UN
De
tt
mr a ds
26 gonograpbie De la cathédrale D'Angets.
Le chapitre II, les VESTIMENTA, comprendra, suivant l'ordre des inventaires :
19, LES CHAPELLES COMPLÈTES, CAPPELLÆ INTEGRÆ, (chasuble, tunique, dalmatique, une ou plusieurs chapes, souvent deux parements d'autel, quelquefois même des courtines et des coussins).
29. LES PIÈCES SÉPARÉES : ÎINFULÆ, DALMATICÆ PARTICULARES, CAPPÆ, STOLLÆ ET MANIPULLI, BURSÆ ET CORPORALIA, COLLERIA, POIGNALIA ET PARAMENTA ALTARUM, ALB.E SERICEÆ, MAPÆ SERICEÆ ET PARAMENTA MAPARUM.
30. LES VÊTEMENTS SPÉCIAUX : VESTIMENTA PRO EPISCOPO, PRO PUERIS ET BIDELLIS, BIRETI ET CIROTHECÆ PRO CAPSIS PORTANDIS.
4°. LES PARAMENTA ALTARIS, qu'on peut considérer comme les vêtements de l'autel, mais seulement ceux qui ne figurent pas dans les CIHAPELLES COMPLÈTES.
5°. Je rattache à ce chapitre LES BANNIÈRES, VEXILLA, ET LES DAIX, PALLIA, pour porter
le Saint Sacrement à la procession de la Fète-Dieu ou aux malades. 1. CAPELLÆ INTEGRÆ.
Bien que les inventaires de 1299 et de 1391 n'aient pas de chapitre sous ce titre, on reconnaît facilement parmi les chasubles, destinées au maître-autel et les dalmatiques certaines pièces assorties et rentrant dans cette catégorie.
1391. L'’évêque Nicolas Geslant (mort en 1289) avait laissé par testament une chapelle verte : Decima (infula), de samicto viridi, cum aurifrastis aurers in statu sufficienti. — Dalmatica et tunica, de samiclo viridi ejusdem coloris cum rinfula superius notata. (De panno sericeo viridi, cum aurifragiis veteribus deauratis, quæ servit in festis confessorum et caret propriis stollis et manipulis 1467.) (Figurata avibus et variis bestiis, rubei coloris, habentibus capita et pedes aurea 1561, 1606.)
Des six autres dalmatiques pour les fêtes, quatre de samiclo rubeo, formaient deux chapelles avec les chasubles /er{ia et quarta, de samiclo ruber coloris, in competenti statu; de même les deux dernières, allie bone et pulchre, quas dedit Guillelinus Major, quondam episcopus (1314), avec undecima (casula) de panno albo serico, dyaprato, dupplicata de samiclo croceo in bono statu (\).
— Îlem una infula, cum dalmatica el tunica, bone el preliosæ rubei coloris, quas dedit bone memoriæe Briencius de Machecoleo, quondam 1339 canonicus Andegavensis. — L'évèque Foulques de Mathefelon, mort en 1355, légua € duas cappellas integras et fournitas de cappis, pulcherrimas.… ÿ
— Una cappella integra, rubea, quam dedit bone memorie deffunctus Fulco, quondan Andegavensis episcopus continens cappam, capsulam, dalmaticam el lunicam, zona, manpulum, stolam, sandalia, unum colerium, duo poignalia, albam paratam el amictum, cui cappelle stola et manipulum indivent duplicatura. (Seminata avibus peditatis et capitatis auro ac rondellis etiam aureis 1595, 1606.)
— Una alia cappella viridis, fourrata de syndone rubeo, continens cappam, capsulam, dalmaticam, lunicam, stolam, zonam,manipulum, colerium et unum marchipedem, quant aedit
I. Guillaume le Maire fit un voyage à Paris et aux environs avant sa consécration : il y acheta des omements et autres objets; il est fort probable que la chapelle en question était du nombre. € Posémodum, statim Partsias in nomine Domini revertentes et ibidem tribus diebus manentes, emimus mitram pulchram et quamdam parvi pretit, pannos sericos duos vel fres, quædam necessaria pro capella, ornamenta episcopalia et alios pannos pro nobts.…. 16 mai 1291. Livre de Guillaume le Maire, publié par M. Port, p. 58.
Broveries et tissus. 27
ecclesie dictus dominus Fulco. (Panni damasci viridi coloris, cum aurifragiis rubeis ad parvas stellas, trifoliisque nigris.. infula deest 1539.) (Dalmaticæ serviunt portoribus reliquiarum in festis præcipuis 1561.) À cette chapelle, on ajouta : Z{em una stola pulchra el nova ef mantpulum 1391. (Deaurata, quæ proveniunt de abbatte sancti Nicolay, cum ymaginibus 1418.)
— Îlem una alia cappella, integra, de panno auri ruber coloris, cum avibus aureis et lozengris, quam dedit deffunctus Michael Regis, quondam archidiaconus transmeduanensis et canonicus Andegavensis (1363, continens capsulam, dalmaticam, funicam cum stolis et manipulis el paramentis amictuum et albis. (Figurata avibus cum capitibus, pedibus atque quadratis seu carellis aureis cum pulchris aurifrasiis 1467.) (Elle ne sert plus 1561.)
— tem una alia cappella, que fuit domini Gerard judicis (1353), continens capsulam, dalmatican el lunicam, cum una stlola et duobus manipulis, que cappella non est dupplicata, quod est magnum dapnum. (Violetti coloris 1421) (quæ est multum examinata et potest reparari de una parva cappa panni consimilis, quæ est etiam dilacerata et fuit posita dicta cappa cum dicta cappella 1467.)
— 1tem una cappella alba, que fuit domini Radulphi(de Machecoul, mort évêque en 1358) episcopi Andegavensis,pulchra et nova, continens duas cappas, capsulant, dalmaticam, tunicam, duas stolas, tres nanipulos, tria coleria, quatuor poignalia, tres al0as paralas, tres amictos, el unan: mapan paratam, (Seminata avibus cum pedibus et avibus aurets et cum pulchris aurifrasiis.... et est satis honesta 1561) (avec les orfrois à pigeons d'or 1596) (nommée Les oyseaulx 1646) ().
— Îlem una alia cappella, pro mortuis, jam diu empta per ]. Beguti (1355) «de pecunia capparum(?),continens quatuor cappas, capsulam, dalmaticam et lunicam cunr duabus stolis et tribus manipulis el paramentis pro albis el amictrs de samiclo nigro, cum orfrasiis dupplicibus el fourratis de sandalis aduratis el pomiserers tencntibus ad diclas cappas in pectore et scapulrs.
— Îtem vestimenta nigra pro deffunctis, videlicet infula, dalmatica el funica cum quatuor cappis et niullum devastala.
— Îlem una alia cappella nova cotidiana, pro mortuis, integra, de similibus peciis de boucacino nipro, fourrata de boucacino aduralo cum orfrastis dupplicalis el cum pomis ut supra, in alia cappella. |
Quatre chapelles complètes furent données par Pierre d'Avoir, seigneur de Châteaufremond ; voici ce qu'on en sait par la lettre de fondation de son anniversaire en 1390 et par les inventaires :
— … Duas cappellas integras, de dyapris albis, galice de DIAVRES BLANS, que duc capelle sunt munilæe de capsulis, lunicis et dalmaticis et paramentis allaris a parte superiort et infertori, pro una dictarum capellarum 1390... (Item una alia capella alba integra seminata de rosis ad arma dicti domini de Castrofromundi, cum paramentis altaris 1391), (la chapelle de damas blanc, nommée les Rousettes. Reparata fuit. Nota quod dalmaticæ sunt satini albi de Burges per dominum Bohic fabricium 1595) (1646). (Item duæ peciæ panni serici albi seminati de rosetis et in medio cujus libet rosetæ sunt arma de Castrofromondi 1467), (positæ fuerunt rosetæ dalmaticis per dominum Bohic 1595).
1. B., ms. 656, t. I, p. 281.— 26 may 1359. Arrêté entre les exécuteurs testamentaires de Raoul de Machecoul et le chapitre, que le dit chapitre se contentera de la chapelle blanche dudit évêque, pour ce qu'il pouvait devoir
au dit chapitre, durant sa vie.
2. Ceci vient à l'appui de ce que je disais plus haut relativement à l'argent des chapes.
em
D PR LS PL. LÉ RS re, e ka
28 gonograpbie De la cathédrale D'Angets.
Je reprends le texte de 1390, relatif à la seconde chapelle blanche. ef de tribus capis ejusdem pannt et coloris cum aurifrigiatis pulchris et decentibus et cum uno paramento pro lectrino seu pulpito, et est d'icta capella munita de albis, stollis et fenionibus de consimili panno et colleriis pro presbytero, dyacono et subdyacono et de una mappa allaris, parata de uno Paramento auri frigiato 1390: (couverte par endroits de rondeaulx, où il apparaît quelques fils d'or, nommée la chapelle des leçons des Vierges et du temps paschal 1595) (1643). De cette chapelle faisait partie un antiquum paramentum album in duobus peciis, fere consumptum, ad arma de Castrofromondi (1467).
— Îlem unam aliam capellam de dyapris rubers, galice DYAPRES VERMEIL, muntilam de capsule, tunica et dalmatica, et de paramentis allaris pro allo el basso, et de tribus capis cum aurifrisiatis ejusdem panni el coloris 1390. (Una rubea de panno serico 1391) (duplicata de sandalo adureo 1418) (tres cappæ rubei coloris figuratæ avibus et parvis rosis aureis, quas dedit deffunctus condam de Castrofromondi, cum bestiis et floribus ad arma de Castrofromondi 1467) ('). (La chapelle des neuf leçons des martyrs 1606.)
— Jlem unam aliam capellam nigram, brodatam el ornalant ad LACRIMAS ALBAS e{ ad TALENTA AURI, ##n1lam de capsula, tunica el dalmatica el de paramentis pro alto et basso et {yibus capis ejusden pannt et coleriis cum suis aurifrigialis et albis, amictis, stolis et fenionibus consimilibus et cum uno paramento pro dectrino 1390 (Seminata de lacrymis argenteis et oculis aureis, 1467).
— [tem una infula, cum dalmatica et tunica duphlicata violeti croceique colori 25, que salis tndiget reparatione 13917 (sint positæ in reparatione aliorum vestimentorum, 1421).
— L'inventaire de 1391 comprend dans l'énumération des 12 chasubles réservées au grand autel, une chasuble jaune, qui avec deux dalmatiques de même travail formèrent une chapelle complète : Ocfava (casula) de samitcto crocer coloris, operata diversis operibus et cum duabus ymaginibus capitum retro, que indiget onmnino duphlicatione et est formosissima — dalmatica el lunica, crocet coloris, operata ad modum infule ejusdem coloris (figurata de serico croceo, figurata pluribus rondellis et barris et in partibus posterioribus sunt diversa capita, quæ servit in anniversario circuli puerorum psalette et in festo Sancti Michaelis in Munte tumba 1467). (La chapelle des choreaux 1596.) (Item une chapelle de soie jaulne brodée sur le champ de soie tannée et bleue, nommée la chapelle des Carreaux qui sert seulement à la fête de St Michel in Munte tumba, 1643). — Cette chapelle existait encore au XVIIIe siècle. Lehoreau dit en effet que le 16 oct. on se servait à la fête de St Michel in Munte tumba d'une chasuble jaulne à l’ancienne mode, sur laquelle étaient brodées quelques petites figures de chérubins, et de dalmatiques de pareille couleur à l’ancienne mode, les manches cousues, presque comme une aube, excepté la longueur.
En 1725, Pocquet de Livonnière la mentionne en ces termes : 77 y a aussi un ornement complet d'une espèce de satin jaune brodé de soye notre, et dans le Bas la chasuble est toute fermée et les dalmatiques à manches fermées sont cousues jusques à la ceinture, on se sert de cet ornement à l'autel le jour de St Michel (*).
Cet ornement existait encore en 1757 d'après le règlement de la sacristie ; peut-être
1. Arch. dép, série G. 264., art. 308. [tem une chapelle de damas rouge, semée à bestes d’or fin, qui sert aux festes des martyrs, qui est quasi consommée, en faut avoir d’autres, qui coûteront la somme de 60 I. et plus. 2. Bib. Nat. ms. 10,912, fol. 150.
er
—————— ——————— "<< ———— sn Le
Broderies et tissus. 29
même ne fut-il détruit qu'à la Révolution; on en voit un dessin grossier dans le Cérémontial de Lehoreau, L. 1v, p. 203.
— 1406. {tem Oliverius Malignerr, auditor sacri palatir apostolict el cantor ecclesiarum Andegavensis el Nannetensis concessté, tradidit et assignavit ad honorem Dei et Virginis gloriosæ el omnium sanctorum et sanctarum el in remissionem peccatorum sui et aliorum quorum in aliquo potuit aut potest et in fulurum lenert tres casullas, stollas et manipulos ac paramenta albarum et amictuum el duos pannos pro allari cum ymacinibus sanclorum evangelistarum el doctorum quatuor.
Que omnia duplicata sunt de persico viridato, de bougrano, de panno videlicel TIERCELIN DE GENO, sub colore croceo, pro lemporibus videlicel adventus Domint, sepluagesime et guadragesime usque ad pascha exclusive el nih1l ultra usque ad tempus alius annê revolutum lempore predicto. Anno Donint nrllesimo ceceMo sexlo.
En Carême et pendant l'Avent le diacre et le sous-diacre ne portaient pas de dalmatiques, mais des chasubles. (Tres infulæ pro presbytero, dyacono et subdyacono de serico croceo... item unum paramentum majoris altaris pro tempore adventus Domini in duabus peciis.. in superiori parte est ymago Trinitatis, cum quatuor evangelistis et in inferiori sunt quatuor Doctores ecclesiæ cum Virgine Maria in medio 1467.)(Quasi consumpti 1525.) En 1467 cette chapelle fut affectée au temps de l'Avent : il y en avait une autre en tiercelin blanc pour le Carême.
1421. — Huit panni particulares de l'inventaire de 1391 sont transformés en une chapelle complète. — Item unus pannus aureus crocei coloris continens septem pannos cum bordura de armis Siciliæ et Andegavi... (semainatus folris aurers). — Item unus alius pannus similis coloris, emptus de pecunia ecclesiæ, continens quatuor alnas. { De sstis octo pannis facta fuit cappella cum tribus caphrs.)
— Îtem alia cappella, pulchra rubei coloris deaurata, melior 1slius ecclesie fro majoribus festis deserviens, que eliam ex parte ipsius (Ludovici secundi, regis Sicilixæ) data fuit, continens unam cappam tantum, infulam, dalmaticam ct tunicam cum stollis ct manipulrs, dupplicata (de satino figurato, seminata foliis aureis et foliis ad instar folii quercus, ad arma domini regis Siciliæ 1532). (La chapelle des Petites Bretaignes, de satin broché, 1561, 1643.
— Îlem ala capella pulchra, pro majoribus confessorum, que fuit facta expensis capituli panno magno perset coloris, continens infulam, dalmaticam et tunicam, cum stollis el manipu- Us, cum tribus cappis, quarum unum aurifrasium dedit dominus P. Bouihominis (1362) el in eadem capella sunt tres albæ parate et tres amictus ejusdem panni, (de serico perseo, seminato floribus aureis et cum aurifragiis et flores liliorum et aves, et una pars non habet flores 1532.) de panno dato per deffunctæ, bonxæ memoriæ, dominam Margaretam Andiæ, regis Renati filiam, quæ fuit Angliæ regina 1539.) (La chapelle des Bureaulx 1561.) (de l’une desquelles chapes les orfrois sont à ymages 1595, 1643) (').
— [tem una infula et dalmatica et tunica, de panno nigro LUCANO, seminato avibus aurers el tres cappae, due stolle et mantpuli de eodem, pro missis deffunctorum cum paramentis loco bannt dala per regem Ludovicum. (figurata avibus cum capitibus, pedibus et parte allarum aureis, 1467.)
1. Arch. dép, Série G. 264. art. 248. Item et mesmement trois chappes, qui sont de drap d'or, appelées les Bureaux, dont les orfrois sont de fin or, où il est besoin de refaire les orfrois de l’une des dites chappes et réparer les autres, pourra coûter 30!.