CONSULTATION DE CINQ DOCTEURS FLAMANDS
Touchant le mariage de Claude de France avec François, comte d'Angouîême , et sur les réclamations que pourrait former la maison d'Autriche par suite de cette alliance, eu égard aux traités du mois d'août i5oi et du 22 septembre i5o4, qui stipulaient l'union de ladite Claude de France avec Charles d'Autriche.
Ces jurisconsultes posent et résolvent les trois questions suivantes : i° le roi et la reine de France sont-ils coupables de parjure pour n'avoir pas accompli l'obligation contractée par eux, sous serment, de marier leur fdle avec le jeune prince Charles ? 2° Doit-on considérer comme bonne et valable en droit la promesse qu'ils ont faite d'abandonner audit Charles les duchés de Bourgogne, de Milan, et le comté d'Ast, dans le cas où, par un effet de leur volonté, le mariage de Claude et de Charles n'aurait pas lieu ? 3° Dans l'hypothèse où la seconde question serait résolue affirmativement, ledit prince Charles a-t-il action pour revendiquer dès à présenties duchés et comtés dont il s'asrit?
Sur la première question, les jurisconsultes décident que, quant à présent, le roi et la reine de France n'ont pas encouru la peine du parjure, attendu qu'il peut survenir, avant l'âge légitime des jeunes fiancés, une circonstance indépendante de leur volonté, telle que la mort, etc., qui mettrait nécessairement obstacle au mariage stipulé.
En ce qui touche la seconde question, les consultants déclarent que la clause en vertu de laquelle le roi et la reine de France ont répondu de l'accomplissement futur du mariage de leur fille mineure avec Charles d'Autriche est immorale selon la loi civile, mais que cette immoralité disparaît, suivant d'habiles docteurs, lorsque les parties contractantes sont des princes souverains ou des communautés qui ne reconnaissent pas de supérieur. La clause est donc valable dans l'espèce.
Sur la troisième question, bien qu'il soit certain maintenant que le mariage entre Claude de France et Charles d'Autriche ne pourra pas, suivant les conventions , s'accomplir à l'époque de leur puberté respective , Charles n'a pas encore actuellement d'action pour demander l'exécution pénale de la clause qui lui adjuge, à titre de dédit, les terres susmentionnées1. (Original en latin.)
(Sans date.)
Casus talis est.
Alias, videlicet anno Domini millesimo quingentesimo primo, in
Cette pièce, longue et hérissée de ci- xve siècle, nous a semblé ne pouvoir être talions empruntées aux jurisconsultes du ici insérée en entier. Nous nous bornons
mense Augusti l, intcr nobiles et illustrissimas personas Ludovicum , Dei gracia regemFrancorum, et Annam, eadem gracia reginam Francie, tamquam parentes domine Claudie, ipsorum filie naturalis et légitime , ex una , et commissarios seu deputatos ad hoc sufïiciens mandatum habentes Philippi , arcliiducis Anstrie, principis Castclle, etc., et domine Johanne, archiducisse Austrie , principisse Castelle, ejusdcm Philippi archiducis contoralis, tamquam parentum domini Karoli, ducisLucemhurgensis, partibus, ex altéra, certi tractatus seu conventiones super futuro matrimonio inter dictos Karolum et Claudiam contrahentes initi, conclusi fucrunt et extitcrunt. Et , inter alia, rex et regina promiserunt et jurarunt se facturos ac per omnem et totum effectum procuraturos quod dicta domina Claudia, eorum lilia, dum pervenerit ad etatem pubertatis, accipiet in maritum et sponsum dominum ducem Lucemhurgie , dum similiter ad etatem pubertatis pervenerit; et pari modo oratores et ambasiatores prefatorum archiducis et archiducisse, se fortes gerentes pro dicto domino Lucemburgie, jurarunt et promiserunt, uti prcsupponitur, sese facturos et procuraturos quod prefatus dominus Karolus, dum ad legitimam etatem pervenerit, acciperet in sponsam et uxorem prefatam dominam Claudiam. Super quibus prefati rex et regina suas dederunt litteras patentes sigillo eorumdem sigillatas.
Ex post vero anno Domini millesimo quingentesimo quarto , die vicesima secunda mensis Septembris2, prefati rex et regina, ex una, et oratores seu ambasiatores prefatorum archiducis seu archiducisse, nominibus quibus supra ad hoc similiter, uti nobis presupponitur, sufficiens mandatum habentes partibus, ex altéra, pro majore et lirmiore securitate et complcmento antetaeti matrimonii contrahentes, certos tractatus seu conventiones inierunt et concluserunt in quibus, inter alia, habentur hec verba forinalia : « Et casu
a en reproduire l'exposé préliminaire, dans qui est du mois d'août i5oi, à Lyon lequel on trouvera l'historique des laits i Ce traité du 22 septembre 1 boà , à
qui nul donné lieu a la consullalion. Blois, est imprimé dans Dumonl , tome 1\ ,
Voyez ci-dessus, page 28, ce traité part. 1, page 5G.
quo per defectum dicti cbristianissimi régis Francie aut domine regine ejus consortis, seu dicte domine Claudie dictum matrimonium non fiât, dictus christianissimns rex vult et ex nunc consentit quod dicli ducatus Burgundie , Mediolani et comitatus Astensis remaneant dicto duci Lucemburgie; et ex nunc casu predicto cedit et transfert dicta dominia cum omnibus juribus que in eis babet et possit habere. » Et postea in fine ejusdem tractatus , ipse idem rex et regina, confirmantes bujusmodi tractatus in singulis suis clausulis, dicunt hec verba formalia : a Cumque premissa capitula omniaque et singula in illis contenta nobis gratissima sint, ac libentissimo animo ea omnia servare, exequi et complere que pro parte nostra preinsertorum capitulorum virtute servanda et exequenda sunt et complenda volumus, idcirco presentibus litteris nostris omnibus melioribus via, modo et forma quibus melius et validius de jure possumus et debemus preinserta capitula omniaque in illis et quolibet eorum contenta, juxta sui seriem et tenorem laudamus, ratificamus et conlirmamus, ac rata, grata et firma babemus et firmamus. Et insuper promittimus et juramus ad Dominum Deum nostrum, et ejus sanctam crucem et sancta quatuor Ewangelia manibus nostris corporaliter lacta, bona fide, in verbo regio et sub censuris aposlolicis, quibus nos in casu contraventionis subjicimus , tenere , adimplere et immobiliter observare pro nobis, heredibus et successoribus , regnis, terris, dominiis et ditionibus nostris omnia et singula in preinsertis capitulis contenta, prout in eisdem cavetur et continetur, et contra ipsa, quovis modo, directe vel indirecte, non facere nec venire, sub obligacione et ypoteca omnium bonorum nostrorum presentium et futurorum , necnon sub pena perjurii quam rex possit tali casu incurrere l. » Ex post vero istis sic se babentibus, accidit quod rege et regina predictis existentibus in Tours, très status regni babentes, uti dicebant, pre oculis utilitatem et commune bonum
Celte ratification du roi et de la reine par Dumont. Nous ne pouvons dire jusne se trouve pas dans îe texte imprimé qu'à quel point elle est authentique.
ipsius regni, ac volentes evitare damna que possinl ipsi regno evenire, si contingeret dictam dominam Claudiam maritari extra regnum (quo casu dominia et ducatus Britannie, Mediolani et alia, ea deccdente sine liberis masculis, essent separata a regno), rogarunt eosdcin regcm et reginam quatenus velint filiam eorum Claudiam dare in conjugem domino de Valezio, alias de Anglosme. Qua supplicatione per regem auclita, ipse idem rex, habito consilio cum pnm -ipihus de sanguine regio, proceribus et aliis de consilio suo , feçit respomleri dietis statibus regni quod , attenta rationabilitate pe- Ulionis, ipse illi annuere vellet; et ex tune consentiit idem rex quod sponsalia inter dictam Claudiam suam liliam et prefatum dominum de Valezio contraherentur, piout contracta fuerunt et sunt. Dederuntque status, et presertim civitates regni, in particulari litteras suas, quibus se obligarunt realiter effecturos quod matrimonium inter dictas personas, adveniente légitima etate , in facie Ecclesie contraberelur.
Quo casu presupposito , circa eumdem moventur diverse questions, quarum prima est circa primam promissionem juranierito vallatam : an videlicet rex et regina, virtute bujusmodi prime proinissionis, sub pena perjurii, procurare et sollicitare teneantur ut bujusmodi matrimonium, adveniente légitima etate, fiât; et supposito quod sic, an prefati rex et regina sue promissioni per contracta sponsalia contravenerint et penam perjurii incurrerint.
Secunda questio movetur circa antetactam clausulam secundarum < onventionum supra in casus positione positam, illam videlicet: et casa (/ao per defectum, etc.. . . et est illa : an videlicet promissio I j 1 1 1 usmodi facta in eventum in ipsa clausula tactum , sit de jure valida.
Tertio queritur : et supposito quod sit valida, an rex et regina m ipsam penam, propler liujusmodi sponsalia contracta, inciderunt, ita aliter quod ipsi duci Karolo competit ex nunc actio seu jus petendi ducatus et comitatum de quibus in clausula fit mentio.
Super quibus dubiis et questionibus videtur nobis subscriptis ,
judicio cujuslibet melius sentientis semper salvo, dicendum et de jure consulendum prout et quemadmodum sequitur :
Suit la discussion des trois points de droit; après quoi viennent les souscriptions de chacun des cinq jurisconsultes , en ces termes :
Ita videtur michi Petro de Thenis \ utriusque juris doctori omnium minimo, super premissis de jure dicendum, consulendum, omnium melius sentientium judicio semper salvo. Teste signo meo manuali hic apposito. P. de Thenis.
Videtur michi Gahrieli de Mera2, utriusque juris doctori omnium minimo, attenta obligatione juramentali confirmatoria contractus, dicendum et concludendum ut supra conclusum est. Teste manu et signo proprio. Ga. de Mera.
Consimiliter videtur michi Nicolao de Amsterdamis 3, inter legum licentiatos licet minimo, de jure dicendum et concludendum. Teste manuali signo. N. de Amsterdamis.
Similiter et michi Johanni de Loemel 4, inter utriusque licentiatos licet minimo, videtur de jure dicendum et concludendum. Teste manu et signo, ut supra. Jo. Loemel.
Similiter et michi Baltasar de Vlierden5, inter utriusque juris licentiatos minimo, attenta obligatione juramentali confirmatoria contractus validi et jurati , de jure dicendum videtur, prout supra conclusum est. Teste manu et signo proprio. Vlierden.
1 Professeur de droit à l'Université de 4 Nommé aussi Jean Huberli. Voyez
Louvain. Nicolas Everardi , dans ses Topicu Foppens, Biblioth. lelg. 678. juris, le qualifie vir peritissimus , consum- 5 Ce Ballhasar de Vlierden, sur lequel
matissimus et profundissimus monarcha. nous n'avons pas de notions positives ,
* Autre professeur de Louvain. était le père de Daniel Van Vlierden , au-
5 Autrement nommé Nicolas Everhardi, quel Paquot a consacré un article dans
auteur d'un grand ouvrage de jurispru- ses Mémoires sur l'histoire littéraire des
dence. Voyez Foppens , Biblioth. belg. 907. Pays-Bas, XVII, 342.