et anhelitum dixisset, Aqui-> lius lubrico passu processerat e secreto, vocatumque Trifartituno, brachas superiori vesti annectere imperabat. Ego me ad parietem junxeram,et ipsum intextoauro sericoque fulgentem, ac dum veneratione tantœ sedis incerti oculi in diversa dissipantur, inciderunt in imagmem , antiquam sane, sed in qua nihil erat magis notabile quam hi versus, prseterquos in conclavi 10 nihil Martium vidi :
Est regîo Austriacis ilHc, etc.
Il y en a cinquante -quatre qui méritent d^estre recueillis.
Dum in hoc silentio compositus, carmen, quod non mediocriter placebat, in memoriam repetita lectione perduco, notavi, ad vicinum parietem, aliam imaginera, in qua vidi Protagonis simillimos vultus. Fingebatur autem aliquid scribere in Moreto, quasi non satis antiqutssimus Poeta absolvisset hoc carmen, ac deinde cum effusissimus imber sub dio ambulantem impe-
30 teret, fugiebat ad proximas sepes, et cuniculum, qui in illîs latibulum defoderat, acerrima observatione quœrebat. Neque procul Liphippi iaciem agnovi, cum sua uxore, et aliquot Antistitibus populorum suorum fata ducentis excoio. Nec mora, nescio quis, linteo purissimo prœcinctus , ad Aquilium intravit, vitroque purissimo exiguum liquorem hilarissima fronte ostendit. Aquilius, quidquid erat,crepitu manuum coUaudans, examinare cœpît ad lucem, et cum homine suavissime loqui. Cum a Trifartito quaererem, quisnam esset tam illustris faroiliaritatis homo? Hebraeus, inquit, Aquilianis artibus prœfectus, quo nemo
3o gratiosior in regia vivit. Ac, cum in admiratione perseverarem, quod sacrilega superstitione profanus ad hune necessitudinis locum venisset, cœpit Trifiirtitus admonere ad privatas inimicitias aut publica odia parum Relîgionem valere. Etiam, inquit, cum Scytharum principe Aquilius fœderibus coivit, illumque in filii nomen benignissima adoptione recepit. Nihil hodie principibus sacrum est, praeter suam majestatem ; neque profanum, nisi quod violât sceptrum.
Hsec dicente Trifartito, Aquilius cum Hebraso, thalamum egressus, contulit se in scientiarum amabilem locum ; ubi com-
40 plures fornaculas vidi, et vitrea ac argentea vasa, qus humores, in altum evocatos, per obliquas fistulas reddebant (lesforneaux et instrumens de la Souffrerie de l'Empereur). Artifices vero et
378 PIERRE DE L'ESTOILE Août 1609
foculorum ministri, pars versicoloribus pellibus pnecinctî, acapnum ad pondus ingerebant; pars vim liquorum YiYentiiimy quos ignis ex vasculis exegerebat, diHgenti examinatione pendebant. Omnem operîs partem frequens sedulitas implebat.
Delectatus tam fideli Ubore, Âquilius diffusissima fronte gaudébat. Ac ne quidemegopulcherrimae artis ordinem» sine aliqua voluptate, aspiciebam ; cum Aquilius vascalum deposuit de fo» culo, et : Hic, inquit, commendata est spes preecipua labonim meorum, et nobilissima: fastigium artis {science de verre)* Haec lodicentem lubrica materia elusit (erat enim vitrea) et, ab incautis manibus labens, nefando in terram ictu secum Aquilium et nobUissimam artem afflixit.
Et incontinent après, description du deuil d'une Cour d'Empereur, pour un verre cassé :
Stabat Aquilius, veluti turbulente somno délusus, et ipse in tant» perturbatione calamitatis se quscrebat. Ex altéra parte &mulorum ejulatus, deplorantium felicissimi vasculi ruinam, totam celiam impleverat ; commendabantque gemitus, et ipsi vix ad plorandum fortes : ut non intercidisse vasculum aiiquod, sed
aoomnes deos ocdsos esse putares. Igitur plangentibus universis, et ipse, ne viderer otiosus nitseriarum spectator, incipiebam exorare lacrymas ab oculis, bis terque pollice attritis, ac Trifartitum, ubi esset, intueri. Sed ille )am defecerat, sedensque ad lacunam, quam efiluens impleverat humor, eam inundantibus lacrymis augebat. Et jam redierant Aquilîo sensus ; sed deerant verba, quse in tanta calamitate effundere posset.
Itaque, cum lamentabili vultu, nihil aliud quam fragmenta miserrlmi vasis contueretur, ipse Trifartitum monui, ut se virum meminisseti id est coUigeret in prssens animum, meritissiœo
3oquidem dolore dejectum, et Aquilium, priusquam expiraret, a conspectu illius liquoris, veluti paterni aut conjugalîs cadaveris, amoliretur.
Plaisante drollerie ! Et après :
Nescias, an Aquilium, an vasculum gemebant. Ille maie consoporatus cum ad doloris sensum turbulenta vigilîa rediisset, velut recenti vulnere ictus, exclamât: c Ergo, superstes Deorum iracundiœ, vivo? » Et hscquidem dicentem, ipsse indicis venae cum oratione defecerant. Igitur fomentis aggredimur languentem, vultusque, et praecîpua narium spiramenta , acerrimo li- AQ quore perfundimus. Ac cum iterum in soporem laberetur, digressus ex molestissimo munere, in diversorium meum pervolo.
Août 1609 MÉMOIRES-JOURNAUX 379
Nec îbi diu baeseram, cum Trifartltus servumi et (ipsum tuberosissimi ventris) ad me misit, qui ad cœnami ad quam aliquot ante horis promiseram, duceret. Videbantur mihi exorta lux in periculosa nocte, et Aquilium, quem jam optima fide comploraveram, omnino existimavi ad vitam rediisse; quoniam domestici mensarum et hilaritatis meminissent. Itaque, quotquot occurrebant in urbe (nam univerai )am atras vestes sumpserant), detergere lacrymas jubebam, et in nataiitiis vestibus. Diis sacrificium apparare. Neque me conjectura decepit. Etc.
10 S^ensuit la description du festin (feuillet 142), où on peust contempler le délicat appareil des viandes, avec le bel ordre qui se garde aux banquets des Aiemans, et leur sobriété et modestie :
Tandem ingenti paropside invecta est (dit^il) , in triclinium oflây redolentibus herbis, et maxime pipere medicata. Erumpe* bat ex paropside fumus, tenuis quidem, quoniam pinguissimus liquor tarde vaporem dimittebat, sed qui singulorum vim odorum excitaret (veluti canes fragrantibus ferarum vestigiis monentur). Igitur considère jussi sumus nuUis dapibus evocati, prseter banc ao offam, quse sane paene totam mensam tegebat. Pauio minus intégra hora designatio locorum consumpsit. Et illi mox, compositi, tanto silentio, scrupulosam honestatem expendebant, ut eos non minus offam venerari, quam Aquilium putarem.
Et après, sur la fin du feuillet 143 :
Cacterum neque lances simul duas in convivio vidi, et antequam explicaretur tam prolixus ordo ciborum, )am mediae noctis processerat tempus, meque utpote fatigatum molesta voluptate trahebat in somnum.
Et après, feuillet 145 :
3o Appetebat jam omnino soporatum lumen Auroras , ut facile ex gravioribus oculis 'conjiciebam , cum solutum convivium credidi esse, remotis scilicet mensis, et assurgentibus aliquot, quibus modestior ebrietas reliquerat pedes. Reliqui, tanquam sordidissimo funere, in vicinos lectulos offerebantur. Tune ego in memoriam revocatus Ulyssis, qui voiuptatis blandimenta, vdut hominis interitum, apud Alcinoum proscribit, illum Thebanonim conviviis adfuisse haud immerito cogitavi. Nam ad Cimmerios in vicinia fuerat, et illinc ad sepulti orbis caligtnem
38o PIERRE DE L'ESTOILE Août 1609
invenerat iter. Nihilominus et ipsc fictîs vocîbus Trîfertito gralias agopro suavissima nocte, et molestissimi carceris fores non satis sanis oculis qusro, vino vigiliaque turbatus. Verum ad ostium satellites aliquot stabant, qui me ezeuntem turpissima benignitate revocarunt, nondum missionem factatn Nysaco sacro causati. Tum maxime recruduit bibentiura certamen, neque me vix prioribus malis luctantem ille fluctus omisit. Âstitenint ineptissimi amici, et ructantibus verbis rogaverunt ne omaia jam ad finem spectantia pnematura discessione turbarem. Pnect-
10 pue Trifiirtitus considerare me jussit, quota pars convivantium iaceret, quota autem in pedibus esset; qui certe, inquit, de convivio querentur, si eos sobria vestigia reduxerint domum.
Parut extemplo hospîti, etiam periculo meo. Erant enim undequaque propinantium scyphi, quos mihi convivarum barbaries parabat, innumerabiles quidem ; sed ne omnia solatio yàcarent, illi pêne sicci, et tantum exigua veluti libatione onerati. Sed ut ingentia fiumina ignobiles rivuli componunt, et simplex assiduitas terit ferrum; ita ego his lataginibus plenus eram, etpericlitabar corrumpere mentem ; cum apertœ publico consensu fores
10 dimisere volentes. Frustra gratulabar mihi de libertate nova. Etenim, aliquantulum progressif in aliam custodiam incidimus, et illa non minus inhumanam; ubi tribus poculis invitatus, cum consulerem corpus, possetne ad extremam necessitatem durare, ex convivis duo semianimes procumbunt in terram. Inundaverant solum reducis vini fontes, et odore turpissimo corruperant locum : cum aliî jacentes attoUere, nec ipsi bene sani ; alii solutissimo risu elatos prosequi cœperunt.
Ego, commoditate temporisusus, inter baccantium tumultus elabor, domumque nec jam satis sinceris pedibus quaero. Pos-
3o tera luce, acerbissimo dolore afflictus sum, et mihi intestînis pulsibus caput collabebatur in partes. Itaque abstinui a consortio Thebanorum, et dum appararetur navis, quœ Trifartitum in Scolimorhodiam veheret, causatus intemperiem stomachi, ingrata conviviorum bénéficia vitavi.
Au feuillet 1 5o, il y a une harangue d^un Puritain d^ Angleterre (qui sont de ceux que nous appelons Calvinistes^ en France), qui va presque jusques à la fin du livre, et est fort plaisante : de laquelle (ou d^une partie d^icelle) j'ay fait l'extrait suivant :
40 Primis temporibus» cum nondum ex humano génère cogoata astrorum semina abolevissent, et inter Superos mortalesque, non virtus, sed habitatio , discrimen constituisset » patebat io
Août 1609 MÉMOIRES-JOURNAUX 38i
astra merentibus via ; et cœlo mortalitas pêne libère commeabat. Testes Herculis Liberique fama nepotibus sacra, et tôt humanorum corporum forms, quae viventia siderum numerum auxerunt. Sed posteaquam virtutis pnsmia libido occupavit, et nihil honestum Inter homines credi cœpit, quod non voluptatem promitteret, Dii, corruptam humanitatem aversi, pnecluserunt limitem cœlorum^ et flagitiorum gravitatc suum sethera onerare timuerunt.
Igitur, amissa aeternitatis via, superiorum sœculorum infelici-
10 tas laboravit, et omnes excogitata sacrorum novitate plusetiam Deorum iracundiam sollicitarunt. Tandem, paulo supra astatem meam, aliqui sacrorum ineptias aspernati sunt, detraxeruntque ineptissîmis superstitionibus larvam^aut^ut melius dicam^detrahere sunt aggressi. Stupuerunt enim in conatu, velut tanti operis immanitatem demirantes, contentique ex religionum agro succidere virgulta, noxiosissimas radices tangere timuerunt. Ego tandem sum, hospites, majoribus fatis natus, qui, ut primum setas magistrorum licentise me subduxit, et purior quaedam doctrina cœli munere inundavit, non tenui lacrymas in tanta calamitate
20 mortalitatis, cum omnes qui duodecim seculis vixcrunt, vidcrem, veluti caliginosa nocte, per praecipitia et immensas voragines prolapsos. Ac quod me maxime movit , nec unus eo spatio in hune orbem est ingressus, quem non fœde in supplicia perpétua morte victura commune ilagitium perturbant ; nemo, inquam, illa religione, quee tum viguit, sibi aliud œternitatis domicilium paravit, quam impiorum carntficinam, ubi mori jucundissimum putatur. Viderit quidem Deus ; sed intégra justiiite fama, nec cutquam eorum debuit parcere, nec potuit. Nec irascetur huic liberrimo dicto : nam et ssepe graviora ausus sum, et tamen vi-
3o vere in hanc œtatem voluit, quam videtis. Caeterum non minus acriter exosus istos seculi emendatores, qui superstitionibus peperceruni, qui Poimenarchos, ut vocant, qui pervigiliorum tempora, qui linea sacerdotum ornamenta, cœteraque deliramenta antiquitatis, nimis faciles admiserunt; quam eos qui, omnino priscis consopiti erroribus, adhuc jacent, longe in aliam emendationis viam insttti, et admota severius manu, tenuissimas superstitionum fibras,etiam omnem imaginem sustuli. Cœpi damnare qutdquid avorum seculum probasset, et si mihi creditis, pêne dubitavi an esse crederem Numen; quoniam in eo
40 inepta antiquitas consensit. Ego sane grande diligentiœ pretium tuli, et in famtliam meam revivîscere innocentiam vidi, omnino qualem, in ordienti mundo, Numen primis mortalibus infiidit. Nuda vota sinceraque religio , nulla ceremoniarum vanitate , veluti pestiferis odoribus, corrupta. Die sacro nec apud nos via longiori commeare fas est, nec publicis scenis aut privât» lu-
382 PIERRE DE L'ESTOILE Août 1609
dorum comitati indulgere. i£qualitatis sanctissîmusamor; et si mihî creditis, plus meorum voluntate» quam auctoritate mea, impero. Pudore et virtutîbus contlneri modestiam bonorum oportet; mali nec severîtate pœnarum possunt. Considerate figmenta Poëtarum, qui felicitatem in aureo seculo describunt; id est, cum nulla vis paria ingénia subigeret, nec tribnnalia essent, ex quibus severitas metum palloremque dîvideret convocatis. Sed vereor, ne antequam hoc superbissimo persuaserim orbi, dum melioribus coeptis fàtSL cunctantur, morbus ac senecta 10 in ventos vires meas et animam elFundant.
bixerat et lacrimis vultus maduere secutis.
S^eûsuit après la consolation de la femme du Puritain^ qui) avec ses doux baisers, essuie les larmes de son mari, et invite au souper ses hostes, tourne le deuil quUls avoient conceu de la harangue du Puritain en joye, et leurs larmes en celles du vin, ris, et toute sorte de bonne chère. Il dit donc :
Sed )am detersis luminibus videbatur novam fabulam producturus in scenam, cum lepidissima uxor exerrantem labia
aoaliquot basiolis compressit ; laudabili mulier forma, emendatissimo ore, nec eminentibus oculis, nec efFossis, iisque sub tristi petttlantia vibrantibus, annorum circiter viginti. Haec^ ut effiuentes {Puritain) lacryinas combibit , miscuitque Catharini rugis maritalibus amabilem vultum, blandissimis precibus exoravit, ut fiaucibus pectorique parcere vellet. Jam omnia ad cœnam corn* parata manere convivas ; iret, et hospites meliores exhortationibus fiictos suavitate convivii mulceret. Amavi mulierem post haec verba, credidique omnibus Catharini prKceptis potiorem esse*
3o Igitur ut ad cœnam discubuimus, et, multiplicibus fercolis excepti, pietatis antecoenanae cœpimus oblivisci, etiam ultro invitante Catharino, ad hilaritatem poaulorum procetsimus. Ego continuo in eiim lumen obverti, omnitio mitigatum , et suae se* veritatis tristitiam submoventem, quippe in formosae conjugis vultum tam constanter ocuios defixerat , ut putares inibi lattre magnetis secretissimas vires^ qui fetrei senis con^ctum in eam partem cogèrent. Non tenui ego risum^ nutuque meum comitem in eanidem contemplationem converti.
Sur la fin du feuillet iSS^ y a une notable considéra-
Août i6og MÉMOIRES-JOURNAUX 383
tion de TAuteur sur les opîniastres conceptions et opinions, tant des Puritains que des Jésuistes, conceue en ces mots, comme pour épilogue de tout ce quMI en a discouru :
Quotusquisque (cogitabam) aut Acignianus est, aut in Cathâ' rini familia vivît, quem non impressa institutio parentum , aut suœ gentis conversatîo, aut impetus, nulio rationis argumento firmatus, in partes seduxerit? Quam pauct matone mentis consilio ducuntur ; et tamen illis odiis pugnamus, ut facile vi- 10 deas omnes sibi sapientiam imputare? O superba mortalitas I O immisericors superstitionis ingenium I quasi qui vere sentiunt, non plus felicitati debeant quam consilio; autquos fefellit occu* pata tôt sentibus via, magis iracundia quam suspiriis digna committant. In hsc verba, consoporatus, publicas curas cum %en9ib\xs aLmisi(Retraiete de Vauteur). Postera luce, ad Catha* rinum accessi, hospitalemque Jovem precatus, ut benignitatia gratiam referret, destinatum iter ad Tessaranactum , cum socio, aggressus sum.
J*ay pris tant de plaisir à extraire ce que dessus, que, ao ne pouvant retirer ma main de ce papier, j'eusse volontiers transcrit tout le livre : tant je Tay trouvé à mon gouBt, pour les beaux traits et gentilles rencontres , et foft à propos, qui s'y voyent partout déduites en bons termes et d'un stile terse, élégant, et du tout Pétronien. Livret facétieux et utile >
Le mécredi 26* du présent mois d^aoust, mourust, à paris, un Procureur en Parlement, nommé Auzannet, lequel (hors la Ligue) on tenoit pour honneste honmie.
Mourust aussi un Conseiller au Gtiastelet, nommé 3o Besle, tenu d^un chascun pour très homme de bien, et, c<mime tel, regretté de tout le monde. Peu auparavant, estoit mort un nommé Ridier, Conseiller d^ Eglise, que îe congTioissois, personnage excellent en probité et doc* trine.
Le jeudi 27^, T. ttl'a donné un Pacis Belgicœ monu" mentum^ imprimé nouvellement à Leyden, en une
384 PIERRE DE L'ESTOILE Août 1609
grande feuille en taille douce^ chez Henri Lodovice de Haestens,avec les Marmouzets de Hollande (qu'on apelie}, c^est-à-dire les pourtraits en taille douce de tous les négotiateurs de la Trefve de Hollande, la plus part si mal faits qu'on ne les y reconnoist point.
Un marchant libraire Hollandois, que je congnois dès longtemps, nommé Elvissier, demeurant à Leyden, m'a apporté dudit lieu les trois bagatelles suivantes, imprimées de nouveau audit Leyden : Mare liberum^ sive de
10 Jure quod Bat avis competit ad Indicana commercia Dissertatio. Lugduni-Bataporum , 1609. — Dominici Bandit Carmina adulatoriagratulatoria^ dicatahonori Ducis Spinolœ. Lugd.^Batap. in^4^ (qui est une pure fadèze). — Le Tumbeau de ce grand personnage M. de Lescale, tant en vers latins qu'en prose, avec les Oraisons très doctes et élégantes de Heinsius et Baudius, en la dernière desquelles, qui est de Baudius, j'ay remarqué deux ou trois choses notables, quil allègue pour la recommandation de sa vie pieuse et religieuse. L'une est au
20 feuillet 17^, en ces mots :
NuUum genus hominum (si homines dicendi stt&t, et non potius brutœ pecudes) tam inexpiabili odio avcrsabatur et diris atque execrationibus devovebat quam Âtheos, nec ûicile adduci pottrat ut crederet quemquam ita desciscere a naturali lege et ratione, ut Deum aut non adoraret aut non putaret. — Et après : Porro cum studio verœ pieutis (ii7-f7), quam coluit noster venerabilis senex, adjunxit amorem veritatis, tanquam basim et fundamentum omnium virtutum.
Et au feuillet 19*, parlant des discours qu'il tenoit, 3o malade et mourant :
Toto autem tempore (iir-ii), quo domi desedit, aut lecto affixus fuit, sërmones meram pietatem spirantes, tanquam ex adytis, eflfudit, de misericordia Deî, de rcdemptiooc generîs tiu-
Août 1609 MÉMOIRES-JOURNAUX 385
mani, de justificatione per fidem ia Christum^ de resurrectione corporum et immortalitate animarum , aliisque praecipuis religionis articulis, adeo ut jam tam cœlestis glorifie primitias disserendo degustare videretur.
Parlant de Scioppius, qui a deschiré par son satyrique escrit et traiaé cruellement ce bon homme, il Tapelle :
Vespillonts atque exoleti scortiprogeniem, plagiarium, furem, deiatorem, crucis candidatum, et escam patibuli, monstrum in ultimas terrarum oras deportandum , et ex ipsis humanse lonaturae finibus exterminandum (page 14).
Devant ceste Oraison, il y a le legs, qu^il fait à la Bibliothèque publique de Leyden, de ses livres manuscripts Graeqs, Hébrieux, Chalda!ques, Syriaques, Ara-* bics, éthiopiens, Persiens et Arméniens (p. 97). Elvissier m^a dit que Messieurs de Leyden estiment ce présent trois mil escus.
J'ay donné audit Elvissier (encores qu^il n^en voulust rien prendre) deux quarts d'escus pour les susdits livres.
Le samedi 29®, M. de Lesdiguière et M. de Sully, fort ao accompagnés, arrivèrent à Paris, où on attendoit aussi le Roy, qui estoit à Monsseaux, qu'on disoit y venir pour le mariage du marquis de Rosni avec la fille du comte de Créqui, et pour y faire passer ses Édits, dont il y en en avoit deux manifestement injustes et tyranniques : celui des Monnoies et celui des Nantissemens ; auxquels on disoit que Sa Majesté, les jugeant bien tels, n^estoit portée que par le mauvais conseil d^autrui) estant retenue d^un costé de sa conscience, et de Tautre poussée par le proufit qu'on lui donnoit à entendre qui lui en revien- 3o droit, qui ne lui faisoit moins de force en son ame (voire possible davantage) que non pas Tautre.
Le Lieutenant-civil, en ce temps, receust deux vilains afironts (apannages ordinaires de la gloire, et dont on ne
p. M l'Estoiui. — IX* 35
386 PIERRE DE L'ESTOILE Août 1609
le plaignoit pas beaucoup). Uun, que, pour avoir receu des cautions insolvables pendant qu^ii estoit procureur du Roy, un huissier du Conseil lui fust envoie, lequel au sortir de sa maison, comme il s^accheminoit pour aller au Palais faire son estât, lui commanda de le suivre au For Lévesque, où il le voulut mener prisonnier, et eust de la peine à s^en sauver; mais, finalement, conduit par lui chez M. le Chancelier, obtint un petit respit (mais bien court, car il n^aloit que jusques à midi ) pour fournir la
10 somme de quinze mil escus qu^il faloit paier comptant : lequel, par l'intercession de la Roine, fust prolongé, et enfin accordé délay pour s*en aquitter. Sa Majesté, estant à Fontainebleau lorsqu'il fust receu, dit qu'il n'avoit eu jamais envie de le gratifier de cest estât; mais qu^il avoit pensé qu'il n^y dureroit guères, et que bientost il crevéroit ou de gresse ou de gloire. Et à lui-mesme, lorsqu'il vinst trouver Sa Majesté pour Ten remercier, le Roy lui dit : « Ne m'en remerciez point, remerciez-en la Roine. <r Ceste charge ne vous estoit pas propre, et ay peur que
20 « ne duriez guères : car vous estes gras, et si vous estes (c paillard. »
L'autre est de M. de Sully, qui, comme Grand-Voyer, aiant donné permission à quelques particuliers de faire un pressoir à verjus, en la Place Maubert, le Lieutenant^ civil, prétendant cela estre de son gibier et de la police, l^avoit fait démolir, avec le commissaire Langlois et au* très, sans en parler audit sieur de Sully (en quoy il avoit fait faute). Dont ledit seingneur, sur la plainte qu'on lui en fist, manda au Conseil le Lieutenant-civil : où estant
3^ venu, M. de Sully y séant (et estant en cela, comme on dit, juge et partie), le bafoua estrangement, jusques à le menasser de lui coup^ les aureilles^ et à ses commis^ saires (dont on disoit que, de ce jour, M. de Sully avoit
Août 1609 MÉMOIRES-JOURNAUX 387
fait partie des aureilles du Lieutenant-civil, et qu'elles estoient â Tenchère). Fust condamné à tous ses despens, dommages et intérests, et à faire réédifier le pressoir à ses despens (et croid-on que ce fust lui-mesmes qui en prononça la sentence). Il y avoit, en ce fait, de la faute d^une part et d^autre, mais elle tumba toute sur le plusfoible; et le plus fort, comme on dit, l'emporta.
Le dimanche 3o^, un pauvre bon homme, nommé
10 André de Villeboisin, aagé de plus de quatre- vingt dix ans, demeurant en ceste ville, près la Croix des Carmes, et que j'avois veu et congneu à Blandi, lorsque feu ma mère y estoit réfugiée pour la Religion, aux premiers troubles de 1 562 (qui est du plus loing que me souvienne, car il y a quarante sept ans à ceste heure), rendit son esprit à Dieu, duquel seul il se souvenoit, aiant perdu la mémoire, dès longtemps, de toutes autres affaires et choses mondaines, et aiant tout oublié, fors Dieu. De quoi je Testime plus heureux, me remémorant ce dire
2od^un bon personnage et grand théologien, qui en parle ainsi quelque part : Sed et multa sœpe oblivisci juvat^ modo non ohliviscamur Creatoris et Redemptoris nos^ tri^ cujus qui meminit omnium recordatur. Je lui vis rendre le dernier soupir, et s^en alla, comme dit Cicéron, en son livre De Seneciute : Ut cum, nulla adhibita W, consumptus ignis extinguitur.
Le lundi îi« et dernier de ce mois. M* de Tourval, s^aquittant de sa promesse, m^a donné le Tortura Torti, avec V Apologie du Roi d'Angleterre, imprimés
3o tous deux in-4®, d'une fort belle et grosse lettre, à Londres, dont on les a fait venir : ne s'en recouvrant point ici de ceux-là; et moy, pour m'aquitter audit Tourval de la mienne, lui ay donné VAmphiteatrum honoris des
388 PIERRE DE L'E;?T0ILE Août 1609
Jésuistes, et promis, à la première veue, de lui donner les Poésies qu'il a stipulées de moy.
Force maladies, à Paris, en ce mois; mortalité de petits enfans par les petites véroles qui régnent. Le Curé de S.-Nicolas des Champs dit, à un mien ami, qu^il en avoit enterré trois cens en sa paroisse , depuis le commencement de Tannée jusques à ce jour. Hors Paris, encore pis. On fait compte, à Chartres, de sept à huict cens enfans, au moins : car autres en mettent jusques à douze
10 cens, emportés de ladite maladie. A Lion, de plus de trois mil; et ainsi aux autres villes et endroits de la France. Ce mal, aiant couru partout, et courant encores aujourd'hui, ravage comme un torrent une infinité de ces petites âmes innocentes ; quelques grands en sont mesmes attaints, et en passent le pas; mais peu, et plus de femmes que d'hommes. Beaucoup de fiebvres continues, mesmes de pourprées, signe de grande corrupdon (comme aussi la disposition de Tair de ceste saison estoit maligne, remplie de tonnerres, orages, pluies impé-
ao tueuses et tempestes , symbolizantes aux humeurs du siècle), en font desloger grand nombre, de tous aages, sexes et qualités. Les courantes , les apoplexies , et diverses sortes de morts subites et estranges, en tuent, d'autre costé, tout plain, et estonnent le peuple, qui pour cela n'en amende guères.
Quant aux affaires publiques, il ne se parle que d'imposts, enchères d'estats, nouveaux édits et ordoimances onéreuses au peuple, à qui ester le bien c'est lui ester la vie : estant chose véritable (tesmoin Tacite, au quatrième
3o livre de ses Annales) que les lois abondent et multiplient en un Estât, lorsqu'il est plus corrompu, et que Tavarice (que Cicéron, au deuxième livre de ses Offices, apelle très infâme, surtout es princes et magistrats) a le crédit
Août 1609 MÉMOIRES-JOURNAUX 389
et la vogue, comme nous le voions en ce misérable siècle.
Homère, au premier livre de V Iliade^ les apellc mange-sujets.
« On devroit, ce me semble, ajouster à nos kyrielles (disoit, ces jours passés, une dame de Paris, en bonne compagnie, sur le propos de TÉdit des Monnoies) un libéra pour un Roy avare : car aujourd'hui on ne se contente pas de nous avoir sucé tout nostre sang, ils veu- 10 lent encore manger nos entrailles. »
M. Sevin, Conseiller des Requestés en la seconde Chambre, lequel i^ay veu naistre, estant jà marié à ma première femme, lorsqu^il vinst au monde, et duquel le père estoit mon bon ami , voisin et commensal, acheta, en ce temps, Testât de feu M. Viole, Président en la première Chambre des Requestés , trente huit mil escus, et vendit le sien de Conseiller, à Grasseteau, dix-neuf mil cinq cens, qu^on disoit qui lui reviendroit à plus de vingt mil escus. Grisoles, nepveu de Madame Chevalier, 10 dit Videville, qui avoit nouvellement espousé Madamoiselle de Barreau, acheta, au mesme temps, un estât de Maistre des Comptes, qui lui revenoit à vingt trois mil trois cens escus : dont on disoit que la Videville, sa tante, en paioit la meilleure partie.
Et ainsi de tous les autres, au plus offrant et dernier enchérisseur.
Le Roy demande à sa Cour la continuation du Parlement jusques à ce que ses Édits soient publiés, contre lesquels (et principalement contre celui des Monnoies) le 3o président Janin parle fort vertueusement et en fort bon Conseiller d^Estat, remonstrant au Roy fort librement (c^est à dire en homme de bien) Tin justice et iniquité d^icelui.Et de fait,on disoit que SaMajesté,aiant fort gousté son
390 PIERRE DE L'ESTOILE Août 1609
discours, avoit esté comme esbranlée de n*en rien faire, si elle n'en eust esté persuadée au contraire par quelques-uns, en la bonne volonté desquels toutesfois (les aiant vestus et les y voulant entretenir) elle ne sera jamais si avant qu'en la malveillance des autres qu^elle aura despouillés : qui est un trait de Gcéron, en son deuxième livre des Offices^ qui est bien considérable en un Estât tel que le nostre. Quant à la preud^hommie du président Janin (si nous n^estions au temps du poëte,
10 auquel Probitas laudatur et algtt), elle seroit non seulement louée comme elle Test, mais aussi grandement récompensée.
Pour le regard de la continuation du Parlement, Messieurs de la G>ur disent , tous d^une voix (mais entre
. leurs dents), quHls ne peuvent (soit qu'ils demeurent en leurs maisons aux champs, soit quMls se tiennent à la ville) qu'ils n'y soient plus honnestement et utilement occupés, qu'en une Cour à vérifier des édits qui ne sont qu'à la ruine d'eux, de leurs familles et de tout le peuple.
20 M. Petit, médecin de Gien, arriva à la Cour, en ce temps, mandé par le Roy, et commandé dy venir pour estre son premier médecin. Il y eust plusieurs cohtendans, à la Cour, pour cest estât : mais toutes les brigues et faveurs n'y servirent de rien, pource que Sa Majesté s'estoit dès piéça résolue À cestui-là. Bien avoit-il envie d'en gratifier Turquet, dit de Maieme, médecin ordinaire de Sa Majesté, lequel il aimoit et estimoit ; mais, pource qu'il estoit de la Religion, n'en voulust point, et dit ces mots : « Je voudrois avoir donné vingt mil escus,
3o « et que Turquet fust Catholique : il seroit mon premier « médecin. 11 On en parla à Af . de Sully, lequel fist response « qu^il avoit fait serment de ne parler jamais au t Roy de médecin ni de cuisinier ».
Août 1609 MÉMOIRES^OURNAUX 391
Un advocat de Loudun, très honneste homme, estant ici pour un procès qu^il avoit, fust tué, à Paris, en plain )0ur, sur le midi (et le mesme jour quUl gangna), qui fust le 26^ ou 27® de ce mois, auquel il fust assassiné, au bout du Pont-Neuf, vers les Augusdns, d^un coup de poingnard dans le petit ventre, que lui donna (comme il est à présupposer) une de ses parties, qui se sauva et ne peust estre ni jeconneue ni attrappée. Un de mes amis, qui le connoissoit et y avoit grand regret, et qui mesmes
10 me nomma son nom (lequel je n^ay peu retenir), me le conta; et que, ce mesme jour, avoient esté peschés, vers les Bons-Hommes, deux corps freschement poingnardés et jettes en la rivière. Magna impunitas gladiorum (disoit Cicéron, de son temps). Disons-en autant du nostre. Ung petit garsonnet^ aagé de trois ans seulement, fils d*un pédagogue nommé Goutière, que je connoissois, mourust^ à Paris, par un grand accident, à sçavoir d^un coup de coude que lui donna par Testomach une fenmie, en se retournant sans y penser, qui venoit prendre de
20 l'eau béniste à rentrée de Téglise, près laquelle se trouva ce petit enfant, conduit par une autre femme qui en vou-* loit prendre aussi.
L'en&nt mourust, le lendemain au matin ; et aiant esté ouvert, on lui trouva Tamer crevé dudit coup, dont on ne faisoit aucun compte ', et que seul il avoit esté cause de sa mort, ses autres parties estant toutes fort saines. Ce fust sur la fin de ce mois^ et estoit fils unique.
Ung jeune mignon, nommé Balifie, qui estoit à la Roine Marguerite, et de sa musique, aiant engrossi
3o une des filles de ladite Roine , nommée Bougouin , qui estoit de bonne maison et lui touchoit (ainsi qu'on disoit) aucunement de parante, prist son congé, en ce temps, sans qu^on lui donnast, aiant esté averti qu'aussitost que
392 PIERRE DE L'ESTOILE Août 1609
ladite Bougouin (laquelle toutesfois ne bougeoit d^auprès de la Roine, toute grosse qu^elle estoit, aussi bien venue comme scelle n'y eust point touché) seroit relevée , que Sa Majesté lui feroit donner les estrivîères.
Une dame du mestier, à laquelle la Roine Mai^^uerite reprochoit, un jour, sa vie et mauvais gouvernement, avec paroles fort rudes et injurieuses, lui dit enfin : « Il « est vrai, Madame, tout ce que vous dites; mais nous c sommes toutes fautives. Vous-mesmes, si vous fussiez ><> <r gouvernée comme il faut, vostre maison ne seroit pas « ici : elle seroit delà Teau ^ Madame , vous le savez <c bien. »
En mesme temps, le Roy, passant pour aller au Louvre, accompagné de force Noblesse, aiant rencontré en son chemin une pauvre femme qui conduisoit une
vache, s'y arresta et lui demanda combien sa vache, et que c'est qu^elle la vouloit vendre ? Geste bonne femme lui aiant dist le prix : c Ventre-saint-gris ! dit le Roy, a c'est trop; elle ne vault pas cela, mais je vous en don-
20 << nerai tant. » Alors ceste pauvre femme lui va dire : « Vous n^estes pas marchant de vaches. Sire ? Je le vois « bien. — Pourquoi ne le serois-je pas, ma comère ? (lui « respondit le Roy). Voiez-vous pas tous ces veaux qui « me suivent ? »
Ung nommé Nicolas Cœur, marchant, demeurant à Chasteauthieri, homme riche et aisé (mais, selon le bruit commun, de la gresse et substance de beaucoup de pauvres gens, estant extresmement avare et grand usurier), après avoir esté dix*huict mois aliéné de son esprit, tel-
3o lement quMl le faloit tenir lié, et n^en pouvoit-Pon en aucune façon venir à bout, sinon en lui monstrant une quantité de doubles qu'on faisoit sonner devant lui, auxquels il rioit, mourust, en ce mois, en une sienne petite
Août 1609
censé, nommée Nesle, à une lieue de Chasteauthïerri, si désespérément enragé, qu'on l'oioit avec horreur abbayer comme un chien.
Duquel prodige, pour estre très véritable, j'ay bien voulu faire ici registre, pour un évident tesmoingnage du jugement et vengeance de Dieu sur les avaricieux et usuriers, desquels la terre, pour ce jourd'hui, est toute couverte et polluée.