LA DUCHESSE ANNE
( Minute ou copie du temps. )
Contra falsas Francorum litteras 1/191 (datas), pro defensione honoris serenissimi Romanorum régis semper Augusti \
Cum nemo sit qui nesciat Francos Gallos ( sic enim eos appellamus, quod propter regnum Francie etiam divus rex noster Romano-
1 Cette diatribe déclamatoire, où sont men des manifestes politiques de l'époque, exposés si passionnément la plupart des Du reste , la copie contemporaine qui nous anciens griefs de l'Autriche contre la a servi est défectueuse en beaucoup d'en- France, nous a paru devoir être mise droits; et nous craignons de n'être pas en tête des documents diplomatiques qui parvenus à restituer tous les passades invont suivre. Outre l'intérêt historique qui corrects ou inintelligibles. s'y rattache, elle offre un curieux spéci-
NÉGOC. DIPLOMAT. 1. 1
ru m et alii qnoque reges ac principes magnam Gallie partent justissimis titulis tenent acpossident), cum nemo, inquam, sil qui nesciat Gallos Francos, non modo in occupandis vicinorum principuni opidis atque dominiis magis semper proditionibus quani justi belli potcntia aut strenuilate uti solitos, verum etiam varia et ficta mendacia et litteris et nuntiis passim vulgare solere, quibus suas versutias ac perfidas proditiones obumbrcnt et credulum vulgus inanibus suis nugis atque jactantiis pascant, pro rei veritate detegenda ac manifestanda , serenissimi régis nostri bonore vindicando falsis atque fictitiis eorum litteris quas nuper de iniqua ac perfida proditione ac occupatione civitatis Nannetensis crebras per omnem patfiam ferri divulgarique fecerunt , paucis esse respondendum duximus.
Et ut omnibus ipsa versipellis ac detestanda Francorum periïdia magis pateat , hocunum, licet manifestum, non omittendum Francorum regem duximus, anno m iiiic ivxx ix, cum serenissimo atque inclyto rege nostro semper augusto fédéra pacis percussisse ac sigillasse. Quibus etiam se ab omni vi bellica adversus illustrissimam dominam Annam, ducissam Britannie , cessaturum promisit1 usque ad vicesimum diem Mail fluentis anni m iiiic ivxx xi , ut interea in civitate Tornacensi, ad diem constitutam, de controversia inter ipsum regem ipsamque ducem Britannie, missis utrinque legatis seu commissariis, amicabili , ut aiunt, via disceptaretur et componeretur. Percusso igitur boc pacis fédère, Franci, ut semper bactenusconsueverunt, clanculum et perperam remsuam ampliare querentes, posteaquam Alanum, dominum de Albret, cui, jurejurando in fidem atque dispendium ab illustrissimo Francisco, quondam Britannie duce, acceptato, illustrissima Anna, ejus filia, omnium rerum suarum fortunam commiserat, in suas partes clanculum pollicitationibus ac premiis attraxerant
1 four mettre tin a la guerre que parties produiraient leurs litres devant Charles VIII faisait à la jeune duchesse de des jurisconsultes réunis à Avignon, et Bretagne, des arhitres assemhlés à Franc- que le 25 mai 1/191 on se rendrait à fort avaienl décidé «pic 1rs hostilités se- Tournav, pour entendre la sentence déliraient suspendues, qu'entre temps les nilive.
sollicitando, utpote jam securi quod arcem et civitatem Nanetensem quam is incoJebat ejus opéra possent occupare1, oratores suos ad serenissiirmm regem nostrum celeriter transmiserunt , quibus ipse rex Francus regem nostrum augustum nova fédéra curn serenissimo Henrico , rege Anglie, percussisse et matrimonium cum illustrissima Britanie duce contraxisse , in magnum suum inque fecleris prejudicium, conquestus est. Quod et Anglicos suos antiquos hostes esse dicerent, et ipsam Britanie ducem, nisi ipsius régis Franci consensu, ex pacto illustrissimi pie memorie Francisci patris ejus, Britanie ducis, cuipiam nubere non debuisse afïirmarent.
Responsum est eis , ut veritas est, nihil in litteris federis inter ipsos Romanorum et Francorum reges contineri cur barum duarum rerum séries contraria foret. Quin imo ea fédéra cum rege Anglie multo prius quam cum ipso rege Franco percussa, nuncdemum ultro citroque missis atque receptis Jarreterii atque Aurei Velleris ordinibus, augmentata fuisse (sic enim insignia et vincula quibus ipsi Romanorum et Anglie reges sibi maxime fidos largiendo astringunt vulgo appellant), nec quidquid in illo postremo anglicano fédère publicato , cujusque vel Franci recto judicio, jurejurandum fore quandoquidem ea fédéra defensionem mutuam utriusque régis adversus eorum hostes, si quis forte eos invaderet, non autem ipsorum adversus alios invasionem continerent.
De matrimonio vero ipsius illustrissime Anne , ducis Britanie, verisimile non videri ejus quondam illustrissimum ac prudentissimum patrem filiam suam ad illicita obligare voluisse. Quod si id forte vi aut metu promisisset, nullîus momenti censendum fore. Quin imo si id libère ac sponte promisisset, filiam suam ad id obligare non potuisse, cum divino et bumano jure conjugia liberi et non coacti consensus esse debere caveatur.
Hiis igitur certis verisque responsis veluti persuasi vix abierant
1 Alain, sire d'Albret, l'un des préten- à Maximilien d'Autriche, en livrant aux dants à la main d'Anne de Bretagne, se Français la ville de Nantes, confiée à sa vengea, dit-on , de la préférence accordée garde.
oratores, quum illico est allatum arcem et civitatem Nanetensem per ipsos Francos occupatas fuisse, tradente domino de Albret, qui, absente domino de la Pmwe, Britanie marescalco l, ipsius civitatis Nanetensis arcisque prefecto, uno ex custodibus arcis corrupto, nocte intempesta, cum armatis in arcem receptus , et illam et civitatem in vicinorum Gallorum manibus tradidit. Et unicuique plane pateat ipsum regem Francie nulla alia ratione illos oratores ad regem nostrum misisse nisi ut de proditione Nanetensi jam certissimus fucatam et adumbratam aliquam causam illius proditionis videretur babuisse.
Quis jam igitur non admiretur vafras et versutas Francorum fraudes, quibus et principes et nobiles sua garrula loquacitate juestare (sic) et incertum ac credulum vulgus irrationabilibus ligmentis pascere atque seducere et in suara potestatem trahere, si possent, ubique conantur ?
Quod enim litteris suis rex Francie cives Nanetenses veluti voluntarios in suam ditionem pervenisse insimulat, salvo majestatis honore , nulla veritatis parte subsistit, cum constet ipsos cives fidelissimos ac obedientissimos subditos illustrissimis ducibus suis scmper fuisse , nisi quantum aliquando militarium ducum discordia atque potentia, ut libère parère non possent, constricti fuere; sed nunc demum, tradita Francis arce maximoque exercitu introducto, ipsam civitatem , cum destituta presidiis se tueri non posset, ipsius régis Franci jugum coactam submisse (subiisse) nec quempiam ipsius jus civitatis régi Francie, ut scribit, cedere vel transferre potuisse , cum de illius jure nullus unquam ipsi illustrissime Anne duci controversiam moverit; constetque ipsos cives, defuncto illustrissimo duce Francisco 2, ipsi Anne ejus filie que, ex antiqua consuetudine , dominio patris successit, et fidem et obedientiam et homagium prestitisse , ipsamque prefectos, magistratus, judices ac oflicia queque, ut veram solam
Le comte de Rieux, maréchal de Brc- 2 François II, duc de Bretagne, mou
tagne, à qui le duc François II avait, par rut le 9 septembre I/188. testament, confié la garde et tutelle des deux filles qu'il laissait.
atque legitimam dominam, ibidem instituisse, aliaque omnia vere ac indubitate principis munera exercuisse , ut de iniqua ac crudeli spoliatione ejus , quam suis falsis litteris Franci refellere student , plane omnibus liqueat.
Articulum vero pacis Uime tractate, ut Franci scribunt, ipsam illustrissimam Britanie ducem non servasse et iitteras ea de re sigillatas per oratores Francos delatas non acceptasse , ut vero contrarium est, sic, si omnia bene planeque narrentur, iniquitate plénum perverseque relatum comperitur. Cum enim ad illustrissimam ipsam ducem, ejus pacis significande gratia, pervenisset reverendusin Christo paterdominus Raymondus1, episcopus Gursensis, legatus apostolicus. etdominus Wolfgandus de Polhain2 marescalus, ac dominus Bernai dus Perger, Caesarius prothonotarius , et Philbei tus de Veris , primus régis scutifer, la Mouche appellatus3, qui omnes apud regem Francie ea de re fuerant oratores, et cum eisunus régis ipsius Francie domusmagister, in eorum omnium conspectu atque presentia , ipsa illustrissima dux, re intellecta, pacem acceptavit, illustremque principemOraysse (Orange), consanguineum suum4, cum collegis ac litteris ea de pace sigillatis ad regem Francie misit. Qui , cum multos articulos seu clausulas in ipsius clucis prejudicium in eis litteris adjungere voluisset, ipse dominus princeps Orayce ejusque collège rem tantam, inconsulta domina, acceptai e non arbitrati, ad eam rébus infectis , ut debuerant, redierunt. Et paucos post dies cum multis illius modi articuhs, non tamen omnibus, concedendis, ad ipsum regem remissi sunt, qui remissas ad se Iitteras non acceptavit, sed suos oratores ad ipsam illustrissimam ducem se missurum respondit, qui
Raymond Péraud, né à Saintes, car- la Mouche, chevalier de la Toison d'or, dînai, mort à Viterbe en i5o5. 4 Jean de Châlon , prince d'Orange,
Wolfgang de Polhaim, le même qui était en effet cousin d'Anne de Bretagne .
épousa Anne de Bretagne comme procu- puisque sa mère Catherine, fille de Ri-
reur de Maximilien. Voyez Correspondance chard de Bretagne, comte d'Étampes ,
de Maximilien I" et de Marguerite d'Au- était la propre sœur du duc François II .
triché, II, 397, note 3. père d'Anne.
3 Philibert de Veyre ou Verey, dit
eam de menle sua lacèrent certiorem. Misitque paulo post episcopum Lectorcnsem1 et dominum Franciscum de Lucemburgo, qui pluies alias atque graviores petitiones et paei tam Ulme quam Francfordie inite contrarias addiderunt. Quas ipsa dux, maturo consilio , non duxit acceptandas, ipsisquc oratoribus responderi fecit se inite paci nunquam contrariam fore, quin imo illam, ut acceptaverat , firiniter servaturam. Dcmumque suos oratores cum litleris pacis ad regein Francie misit , qui nec litteras acceptare nec suas invicem reddere voluit; se pacem tam en servaturum respondit, ipsainque ducem ad eandem paccm servandam et ad legatos seu commissarios ad diem Tornaci constitutam mittendum cxhorlatus est, quo ipse quoque suos, ut aiebat, missurus esset. Et biis, quicquid Franci contrarium scribant, bujus rei geste vera séries declaratur.
Quod vero nonnullos ipsius illustrissime ducis Britanie milites aliqua Galloriim loca occupare tentasse Franci scribunt, ea racione per eos fictum est ut prodicionem Nanetensem ipsi Franci apud ejus rei ignaros probabilius purgent. Non enim sic factum esse ut illi narrant comperietur; quin imo cum ipsi duci Franci conquesti essent nonnullos Britannos colonos in aliquos Francos irruisse (etsi illi détériora merebantur quod, pace non servata, patriam passim excurrentes ac predam facientes , se in Rupem Guyonis2, veluti in latronum speluncam, receptare solebant), per ipsamtamen ducem responsum est id sine suo mandato factum esse, seque ita illos suos , si qui errassent, punituram ut facile ceteris cederet in exemplum, tametsi constet ipsos Britanos colonos ad ea facienda per excurrentes Francos lacessitos fuisse , ut ipsi Franci prodicionis Nanetensis aliquam vel adumbratam responsionem viderentur babuisse.
Quod autein Anglicanum exercitum extra Britaniam ad promissum tempus non dimissum accusant, id reprebendendum non esse illis facile suaderi potest qui non ignorant ipsam ducem ante vice-
1 Pierre d'Absac, évèque de Lectoure ' La Roche-Guyon , château avec titre
en 1/187, promu à l'archevêché de Nar- de duché, dans le \ exin français, sur la bonne en \k§k- Seine.
simum secundum diem mensis Maii ipsos Anglicos dimittere obligatam non fuisse , cum tamen ipsi Franci duobus mensibus antea Nanetensem civitatem occupaverant.
Ad dietam vero Tornacensem quo ipsam illuslrissimam ducem suos non misisse commémorant, mirandum est profecto quo pacto Franci in tam manifesta mentiri non verentur. Vero enim verius est ipsam ducem , a rege Francie diplomate seu salvo conductu pro trecentis equitibus eo mittendis postulato, et tandem pro ducentis obtento , legatos seu commissarios per regnum Francie ad ipsam diem Tornaci constitutam transmisisse1. Qui cum Valencianam, Hannonie oppidum, pervenissent, caduceatorem seu heraldum ipsius ducis ad Tornacensem civitatem miserunt, qui illos de legationis adventu faceret certiores ingressumque et hospitium in urbem postularet. Sed responso accepto quod sine expresso mandato régis Francie ipsos legatos non essent admissuri , ad illos reversus est. Illi unum ex collegis suis doctorem cum secretario et eodem heraldo, pro re certius exploranda, Tornacum remiserunt; quibus pari responso dato, ipsi légat 1 omnes, ne quid officii vel debiti intactum omitterent, eo confestim profecti sunt, ad quorum colloquium consiliarii civitatis Tornacensis convocati , adventus eorum causa audita, illis pariter ingressum et hospitium recusarunt, nec se illos sine expresso régis Franci mandato quovis pacto admissuros responderunt. Quibus de rébus adimrati stupefactique legati , testificacionem ejus facti, cum tempus exigeret, postularunt, duosque tam apostolicos quam impériales notanos quos secum adduxerant, de sua comparitione, oblatione ac diligentia prestita , recepta que repuisa ac ignominia instrumentum ac instrumenta fieri rogaverunt; inde per ipsum regnum Francie unde vénérant in Britaniam suam redierunt2.
Les principaux députés envoyés par rent être reçus à Tournay, sous prétexte
la duchesse de Bretagne à l'assemblée de que Charles VIII n'avait pas donné ordre
Tournay, furent Michel Guibé, évêquede de les admettre. Voyez Histoire civile et
Rennes, Alain le Maout, évêque de Quim- ecclésiastique de Bretagne, par 13. Morice
per, et le sire de Guémené. et D. Taillandier, II, 207
En effet, les députés bretons ne pu-
Ad Avenionènsem vero dietam anno preterito per ipsam ducem Britanie missum non fuisse, cum ipsi Franci, non observando promissa, causam dederunt, injuste conquesti sunt.
Hec igitur qui reete audiverunt ac intellexerunt Francorum tam perversam in mcntiendo loquacilalem ac perfidam in depravando temeritatem non admirentur, non detestentur, non accusent, qui et domino régi nostro sein per augusto, et illustrissimis principibus sacri Romani imperii electoribus, aliisque etiam per Italiam falsissimas de suis rébus litteras dare non erubescunt? Sed quis miretur eos non pudere qui omnem pudoris roborem jam tôt seculis omnino fl<'terserunt?
Quis nescit eos cum illustrissima ac potentissima domo Burgundie quecumque percussa invicem fédéra priores semper perfregisse ? Nonne contra lmjus postreme pacis fédéra Pbilippo de Ravestain 1, serenissimorum principum nostrorum rebelli, pecuniarum et armatorum auxilia clanculum semper suggessere, et illustrissimum dominum ducem Aurelianensem, quem dimittere statim post pacem debuerant, captumbactenus tenuere, et oppidum Sancti Audomari nocturna ])roditione capere temptaverunt , et nostris ex conventione pacis sua reposcentibus reddere contempsere, et patrias Flandrensem, Artesiensem et Leodiensem, simulatis externorum excussionibus aut fictis suorum exulationibus, crebro vastavere ?
Hec aliaque bujusmodi multa verissima, quia nos in eos tacita preterimus, ideo ipsi etiam falsissima in nostrum regem atque reginam confingere et passim vulgare non erubescunt, quidque superioribus annis, cum ab invicto et strenuissimo rege nostro apud Morinum, duodecim eorum milibus cesis, ter turpiter profligati sunt, etiam ad urbem Romain et ad alias provincias congratulatorias litte-
1 Philippe de Clèves, seigneur de Ra- rentra en grâce auprès de Maximilien .
vesteùl, qui avait pris parti pour les Bru- mais il l'abandonna encore pour servir la
geois révoltés contre l'archiduc Maxi- France. 11 mourut sans postérité en î/ïg/i,
milien, fui déclaré par l'empereur Frédé- après avoir été un instant gouverneur de
rie félon et traître i l'Empire. Depuis il Gênes pour Charles VIII.
ras perscripserunt quibus suam victoriam suis amicis significarunt. Det îgitur eis , queso, Deus omnipotens multas ac crebras illius modi victorias, ut tandem sue innate falsitatis inestimabilisque perfidie débitas penas luant. Amen.
Tu vero, serenissime Carole , Francorum rex, si te forte hiis aliqua ex parte compunctum putaveris hiis verissimis nostris dictis, ut te deprecamur, veniam dabis. In tuam enim majestatem taie aliquid dicere nulla mens fuit, sed certe sacratissima semper augusta régis atque regine nobis colendissima nomîna tuis tuorumve potius litteris irreparabiliterlesa, lacessiti veritatem dicentes, defendere debuimus. Magis autem accusandi sunt qui tuam majestatem hiis teneris annis ad istos mores inducunt. Te enim jam armatum in strenuos ac fortes hostes prodire, non in inertem (inermem?) et pace fretam confidentemque puellam insidiosas proditionis artes vertere convenisset. Nescis quid enim de te libère sentiant et loquantur absentes. Ut enim pater tuus , quondam famose memorie Ludovicus , illustrissimam quondam puellam Mariam, quondam Burgundie ducem, corruptionibus ac prodicionibus, non vi bellica, multis patriis spoliaret, sic te quoque illustrissimam Annam, Britanie ducem, spoliare contendisse demonstras. Sed jam alium, crede, quam quondam pater tuus talium facinorum ultorem sacreque sue consortis protectorem reperies. Laudabilius tibi ac tuis utilius profecto fuisset, si adversus impiissimos cbristianorum hostes, quandoquidem ipse christianissimus velis appellari, jam paratum soceri tui impetum in te tuosque non divertisses. Quis enim probaverit te una ex parte ipsum dominum socerum tuum ad tam honestum tamque necessarium bellum contra Turcos cohortari , eique tuas opes ac auxilia pollicei i , et alia ex parte ejus patriam ejusque carissimam consortem tôt perfidis artibus prosequi ? Si fmem rerum metita fuisset tua maj estas, talibus profecto, ut arbitramur, abstinuisset, tueque démentis adolescentie corruptores ac talium consiliorum vel scelerum potius inventores ac persuasores digno supplicio punivisses.
Hec sunt, serenissime rex, semper auguste, que, pro vestre sacre
NEGOC. D1PLOMAT. 1.
majestatis honore conservando, contra falsas Gallorum litteras publicanda confeeimus, ejus vestre serenissime majestatis subditi servitores ac patriarum consiliarii.
Anno Domini 1/192, mense Mayo.
Nunc démuni quia Franci, more suo, multa lalsa et licta contra honorem et nomen tue sacre majestatis passim scribere et detrectare non desmunt ., serenissime rex Maximiliane, semper auguste, domine noster meluendissime, nos , ejusdem tue majestatis patriarum consiliarii, in illorum responsionem luique nominis defensionem, ex rnultis verissimis hec pauca colleginius, ubicunique visum fuerit, publicanda illisque apte adjicienda que anno superiori post Nanetensem prodicioneni pari racione publicata fuere.
Et ut alia multa Francorum pertidiam falsitatemque maximam continentia omittamus, dicat hic, queso, ipse rex Francie aut quilibet gestorum ejus protector ac persuasor quomodo promissa patris sui Ludovici, quondam Francorum régis, ac principum et statuum tocius regni Francie a se ipso quoque postea comprobata servaverit, que in conventione seu tractatu pacis anno Domini mcccclxxxii0 celebrato * continentur, cum scilicet matrimonium inter ipsum et illustrissimam Margaretam, serenissimi Romanorum régis fdiam, per ipsum regem cum statibus patriarum contractum, confectum atque conclusum est.
Et primo quomodo illum arliculum seu caput salvum faciet, quo rex ipse Ludovicus, pater ejus, cum principibus regni sui promisit, et ipse tune Delphinus lilius, annis postea major, libère ratificavit ac confirmavit, quod si forte dietum matrimonium solveretur, tune comitalus Arlhesii, Burgundie, Cadrollesii cum patriis ac dominiis Matisconensi, Auxerrensi, Salinario, Barrensi etpatria que de Noyeris dieitur, omnia in dotem ipsius illustrissime Margarete , de ambarum
1 raité de paix outre Louis XI, roi de triche, conclu en la ville de Franchise, vul-
France, et Maximilien, duc d'Autriche, gairement Arras, le 2 3 décembre 1^82.
stipulant, entre autres conditions, le nia- ( Corps diplomatique du droit des gens, par
riage du dauphin avec Marguerite d'Au- Dumont, III, 2' partie, 100.)
partium consensu et voluntate data et accepta, statim restituerentur, ipsaque illustrissima puella expensis et sumptibus ipsius régis Francie serenissimo domino, genitori suo, Maximiliano, tune archiduci, aut illustrissimo illius fratri Philippo ab omni vinculo et obligacione libéra et absoluta in aliquod ipsorum oppidum Brabancie, Flandrie vel Hannonie, locnm scilicet tutum et su]) ipsorum principum nostrorum obediencia, cum bonestissimo et convenienti comitatu remitteretur ac redderetur, renunciantibus ipsis Ludovico rege et filio ejus juri, si quod antea se babere prétendissent, ad redemptionem castellaniarum et opidorum Insularum, Duaci et Orcbies?
Pro quorum observacione , ipse rex Ludovicus se fdiumque suum delpbinum universumque regnum suum obligavit, sub omnibus cobercionibus et censuris etiam ecclesiasticis, renuncians privilegio quod se babere dicebat se suosque regnicolas per ecclesiasticas censuras astringi non posse. Quin etiam status regni sui ecclesiasticos scilicet nobiles et comitatuum ac oppidorum magistratus tam suo quam ipsorum nomine obligari fecit omnia in ipso tractatu contenta observata fore ; cui si unquam per ipsum regem aut filium suum tune delpbinum contraventum fuisset, tune ipsi regni status nullum auxilium nullumve favorem eis preberent, quin ymo ipsi illustrissime puelle àc ejus serenissimo patri nunc Pvomanorum régi ejusve fratri arebiduci Pbilippo eorumque patriis omne auxdium, favorem, assistenciamque prestarent. Pro quibus observandis, idem rex Ludovicus serenissimis principibus nostris litteras obligatorias dari fecit, non solum suas, verum etiam omnium principum regni sui omniumque prelatorum ac universitatis Parisiensis demumque nobilium civitatum, opidorum et comitatuum cujuslibet patrie sue.
Quiquidem omnes promiserunt litterisque et sigillis confirmarunt quod ipse delpbinus ad consummationem dicti conjugii cum ipsa puella Margarita procederet,
Cum matura viro, cum plenis nubilis annis1,
1 Virgile. Mn.VYL, 53.
ad etatem aptam pervenisset, quodve nunquam consensum ad aliquod aliud ejus matrimonium preberent ; et si forte illud matrimonium solveretur, se omnes ad restitutionem illustrissime ipsius puelle patriarumque ejus nomine dotis datarum, ut supra dictum est, pariter obligarent.
Ea vero omnia quo pacto per ipsos Francorum reges servata sunt neino est qui neseiat, cuui anno millesiuio quadragesimo octuagesimo quarto, circiter mille astates [sic) équités adversus principes nostros Leodiensibus tune bostibus auxilium miserunt, ubi, utmerebantur, justo Dei judicio, cesis eorum ducibus, turpiter sunt profugati, etsi enim ex ipsa illustrissima filia doteque retenta ipsi reges Francie ultra ducenta millia Francorum quotannis exegerunt. Hiis tamen non contenti nunquam bactenus destiterunt, omni suo procerumque regni jurejurando bonore postbabito, patrias atque dominia serenissimi régis R'omanorum ejusque filii bello premere et infestare, eorumque subditos ad rebellionem sollicitare rebellantesque viribus et opibns adjuvare , cura maxima patriarum nostrarum calamitate non parvaque bumani sanguinis efïusione.
Nam constat eodem anno lxxxiv et lxxx\°, ipsum regem Francie Ludovicum, dominum de Cordes1 cum magnis regni copiis, rebellant .ibus tune Flandrensibus subpetias misisse, ipsumque de Cordes, subactis per regem nostrum rebellibus , turpiter fugere compulsum esse ; eodemque tempore regem Francie subditis suis cum nostris eis Imitimis commercia edictis publicis interdixisse, abaque hujusmodi multa perpétrasse que pacem illam non modo violasse, sed etiam omnino sustulisse censentur. Ex quo patet falso jactare Gallos, capto opido Morinensi2,anno lxxxvi0, nostros priores illam pacem violasse quam ipsi lxxxiv0 et lxxxv° jam penitus sustulerant, cum et in
Philippe des Cordes ou d'Esquerdes- Salezar, à la tête d'un millier d'hommes,
Crèvccœur, gouverneur de Picardie, créé Anglais et Bourguignons, surprit la ville
maréchal de France en i483, mort en de Xérouane; mais le 2 5 juillet 1/187,
1 ^9/4. elle rouvrit ses portes au maréchal d'Es-
5 Le ojuin i486, le gouverneur de Douai, querdes.
ea solita fallendi {idem federaque frangendi consuetudine continue permanserint usque ad annum Domini m lxxxix.
Quo anno, inconventu Francfordiensi , de consensu divi Cesaris atque consilio electorum principum celebrato, omnia in bonam partem composita pacataque fuere. In qua quidem pace illustrissima Anna, Britanie dux, tune serenissimo régi nostro stricto amicitie fédère alligata , cum omnibus suis patriis ac populis comprehensa fuit l ; quanti pacem utraque pars fide atque litteris ultro citroque datis observare inviolatamque retinere promisit , eamdemque postea in oppido Ulma Caroli régis oratores, plénum mandatum aepotestatem habentes, cum ipso serenissimo Romanorum rege renovarunt, ratificarunt et coniirmarunt.
Cujusquidem pacis protectione, cum omnia jam utrinque tuta atque secura esse et semper fore viderentur, ipse rex Carolus, a sua solita natura non recedens, arcem et civitatem Nanetensem, totius ducatus Britanie maximam atque munitissimam, proditionibus, ut alias late supratractatum est, occupavit, ipsamque illustrissimam ducem per verba de présente et cum omni sacri conjugii solemnitate desponsatam prosecutus , omnibus eam patriis et oppidis , excepta Rbedonensi civitate, spoliavit, eamque ad certain pactionem2 violenter induxit.
In qua, inter cetera, continetur quod, civitate Rhedonensi sub illustrissimis ducibus Aurelianensi et Borboniensi in neutralitate posita et eorumdem nomine per iliustrem principem Orayce custodita, ordinatis duodecim ex parte Britannica commissariis qui cum totidem ex ipsius régis Francie parte designatis, in loco constituto, de ipsius ducatus Britanie controversia disceptarent , ipsa dux Britanie libéra actuta, cum honesto ac regio comitatu secure et amicabiliter per regnum Francie in Germaniam vel quoeumque vellet , ad serenissimum regem Romanorum virum suum ire posset; quod ut facilius
Ce traité de Francfort porte la date 2 II s'agit ici du traité conclu au fau-
du 22 juillet 1^89. (Dumont, III, 2e par- bourg de Rennes, le i5 novembre îAgi. tie, 237.)
f.4 NÉGOCIATIONS DIPLOMATIQUES
ac securms ipsa dux acceptaret , ipse rex Francie suuni principuinque suorum sigilla pro salvo, ut aiunt, conductu pollicebatur, et, prêter pecuniam pro eo itinere peragendo promissam, etiam centena et vicena miiia annua, uscpie ad finem Britanice litis, ipsi duci se daturum oflerebat, aliaque lmjusmodi plurimaque sub quodam simulato paeilice honestatis velaniine, ut Britanni et qui apud ipsam ducem pro custodia aderant placari posse viderentur.
Quibus sic utrinque propositis ac acceptatis et sacratissimo ligno crueis doiuinice tacto, in manibus Bedonensis episcopi1, tain per suos principes quam postea per ipsum regem Francie jurantes, confirmatis, ipse rex Francie Carolus, tanta honestatis oblatione postha- J)ita, omnique regio honore simul cuni sacra religione divinoque timoré postposito , ad solitas suas artes recurrens , illico cuni maxima annatorum manu in ipsam civitatem irrupit, et, sub umbra peregrinationis qua ad templum dive \irginis extra ipsam civitatem accesserat, omnia promissa violavit ipsamque ducem falsis persuasionibus seducendo ac serenissimi Bomanorum régis infirmitatem mortemque proximam proponendo, quod ex dato veneno eum diu vivere non posse affirmaret , in matrimonium concubitumque suum eodem tempore traxit ac compulit2.
Hec est data Gallorum fides , bec jurisjurandi sacrarumque reliquiarum sancta religio, hec promisse securitatis sigilla itinerisque pecunia, hec salvi-conductus tam certa diplomata, profectionisque viaticum !
Michel Guîbé , d'abord évêque de Léon , puis de Dol el enfin de Rennes , morl en i5oi.
J Les rédacteurs de ce manifeste, lout en accusant Charles VIII d'avoir usé d'artifices et de mensonges pour déterminer Anne de Bretagne à l'épouser, ne vont pourtant pas jusqu'à dire qu'il l'ait enlevée tandis qu'on la conduisait à son époux Maximilien. Celte accusation de rapt, avancée par plusieurs historiens al-
lemands, n'est donc pas fondée; elle a d'ailleurs été réfutée par Bayle dans ses Réponses aux questions d'un provincial [Œuvres diverses, III, 754). Néanmoins il y a apparence que le bruit d'enlèvement aurait couru dans le temps; car, avant d'obtenir la dispense papale nécessaire à son mariage , Anne fut obligée de déclarer par acte authentique quelle n'avoit pas été enlevée.
Quod cum ipse rex Francie, aut potius qui eum perverso consilio regunt, principibus Gallicisetprelatis ac nobilibus et civitatum magis- Iratibus populoque Francie universo, propter fidem et obligationem per eos in contrarium datam, molestum fore videret, repudiata atque rejecta, ut ait, prima uxore quani secuni jam tôt annis babuerat et pro vera certaque regina Francie ubique baberi , nominari , reputari et observari voluerat, ad eorum primos susurros impetusque compescendos certas instructiones seu informationes, ut ipsi vocant, per totam Galliam statim divulgari fecit; quibus inter ipsos Romanorum regem Annamque , Britanie duceni , nullum unquam niatrimoniuni fuisse dicebat, seque pro commodo ])one pacis regnique sui optata tranquillitate , bellis finem imponendo, ipsam Annam, bono et maturo consilio, in uxorem suam cepisse ac priorem desponsatam serenissimo suo genitori Romanorum régi cum omni recepta dote quam primum remissurum ; falsoque predicari per regnum fecit ex ore divi Cesaris prodiisse Romanorum regem filium suum nunquam ad illud Anne ducis conjugium animum posuisse. Easque instructiones non modo per Galliam, sed etiam per Germaniam , Italiam ac etiam T lis— paniam orbemque universum publicari mandavit. Quin ymo et ita se facturum ipsi serenissimo Romanorum régi ac etiam divo Cesari per oratores proprios renuntiavit. Quorum tamen omnium nec unicam quidem particulam adimplevit, ac potius divi soceri sui uxore rapta ] atque decepta non contentus, ejusdem quoque filiam retinet, patrias in dotem jam tanto tempore datas cum fructibus maximis occupât et usurpât.
Nec erubescunt Franci tantorum facinorum ipsam sanctam Romanam sedem, quam tamen non parendo contemnunt, dispensationem , confirmationemve deposcere. Non exigua res est, pater sancte, vos que reverendissimi patres. Longius hec impétigo serpet quam appareat. Cavendum est igitur ne universis christicolis in divini conjugii irreparabilem perniciem bec pestifera lues cor-
1 Ce qui a été dit plus haut prouve que le mot rapta ne doit pas ici être pris à la lettre.
ripiatur, aliorumque longe malorum jactet fondamental quod procuidubio, si sic toleretur ac impune negligatur, efïiciet.
Quis enim jani tanti régis qui christianissimi nomen usurpât non imitetur exeinplum»? Quis sancte Romane sedis, que nostra précipita mater est, premonstrata vestigia, vel plebanus vel capeilanus non sequatur intrepidus? Fient, fient ista palam : cupient et in acta referri, ut inquit satyricus :
NU erit ulterius quod nostris moribus addat Posteritas, eadeni i'acient cupientque minores '.
At quis hoc tantum scelus ullo jure dispenset , quod ab omni naturn tam alienum est ut nec illius exemplum nec vocabulum proprium habeamus? Qui enim soceri filiam uxoremque detinet, hic et fornicatoris et stupratoris et adulteri et incesti et cujusvis libidinosi nomen vincit ac usurpât. Quin ymo si Judeos ac Saracenos seu Mauros , si Turcas olimque gentiles aspicias , tametsi nonnullis horum simul plures uxores ducere et habere lege liceat, nullius tamen more vel consuetudine vel exemplo generum soceri sni liliam uxoremque simul rapuisse retinuisseque comperies.
Nec tantam, meherclè ! Menelao Paris unquam injuriam intulit; ac non ideo onmis armata Grecia et Trojam incendit et Phrygiam totam delevit ; nec rapta Proserpina Pluto , nec eadem attemptata Pyrithous, nec, amputata Philomene lingua, Thereus , nec Atreus demum nec Thyestes , agitata et fabulis ac historiis nomina, majoribus nostris talia exempla reliquerunt.
Et quid preterea superest quod tanto facinori in accumulatiorem nostn régis injuriam superaddi queat? Hic quidem rex Karolus eodem tempore quo oratores ad nostros Cesares légat, facinora excusât, causam justificat, exercitum quoque suum ad Glieldriam occupandam , (pie serenissimi Romanorum régis ditionis est, clanculum mittit, eam improvisam invadit, capit et cuilibet regendam tràdit.
Nec adhuc satur Clevensem ducatum sollicitât, Lucenborgensem aggreditur, Mricnscin civitateni lurtim queritat, Renanosque dominos
1 Jiivén. Sut. I, v. 1^7, 1A8.
ac populos tum apertis tum clandestinis mimeribus ac promissionibus palpitât, sicque paulatim ipsum sacrum Romauum imperium usque ad intimum corculum temptat, cujus jam diu fimbrias atque lacunas et in Lotharingia et in Sabaudia demum et in Italià preoccupare temptavit.
Ebeu! quis jam finis tante dominandi libidinis eiit? Aspicis hee oculis equis, bone Deus,
Nec galeam quassas, nec lerram cuspide puisas !
0 celum ! o terra ! o supercelestia numina ! quis et tam diu taceat , quis ferat, quis non admiretur, non obstupeat , non indignetur,' non exclamet ?
Nisi te, tua sponte, torve aculeis concitatum videremus, dive rex, semper auguste, tuam hic majestatem moveremus, rogaremus, incenderemus. Sed quis currenti calcar adjiciat ? Hec igitur non ad te, sed ad quoscunque potius bec communis sarcina premit excitandosj et pro veritate facti instruendos ne false seducanlur, asserimus.
Quidvos igitur jam, Gallice nationis illustrissimi principes, proceresque preclari, vos reverendi patres, bonique prelati , totumque per orbem celebrata Parisiensis achademia, vosque nobiles et jugo tam gravi oppressus populus (sic), talia facinora comprobatis, sustmetis, adjuvatis? Ubi data vestra fides? Ubi tam celebrati connubii fédéra? Ubi tandem majorûm vestrorum laus et probitas?
En iavorem, en auxilium, en opem et assistentiam quam in hujuscemodi matrimonii observationem, Ludovici régis ternpore , promisistis! Si taciti et dissimulando preteritis ac sustinetis, divinam quoque ultionem que eo gravi or quo serior accidere solet, si placeat , ahquando taciti recogitetis.
Tu vero, quid hactenus hec placidius audis, dive César1, antiquum probitatis virtutis exemplum ? Non semper longanimitate atque pacientia ferenda sunt omnia , nec tanto principi, qui aliorum caput est , Superanda est omnis fortuna ferando \
Ceci s'adresse à l'empereur Frédéric, 2 Virgil. Mn. V, 710
père de Maximilien.
NÉGOC. DIPLOMAT. l.
Hic enini non solum clarissimorumfilii ncpotisque tuoruni eorunique patriarum ac dominiorum salus atque discrimen agitatur; verum etiam de quiète atque divino venerande felicisque tue senectutis statu perturl)ando tractatur. Si enim longius dissimulando hec conta gio serpet, verendum est certe ne cesareas aquilas sceptraque tua non tuta rcperias, neve tuam majestatem, nisi providus circumspicias, non securam invenias; placido enim aspectu sed peregrino odore atque pestifero jam undiqne liiia canistris pleins circumfunduntur.
Expergiscere igilur, expergiscere tandem, dive César, ut tuam islam vcnerandam canitiem victrici triumphalique lauro, jam de tôt scelerum ultione parta victoria, viclor ac triumphator exornes; ut tuuni quoque fulgidum sydus, veluti Dyoneum, apud posteros relinquas admirandum. Serenissimus atque strenuissimus rex noster, semper augustus, filius tuus, tametsi hec omnia longeque majora jam diu forti invictoque pectore ac divina mente complectatur atque resolvat, maximisque collectis viribus tantarnm injuriarum cumulos ulcisci paratus cupidissimusque sit, tantam tamen molem sine tuo cesareo sacrique Romani imperii, ad quod ipsa ultio potissimum spectat, et jussu et auctoritate et auxilio, nec aggredi nec sustinere commode potest nec débet.
Cui si affueris, jam undique eum teque simul ultores cunctus volens ac favens consequitur, orbis exspectat : tecumque venit victoria, César; hec enim, ut hactenus invicto régi nostro, quocumque signa moverit, semper cornes fuit, sic etiam modo quoque, juvantibus superis in ultione tam justa, non deseret.
Adest etiam serenissimus Anglie ac prcpotens rex Henricus, paribus atque eisdem Gallorum ingeniis lacessitus, et tuo inclyto filio confederatus ac frater, cum ingenti totius regni sui tam maritimo quam terrestri apparatu, qui, ut hactenus ex omnibus suis difficultatibus felix evasit, sic ex tam justo bello victor omnino futurus speratur.
\dsunt et, prêter ceteros socios ac confederatos, illustrissimi sacri Romani imperii ac totius Germanie principes, nobiles, civitates, cora-
munitates, ac populi omnes, animisque bonisqiie parati tantas injurias tantasve ignominie maculas a sacro Romano imperio nobilissimoque Germanico nomine atque natione etiam suo proprio sanguine detergere atque delere, quibus profecto pia numina favent victoriamque disponunt. Non enim ille equissimus superûm rector, Deus omnipotens patietur ut tantorum scelerum malignatores qui César i s aquilas de Turcorum jam parata ultione in se diverterent, sic impugniti semper évadant.
Francorum fraudes nosces îcgisque severos Romani mores, hec modo pauca legas.
