‹ Négociations lettres et pièces relatives a la Conférence de LoudunChapitre 130 sur 144 · Résolu que M. de Longueville demeureroit en Pi · texte numérisé non relu

Résolu que M. de Longueville demeureroit en Pi

cardie, comme il y estoit auparavant; que M. de Montbazon y prendroit la ville et citadelle d’Amiens et la lieutenance du Roy, comme y avoit le mareschal d’Ancre, auquel dévoient estre Péronne, Montdidier et Roye, et que le dict mareschal prendrait la lieutenance de

CONFERENCE DE LOUDtJN.

Normandie , avec Caen et le Pont de l'Arche , et cent mil escus comptant. On dit qu’il sera aussy remboursé des fortifications et avances par luy faictes dans la citadelle d'Amiens.

CCCLXXXV.

Proc.-verb. man. des asscmbL protest. t. IV, la Hocbdle. Bibl. Maiaruie.

Papiers Conra ri , ». II. Bibl. de l'Arsenal.

Assemblée de la Rochelle. Extrait de procès-verbal.

Séance du 25 may 1616. — Les depputez généraux sont chargez de retirer de monseigneur le Prince une copie signée de l’édict, tel qu’il a esté arresté à Loudun, et ce pendant que la copie qui a esté apportée par les depputez de la conférence soit signée d’eux et mise ez mains des secrétaires.

Séante du 26 may 1616. — Le sieur du Cruzel, revenu de devers M. le Prince, a rendu lettres du dict seigneur dessous insérées, et rapporté les expéditions qu'on avoit requis du dict seigneur, dont il a esté remercié.

Suit la dicte lettre.

Messieurs, j'ay appris par la vostre et par la bouche du sieur du Cruzel ce que vous luy aviez commis pour me dire de vostre part. Je vous supplie de croire que j’apporteray tout ce qui sera de mon pouvoir et auctorité pour faire réparer les excès et violences commis tant en la basse Guyenne que Saintonge , et que les habitans de Tartas soient restablis en leurs biens, et auray en recommandation les autres choses qu’il m'a faict entendre que vous désiriez. Vous m’avez faict un singulier plaisir d’avoir eu soing d’envoyer sçavoir l’estât de ma santé, et d’avoir receu le sieur de la Haye parmy vous, qui vous confirmera de ma part mon entière affection envers vostre compagnie. Je croirais faire tort au dict sieur du Cruzel de vous en

LETTRES, DÉPÊCHES. ETC

dire davantage, à la suffisance duquel me remettant, je supplieray le Créateur, messieurs, vous tenir en sa sainte et digne garde.

A Chinon, ce a 5 may 1616.

Vostre très-nflectionné serviteur.

HENRY DE BOURBON

Et en la suscription :

A messieurs, messieurs de l'assemblée générale de ceux de la religion.

APPENDICE

i.ETÎHK DL JACQ.-AUG. DE TUOU A JEAN DK TUUMERY , SEIGNEUR DK BOISMSE,

SUR LA CONFERENCE I»E LOI DU N

Juiioduni. Pridie uou. matas hdcwi.

Nunquain quemquam consilii tui pœnituil. Ego sa ne plus tibi in rebus meis quam mihi semper tribut, et quamdiu vivant tribuam. Est cnim insita in te radicitus generosa probitas, cum recto judicio conjuncta, et ab omni fuco aliéna, quse, cogitai iones omîtes tuas ad honeslatcm et commune bonuin dirigens, errasse te in consiliis dandis non sinit. Igilur tuo suasu iter Burdigalensc suscepi, iilGrnia valetudinc, et animo plane, ut i Ile ait, aniisso alque proslrato, in quo jam totos novein menses consumpsimus. Etsi aillent per id lent pus minime inlerinissunt inter nos lilerarunt fuit ofTtcium, cum tamen non solunt ad itineris Gnem, sed etiam ad imntaniunt uiotuuui , qui per omne regitum intérim sunt grassati, ventuin sit, exituni, placuit repetitam a principio rem retexere. et pleniorem absentiæ nostra' rationem tibi reddere.

Consilii de matrimonio, quod turbis postea semel alque iteruni exortis causant dédit , quis auctor et archilectus fuerit , nosti et exarato ad te carminé ante bicnnium antplius perscripsi. Is, præter animi sententiam, videns quod ad regni tranquillitatcm et religionis in regno constiluendæ, ut existimabat, rationem procuraverat, ad ejus periculunt et perturbationem vergere, roi inclioatæ pcenitentia

Conférence do Loudun.

CONFÉRENCE DE LOliDUN.

subeunte, cum cam cmcndare minime integrum esset, protelare institeral; indc in aula calumniosa a malevolis traductus ad scopulos impegerat; ad quos ne bis naufragium facerc cogerctur, non jam inkibere cursum, sicuti occeperat, sed ventorum, qui tune misère aulam perflabant, arbilrio navem ferendam aulica dissimulatione permisit; intérim hoc unnm satagens, ut tam foedam tempestatem per paeem, cujus, quia consilii ferum hélium trahenlis ab initio causa exstiterat, se debitorcm sentiebat, occasionc data scdarct. Quod et slrenue postea fecit. Eum proplerea deinceps Debitorcm * appellabimus. Sicuti et velercm ejus ante dissolu tam adlinilalem amicum, Vulpem *; quo Domine cum ab optimo et integerrimi judicii pontifice Clémente VIII indigetatum esse ii sciunt qui, cum ille oratoris regii munere fungeretur, Romæ cum co versabanlur.

At turbarum in aula incentorcs, concepto sernel in Condæum odio et contemptu, cum litigatione ab Autolyco 5 in Hispaniam susceplæ rei decus et gratiam Debitori præripere cuperent, profectionem régi regnoque damnosam, verbis ad adulationem composilis, quantum in ipsis erat, urgebant. Quid enim inter ea molituruin Condæum, nec amicis nec opibus propriis salis firmum? Is ad Pictavium, injuria gravi accepta, ut aiebant, in regni comitiis postea existimationem ornnem decoxerat, vixque turpi fuga cum Bullionio carcerem paratum anteverterat.

Addebant nullum magnæ molis motum in Gallia excitari posse nisi conciliata religiosorum nostronun factione; optime autem consullum (qua de re Iriumphabat Ecsinus* aulicus tanquam a se ingeniosc adornata), ut Gratianopoli conventus eorum tune tcinporis haberetur, ubi Dignierius regiis partibus addictus pollebal, et, ne quid illi in regni perniciem novare possent, impediturus erat. Id autem agebat Ecsinus per strigem appositam quam regia largitate corruperat, cui, ne quid dissimulem, et ipse insigni plagio participare dicebalur. Ob id insolesccnti et inutiles Condæi conatus fore aflirmanti, dum adhuc Lu-

' C’est Villeroy. * Le commandeur de Sillery.

' Le chevalier de Sillery. ' Biillion.

APPENDICE

(itti

tetiæ cssemus, ego contradicebam , el ex levikus scinlillis grassanti inccndio mature obviai» eunduni esse, mollis ralionibus, quas tute melius nosti, demonstrabam; sic autem dilïcrcbam, siquidem res, cujus causa tantopere profectio urgebalur, ita décréta esset, ut differri sine contracta; adlinitatis pcriculo non possel, ac conficri minore periculo posse, si sponsa in llispaniam destinata cum valido et honorilico ad limitent comitatu dcducatur, qui reginam, tradita ilia, ex pacto acceptant, nobilitatc ex singulis provinciis, per quas incedendum crût, in itinere adjuncla, in aulam adduccret, aliotpiin Aquitaniam, quæ nunc esset, adventu regis procul dubio turbaturum, et absenlia regis res in Hclgico limite et Campania, quae jam calebat. majore inccndio exarsuras, ulrique incommodo optime consultum iri, si rex ad urbem mancrcl, neque profectione sua longinquas provincias ac suspectas commoveret, et proximas præsentia sua in oflicio contincrct. Ad exlremum indignabundo animo subiveram, qttod de Dignierio tanta asscvcrationc spondebat, non solido fundamento niti, quippc muliebri ingenio nihil mutabilius; proindc non facere prudenter et e publica re, qui per regnum hos ramusculos spargerent et prurientes attres hujusmodi sermonibus implercnt, id ex eventu constiturum, nec bomines graliæ aulicæ pro lemporc servientes, qui lanti negotii periculum in se reciperent, salis idoneos promissse securitatis lidejussores fore. Tandem post Debitorem summa malignitate ab incendiariis CuciacO. quo ad ineundas conciliations rationcs missus fuerat, revocalum, omnis spes præcisa , et majore impudentia ipse Debitor, cui post redilum de profectione jam caplum inter ipsos consilium, tanquam res integræ adbuc essent, propositum fuerat, ad probanduni illud adacltis est.

Ita confusis rebus nos in viam malis avibus dedimus et Cæsarodunum Turonum venimus, ubi et religiosorum nostrorum, qui Gratianopoli convenerant, delegati sunt auditi. Persuasum in aula luerat, iis, quos dixi, auctoribus, illos, quamquam a Condaeo sollicitarentur, minime se commodaturos.

Cum contrarium appareret, et petitionibus ipsorum, et Conda-i

6«4 CONFÉRENCE DE LOIJDUN.

supplicationum ratio habcretur, inter alia comprelicnsum esset , inipostores ad artes suas revoluti, id paucomm seditiosorum astu factum dicere, qui injussu regis ex Allobrogibus migraverint, et Nentausum in Seplimania sedem transtulcrint. Id irrita corum décréta lacère, ncc proindc Gondæunt cum illis societatem inire posse, qui jain nullani convenicndi polcstatem habcanl; cl plerosque, qui majorent partent elTiciant, ab iis dissensuros et defecluros. Quoil propter Dignierium dicebatur, a quo strigis illius instigalu et suggestione I itéra' et crebri nunlii in aulani quotidic veniebant, qui ab Ecsino prius instructi mira aflerebanl et ad perniciem currentes incitabant.

Eis animis et consiliis Pictavium venirnus, quo sequi jussi delegati. Ibi prima de pétition iims ipsorunt consultalio fuit. Cum iniqua in plerisquc pelerent, vix æqua tulerunt, suspecto et rejccto ab eis Ecsino, qui tandem, qua Ironie erat, conventui, in ædibus mois babito, interfuit. Tandem, me referente, postulata eorutn coram rege reginaque discussa sunt, et codent die factum diploma contra eos qui in armis esse diccbantur, in quo cum noniinatiin propter consanguinitatis regiæ rcverenliant ab initio Condæi mentio expressa non esset, annitenlibus, qui rcs ad extrema consilia adducere cupiebant, et bellum quant pacern ut rebus suis exitiosam inalebant, denuo res in arcano deliberata, et in eo expressurn Condæi nomen, mandatumque Moncassino datura, Itomini Condæo infeslo, ut illud sine mora aut ulla exceptione in senatu publicandunt curarct.

Quid deindc in co negolio actuni sit, tu melius nosti, qui Eutetiæ remansisti. Hoc ccrle actuni constat, ut simul et majcslas regia et senatus auctorilas publico ludibrio non sine scelere sit exposila, cum fnngus et blennus ille, qui deliberalioni præfueral, contra decretum magno sententiarum æslu jactatum ad publicationcin sine exceptione subscribendam , Curtinum relatorem minis a Moncassino terrilum adegisset, et supposition S. C. cum litcris, quibus senatus se a publicationc propter regiæ consanguinilatis quam dixi sententiani excu- “.ibat, codcm fasciculo per snmmam imprudentiam in autant misisset.

APPENDICE

Laudatur tamen in ailla tune factionibus scissa, quod vei cuni impudentissimo plagio senatui illudere, et ut auliris mancipiis turpiter ancillarctur, in legem corneliam cominittere minime dubitasset, quod nos anxios poslea diu tenuit, cum scelcrate factum ex necessitate retractandum esset et ad tegendam turpitudinem velamcntum frustra quærerctur.

Haie cum animo providerem, anlcqtiam delcgati dimittercntiir, petila venia in Petrocorios discessi, ad visendum sororium meurn Burdclliæ vicecomitem, provincial illins comitcm, ut me, quantum possim, a turbidis consiliis semoverem; ibi duiu esscm, multa inciderunt, quæ profectionis tanta contentionc institutæ cursum pænc interruperunt, morbus sponsæ ita in aula deploratus ut jam de Cliristina sorore in locum ejus substiluenda cogitaretur, Sanpauli comilis, qui paulo ante in Aquitaniam vénérai , suspecta; cum Roano et aliis illarum parlium ducibus coitiones. Is communicato cum l.ongavillano familiæ suæ principe atquc adeo cum Condæo consilio, sine impedimento. quod suinma imprudentia al) incendiai iis aulicis factum arguebalur, Fronsacum et inde Caumontium, suæ dilionis arecs munitissimas, quibus Duranium et Garumnani quasi compcdibus tencre creditur, excesseral, et Montispanio, Lauzunio, Grammorano, primai iis provinciæ regulis sibi adjunctis, per Forcæum Benearni proregein uxoris suæ gentilem cum Roano pactis eliatn subscriplis egerat, ut transiluiu regis conjunctis viribus impedirent. Dcnudatæ et eodem temporc filii cum parente siniultates et molitioncs1.

Tandem sponsa convaluit, et Sanpaulu.s mutavit, et filius dimissa nobilitalc, quam ad regem excipiendum per Santones et Engolismensem principatum numerosum ceperat, cum pâtre rcconciliatus. Audaces de profectione consilii, cujus præcipuus incitator fuerat, pericuium qtiamdiu ad rempublicam pertinuit, obfirmato animo contcmpscrat pareils, quod simul atquc ad se privatiin spcctans animadvertit, ad auiuium cum acerrimo sensu sevocavit, et cum Debitore nostro, cum adbuc rex Pictaviis esset, multis et enixis verbis egit, 1 Le duc d’Epcrnon et son fils.

G86 CONFÉKENCE DE LOUDUK.

ut régi regin, Tquc auctor esset non ultcrius progrediendi, in enque urbe eousque manendi dum sponsa ad liniitein cum idoneis copiis deduceretur, et regina per easdem copias et majores, si opus esset, ad regem abducerclur. Alioqui providere ut rex in Aquitania summis diiricultatibus conflictaretur.

Cum aulem hoc rerum statu sibi non integrum esse quod rogaretur facere ostcnderet Dcbitor, et ad regiam existimationem perlinere diceret, ut ultra pergerelur, ille spe frustratus tantum animo pavorem concipit, ul, cum rex Lngolisma. quo intérim venerat, discederet. in morbum inauditum inciderit, cum febre, et animi et corporis viribus repente collapsus, ita ut nec loqui ncc cibum capere posset, aul velle videretur. Ilaque tota Aquitania sub id sparsus rumor, quasi ille in vivis esse desiisset, quo ex se mulli gaudio exultare, plerique contrislari, quasi eo sublato majorum religio, cujus se vindicem apud Patres Jesuitas præcipuc profitebatur, summopere periclitarelttr, plures judicium suspendere, ex rerum successu augurium capturi.

Antequam Pictavio disccdcrem consulte Debitore post varios ultro citroque de republica sermones, ille cui animum renttdare summa semper fuit religio, postreuio prensata manu cum eum urgerem, me in occulto monerc, dura rem et sponsorum utrinque traditionem, cujus causa profcctio instiluta (lierai, patienter exspectarem. Nam, hoc facto, quam belli periculum nunc contemneretur, mutât is rebus, tam pacis præcipuum bine studium in aida futurum. Quod pro cxcusalione cum pro tempore accipcrem, exeventu scrio dictum esse animadverti.

Jamque Burdigalam tota aida convencrat, adliuc morbo pâtre oppresso, quem semper ego ex pavore illo conceptum credidi, plures affectatum putabant, lit, si rei eventusnon responderet, ab ingentibus promissis, quæ profectionem suadens Lutetia; feccrat , per eum absolverelur. Sponsalitiis fiducialiter peractis dccimo quarto postquam Burdigalam ventum est die, sponsa Guisio cum armato comitatu deducentc ad limitem profecta est, et traditio tx novemb. utrimque facta, ac regina ad regem adducta xi kal. X1*. denuo celebratis nuptiis cum

APPENDICE

rege urbera quarto post die (vu kal. X1".) triumphali pompa ingrcssa est; quo die nupliæ in spcciem consummatæ sunt, quo et Nivernius, qui jam post transitum a Coudæo Ligerim de pace ad reginam scripserat, in aulatn venit, et Dritannicus legatus ante cum, qui statim post regis ex urbe Parisiensi discessum ca de re mandata sc a rege suo liabere ad Debiloreui noslnim scripseral, et profectionem suam ad aulam ut præmaturam ex Débitons consilio hue usque suspenderat.

Ibi cum circum jam cuncta bello arderent, post crebras altercationes, quia nondum negotii per toi dilTicultates fatali cxcitatc pr.ecipitati pmnileutia nos serio cepcrat, vix tandem permissum Britannico legalo et Nivernio, ut Condæum adirent, et supplicationes ejus régi non ingratas fore confirmarenl. Is Pontium in Santonibus cum aiiis principibus et primariis viris ac belli ducibus cum ipso conjunctis venerat, in coque consessu supplicationes perscriptæ, et ad regem postea

Inter hæc dura adliuc Burdigalæ essemus, post transitum Coudæi ego quiritare, et cum emissariis nocturnis atque Ecsino præcipue de turbulenlis consiliis palam et aperle expostulare : nam publica calamitas mihi omnem aulicæ dissimulations fucutn ex anima excusserat, ita ut ab amicis sæpius admonercr consultius me faclurum si parcius de pace verba injicerem. Cum paeem tanta contcntionc urgerem, et condicta die et bora in bortos sub ædibus meis satis spatiosos Ecsinum seduxissem, hac cum eo præcipue ratione me agerc memini : quod nisi quam primurn reconciliationis conditiones proponerentur, providerem fore, ut Condæus transito Ligeri cum protestuntibus fœdus iceret. Quo facto, spissius fulurum negotium tôt capitum corpore adjuncto. Hoc autem faclurum Condæum procul dubio esse, quippe qui ut se a contemptu vindicet, nullam potentiæ (irmandæ couditionem sit omissurus. Jam eos sollicitatos pro illo partes suas interposasse; cum veto ipsum nunc videant tôt copiis in Aquitania bellicosissima provincia subnixum, ecquem dubitare, quin cum eo non solum consilia, sed et vires conjungant?

Sub id ab homine ignoto brèves literæ Bullionis ipsius manu

68* CONFÉIIENCE UE LOIOUN.

script* es caslris ad Gervasii-Fanum mihi redditæ sunt, quibus se siimmo pacis desidcrio leneri significabat; quas e vestigio ad Debitorcm, qui in conliguis xdibus hospitium habcbat, detuli, veritus ne id aliunde emanarel, cl inde milii in aida pcriculuiii conflaretur; nam. ut scis, jampridcm liic ad calumnias csposilus suri). Ille cas postridie, curn ex febricula in lecto dccumberem. obsignatas per amanuensem ad me rcmisit, neque de iis, cum me postea vidit, prxtcrea verbum iiilum fecit : tantum Janinus, cui literas ostenderat, cas se vidisse mihi dixit, et occasionem non negligendam sibi videri ostendit. Inter hiec Lcinures illi noctumi, quos dixi, passim jactabant. multos imprudentissime de pace quasi Condæi rem gerentes loqtii, cum tondants ipse cam minime peteret. Atqui probrosum esse régi pacem petere, quan) petentibus dare debeat. Itaque silerc omnes metu defixi, ego soins morte munis, ut damnosx, impatiens, ut prius, quintare cas liorum. qui in publica calamité te salut is su* areem ponant, ailes esse; tantum convcnire inter omnes debere. pacem régi regnoque non solum utiiem, sed necessariam esse; hoc constiluto, non defuturos qui videant ne quid régi* majeslatis decus in hoc pacis negotio detrimenli accipiat. Hoc rescilo, suspect! ftlii païens me in regina1 xdibus familiariter a tergo prensat, et paci, a qua alieuus vulgo putabatur, xquum se fore niilii signilieat, adduclis in cam rem mullis speciosis argumentis, et adjuncto ad finem carminé sollemni, modo ne quid religioni et régi* dignitati in ea tractanda prxjudiciatur.

Ad quæ ego, qui quid ipse vellel intclligerem, stalim respondi memorem me dictorum in tempore futurum.et de egregia cjuserga publicam tranquillitatein voluntate, quando et ibi opus esset lidem facturum.

Jamque omnia ad discessum parabanlur. confusis in Aquitania rebus et fremente nobilitate, quæ adventu regis bcllum in provincia antea quieta excitatum, et discessione ejusdem cunclos ad prædam et intemecionem misère expositos querebatur. Regem, quando eousque incolumis venisset, tanta gratulatione a populis ubique exceptum, hoc

APPENDICE

illis vicissim debere, ut, antequam inde discedat, bellum aut armis aut pace finialur.

Et ego ita sentiebam , et a cunctis urbis ordinibus in eam rem preces cum obtestationibus ncquicquam adjunctæ. Quidam etiam addebant, rege jam alieno tempore provinciam deserente, actum de ea esset, et urbcm ipsam omni ope dcstitutam Condæo advenienti procul dubio portas aperturam.

Parum hæc apud animos, seu metu, seu tædio præoccupatos, valuenint, et tam festinanter Burdigala discessuni quant iinprudenler Lutetia profectum fuerat, paucis ante Natalcm diebus, quein saltem vel religionis causa exspcctandum esse pleriquc clamitabant. A non. vm octob. quo rex ad urbeiu venit, ad xii kal. januar. quo inde discessum, quid inter turbas, strepitus et aulica nugamenta sit actum, si quæris, dicam Moucassino ob operam Lutetiæ egregie navatam, insigni illo decreti plagio, attributam diplomate auctoritatem, ut supra succinctos quæsitores esset, et per Aquitaniam, quod antea semel virili conatu tentatum fuerat, summam ejus præfecturam exerceret. Aquitania ad duas primarias serundum Parisiensem curias pertinct, Tolosanam et Burdigalensem. In hac, ubi rex erat, intercedentibus provinciæ præfectis, id illi præfractc negatum quod in Tolosana eidem benigne concessum fuit, annilcnte Masurerio nuper primario præsidc creato, qui, quicquid contra Condæum quocunque modo factum esset, tanquam contra perduellem et religionariis (sic protestantes nostri passim vocabantur) faventem, recte factum cxistimabat. Id in Conseranis Auxitanis , convenis locum , nec ne sit deinceps habiturum , exitus declarabit, tune vero turbatis rebus et animis præfectorum alio intentis diploma Tolosæ recitatum est, et ad triennium ut obtinerct a senatu illo dccretum fuit.

Incidit et res inauditæ audaciæ ac temeritatis Burdigalæ in regis conspectu patrata. Contra quemdam ex infima nobilitate sceleribus coopertum , qui diu protelata per gratiam causa in carceribus desederat, acta tandem probatoria examinata sunt; cumque in eo esset ut sententia mortis contra eum ferretur, cardinalis Surdisius a The-

Conférence de London. 87

mino rogatus, ut aiebat, apu<l regem parles suas intcrposuit, ut vit* gratis ei fierct. Id cum sibi a rege concessuni gloriaretur, senatus intercessit et ad regem reginamque supplcx adivit, roque exposita impetravit ut legc in reum ageretur; qui cum postridie dammatus csset, ac, ne in civitale tumultus interveniret, in carcere supplicio eum alliciendum senatus decrevisset, Surdisius nibil regis reginæque mandata contraria moratus, assumptis, quos in via nancisci potuit, e nobilitate amicis plcrisquc eorum ignavis, præiata cruce ad carcerem venit, et jusso aperire commentariensi, homine probo et ipsi familiari, cum cunctaretur, portæ vi rcfraclæ, et ipse commentariensis ad primum occursum ante Surdisii pedes interfectus est, et tôt criminum convictus reus debitam legihus pœnam elTugit.

Id cum ad auctorilatem regiam quæ passim ab iis, qui in armis erant, laccrabatur, summopere pertineret, initio in aula fremenlibus cunctis et vindictam de tam audaci facinore sumcndam esse per urbem clamitantibus, Vulpes more suo primus et ipse inciamare et nibil regia majestale et sua dignitate in ea re indignum se facturum asscveranter dicerc. Itaquc Surdisius coactus urbc excedere, dein post paucos dies cum senatus contra ipsum tanquam contra conluinacem decretum fecissct, interccdcnte pontificio legato primus impetus repressus, cautumque ne trinundino, sicuti in usu est, ad tubæ ciangorem publico præconio per urbem citarelur, sed ad valvas ædium episcopalium per curiæ apparitorcm sine strepitu denuntiatio fieret. Cum pergeret senatus et contra legatusinstaret, Vulpes, contra quatn jactaverat, ulteriorem rei cognitionem senatui interdixit, et legato a strcnuis regiæ inajestatis antagonislis humiliter signilicatum fuit id reverentiæ pontificis a rege dari, qui tam necessario temporc, cum exemplo maxime opus eral, injuriam dissimulare maluerit, quam committerc ut potiorem suæ dignitatis quam pontificis nominis rationem liabuissc videatur. Igitur pontifex cognitionem rei sibi surapsit, et ad aliquot menses severitalem induit, interdicta primum Surdisio sacrorum celebratione, quam multam tcmporariam ex plenitudine poiestatis mox remisit. Et nunc ille de rege et magislratibus trium-

APPENDICE

phans in eo est, cum hæc scribo, ut urbem suani ovans ingridiatur, paratus, si occasio se offerat, pari facinore pontificiam auctoritateni asserere, regiam pedibus conculcare.

Quid ultra quæris? Nihil recti, nibil sinceri, nibil ordinati. Hic inter nos, tanquam in nocturna pugna bostem petituri, in amicos incurrebamus; cuncta perverse per dissimulationem et per tumultum agebantur; Vulpes ad familiares sibi artes confugiens, quicquid régi regnoque per ludificationes suas peribat, id se lucri fecisse arbitrabatur.

Crebra intérim Débitons cum Canidia 1 ctiam intempestivis horis colloquia mutationcm voluntatum moi secuturam præsagiebant, et verbis mihi ab ipso Pictavis datis, quæ pro eicusatione tune acceperam, jam (idem faciebant. Id curiose observabam. Ego minime omnium, utscis, curiosus, quanquam in proiimis Débitons ædibus diversarer, raro et nisi ei occasione ad ipsum itabam. Verum amici in illo tædio, potius quam otio, ad me domi sedentem frequentes ventitabant, et nolenti etaures pæne ad illos rumorcs, quos præ fastidio insuper habebam, elaudenti, hæc in horas narrabant; Surdisius ipse cardinalis me crebro invisebat, et, quanquam longe diversos ad rempublicam sensus afierret, multa libertate et familiaritate propter adiinitatem nostram mecum confabulabatur. Is auctor fuerat ut Bencarnum mitterelur, et Grammontano abrogata Forcœo auctoritate summum imperium in provincia attribueretur. Id Faber Caumartinus negotii avide sibi sumpsit, tanquam rem aulæ gratam facturus, ob id a Surdisio rogato ad reginam introductus. Cum is discessurus ad me officiose venisset, et quid ipsi imperatum esset, aperuisset, sententiamque super ea re meam rogasset, ego, qui scirem re deliberata sérum fore consilium, non multum contra pugnavi; tantum prædixi irritam fore profectionem; nam plus odii Grammontano cum Forcæo qui favore apud populares polleat , quam eidem Grammontano cum popularibus benevolentiæ ad expellendum Benearno Forcæum intercedere.

1 La maréchale d'Ancre.

Nec felicior Vici ad Montaibanum in Cadurcis profectio fuit ut urbem illam inter protestantes præpotentem a factione Nemausensium separaret, et utrique sæpius prædixi tempestivam magis esse de pace mentionem, et caput pctendum atque adeo cum Condæo nulla mora agcnduiu, antequam cumNeniauscnsibus fœdere perscripto conveniat.

Id ego aiebam integris adhuc Condæi cum illis rebus. Nam a Ligeris transitu usque ad capita Sanzæi in Pictonibus perscripta mensis intercidit, et medio tempore hoc dicebatn et Ecsino, post primum quod dixi cum illo de ea re colloquium, in aula forte obvio ad omnia moments inculcabam ; sed surdo fabula narrabatur.

Actum et de primario præside in illo senatu constituendo, conclamata Andr. Nemundi, qui eam dignitatem obtinebat, salute. Et ad famam jam tum facta tui a Vulpe mentio, ut virtutis in summis dcligcndis magistratihus rationem in aula aliquam haberi cunctaret, dein Ollerii, et illius postreino in quem favoris fors cecidit. Verum id ad futurum. Nam tune Nemundus adhuc in vivis erat, cujus de morte postquam allatum est, intérim rex Pictavium vencrat, scrupules de religione, tui ratione, per calumniam statim injcctus; interrogatusque ea de re Vicus cxcanduit et has malevolorum esse arles respondit; nihilominus gratuits benignitate, sic cnim jactatur re præterita, is quem dixi ea dignitate omatus est, Vulpe Canidiæ voluntati, cujus suggestione id fieri diccbatur, minime resistere ac contradicere auso.

Hæc ergo intérim Burdigalæ agebantur. Ex diverliculo jam in viam redeo. Natalem rex ac reginæ ad Albaterram celebrarunt, et inde Fulcandi-Rupem venerunt, quo legatum et Nivernium obvios habuerunt, et cum iis Tr. Damasium Tiangium , qui Condæi et principum et procerum aliorum, qui cum eo erant nomine, sumpta arma excusaret, et ab rege suppliciter pacem peteret. Quod non facturum Condæum Lémures sibi pcrsuascrunt, quippe qui pacis petitionem melus et infirmitatis confessionem maligne interpretabanlur, eaque ratione aulam quantum in ipsis erat ad bellum persequendum magis incendebanl. Nec deerant qui potentiæ avidi per arma illius augendæ occasionem captabant. Sed temeritatis festinatœ jam pcenitentia subire

APPENDICE

cœperat, et, post crebra Débitons nostris etCanidiæ aulicæ colloquia, minus pronis auribus turbida consilia accipiebantur.

Itaque remissus Tiangius cum multa bene afiecti erga pacis negotium animi significatione, spe facta, ut, cum rex Pictavium venisset, serio de ea consultaret.

Ego Burdigala triduo post regem profectus, non eodem itinere, quo alii, copiis armatis et angustia bospitiorum infesto, sed per Santones, magna fiducia et securitate, cum iis, qui se mihi comités addiderant, in Pictones descendi. Lussano duce Blaviam primo die venimus; ab eo biduum laute et peramanter in arce excepti, a cujus ingressu ante aliquot dies Nivemius exciusus fuerat a præsidiariis, quemquam sine exprcsso ipsius Lussani mandato admittere vetitis, quod postea ille per me apud Nivernium cxcusavit, sibi dolere dictitans quod a Nivernio Burdigalæ de profectione sua ac consilio admonitus non esset. Inde, acceptis a Jarnacio et Montio literis, Pontum profunda jam nocte accessi, et cum omnibus meis admissus sum, ac postridie Mediolanum Santonum veni in Natalis pervigilio.

Ibi primum de fœdere inter Condæum et protestantes ante mensem Sanzæi inito, quod in aula dissimulabatur, et per astum a Lemuribus eludebatur, cognovi, traditis aPerna, urbis præfecto, quæjam passim volitabant scripto comprehensa , capitibus.

Ceiebralo apud episcopum Natali, Joannis Angeliaci fanum accessi, diffugientibus passim per pagos rusticis, et effusis ad portas urbium oppidanis, quasi a rege missus et de pace acturus venirem; neque petitis salvi-comitatus, quas a Nivernio habebam, literis. Hic stipatores a Builionio præmissos nactus, in viam statim postridie cum toto comitatu me dedi, et per Fortium facto itinere, nam corruptis pluvia itineribus eodem die non potui Niortium, v kal. januar. veni, a Parabero, urbis præfecto, viro strenuo et cordato, obviis ulnis exceptus. Is se ad paucos, qui fœderi, Dignierii exemplo, minime subscripserant, sicuti Plessius Saimuriæ, Brassarus Eraldi-Castri , Constantius Maranæ-Arcis præfecti , aggregaverat , et regias partes apcrte tuebatur. Eo Bullionius confestim ad Symphoriani-Fanum advolavit, tanquam

Paraberi amicus, non quod urbs, a cujus ingressu Condæus semper exclusus fuit, alioqui ilii pateret, ad quant regis suimna fiducia veniebant, Condæani nonnulli tanquam amici admittebantur. Inter nos scrii et varii de aula nostra et republica sermones uitro citroque per biliorium lucre, quorum hæc summa fuit : pacem regno et Condæo neccssariam esse, magnaque invidia et pubiico odio conflagraturum euni apud cunctos ordines quisquis eam detractaverit. Cœna nos in arce excepit Paraberus, cui Submus Hoani frater cum Bolaio , Kainvilla et aliis legionum tribunis interfuerunt. Postridie et prandium apud cumdem sumpsimus. Comitatum abhospitibus petentibusnobis, ex Buliionis verbis capta occasio expedilionis a Guisio susccptæ, de qua fama apud nos usque pervolavit, in aula certe magnam concilaverat exspectationem.

Cum igitur ab liospite nostro, quocum secretos ad reginam perferendos sermones babueram, post prandium discedcrem, amicc ab eo rogatus sum, ut postridie in arcem suam ad Eligii-Fanum divertcrem, in ca me paratum commode bospitium reperturum, et quid ad eam instaurandam et bortis præsertim omandam fecisset non ægre inspccturum. Libenter assentiente me, intervenit Builionius et sibi quoque hospitium parari in ea jussit; nam hortos amœnissimos visendi se desiderio teneri. Id cum aita voce dixisset, ut a nobili quodam a Guisio ad Paraberum misso exaudiretur, re per euin cognita, Guisius copias summa celeritate ac silentio instruit.

Ego intérim eadem qua Builionius rheda vectus Maxentii-Fanum cum eo veni; varii et inter eundum de republica habiti sermones, interdum non sine aliqua altercatione, quod rebus, quæ nondum tune mutaverant, sic stantibus, quemadmodum in pace utrique tam nccessaria tractanda varias diificuitates suborituras nemo nostrum ambigeret, ita de ratione earum explicandarum non æque inter nos conveniret. Ibi salutavi Condæum, circa quem, ut erant tune tempora, non minor frequentia erat quant in aula regia, et cum quærerent amici ecquid frequentia ista afficerer, placere mihi eam respondi, sed placituram magis si in comitatu regis esset, quod brevi

APPENDICE

fulurum sperarem. Salutavi et Meduanium et Longovillam conventu Suessionensi, et ad Menebildis-Fanum tibi mibique familiares redditos. Adivi et Sullium.qui cumdiu ante deliberasset, et in aula elusus esset, sub id ad partes Condæi se applicaverat, et ipsum cum suis intra urbem admiserat. Primo congressu Condæus ex abrupto de revocanda aimai tributi , quod uiagistratus ex nova ac regno detrimenlosa institutione toto regno pendunt, pensatione menlioncm injecit, quam se petiturum constauter asseverabat et impetraturum pari fiducie aiebat. Cum hoc rerum statu , in tanta regiorum vectigalium angustia et morum corruptione , rem alioqui optandam et omnium ordinum votis cxpetitam obtineri vix posse dicerem, illi nunquam nisi hac lege se de pace convcnturum respondit, et sane inter capita generalia quæ vocant, id ab eo propositum fuit, quod quanta contenlione initio speciose petitum, tanta prœvaricatione postea impudenter omissum fuit.

Apud Sullium in arce cum pransurus essem, Condæus cum Bullionio, Roano, Subisio intervenit, et mensæ, quæ mihi tantum parata erat, cum iisdem assedit, moxque a Nivernio Thenonus ab epistolis venit, cum omnes, quasi jam de collatione cum regiis convenisset, securius propterea agerent, qui protestantium ratione conveniri non potuisse retulit, quod illi conventus legitimi et a rege approbati noraen sibi tribuerent, qui contra regis voluntatem Gratianopoli in Septimaniam privata auctoritate translatus fuerat, ac proinde légitimas haberi non posset, eoque minus, quod plerique se ab eo séparassent, verum is nodus a Josia Merrero Bordio, viro in agendo admodum accurato ac solcrti, statim solutus luit, cum diceret protestantes, qui cum Condæo fcedus icissent, contentos fore, si conventus Nemausensis, qua in urbe tune erat, nomine designaretur.

Dum délibérant, ab iis petito commeatu, me sine strepitu subduxi et Eligii-Fanum sub noctem veni, idque in causa fuit cur Bullionius eodem non venerit, quod collationis in aula recusandæ hune colorem, pollentibus udhuc in ea qui pacem nolebant, quæsitum crederet, ideoque contrario itinere slatim ad exercitum profeclus est.

CONFÉRENCE DE LOUDIIN.

Ea nocte Guisius, Buliionium ad Eligii-Fanum vcnisse credens, et rescito Condæum cum aliis principibus ac proceribus secure agere, cum toto exercitu intensis tenebris advolavit, præmissis iode qui ad Eligii-Fanum, quod in via occurrebat, de Builionii adventu cognoscerent, inde qui Vallum-Pontem trans Maxentii-Fanum, per quem Condæo cum suis ad exercituin tendenti transeundum erat, a tergo circumduclo milite occuparent. Quod si succedebat, quod futurum sibi Guisius et per Contiam sororem in aula persuaserat, actum de bostibus putabatur, Bullionio primario belli duce intercepto et Condæo cum ceteris principibus et proceribus ad Maxentii-Fanum minime loco firmum obscsso sine spe auxiliorum , quippe intercluso ad Vallum-Pontem transitu. Verum Bullionius jam omisso Eligii-Fano ad exercitum se contulerat, et Condæus cognito regiorum adventu cum Longovillano pontem medium in tempore superaverat et præsidio firmaverat, ita ut Guisii conatus irritus fuerit, cum totis XL boris in equis armatis fuisset, et suos inedia et vigilia inutiliter in itu et reditu fatigasset, Meduanius cum Sullio in urbe remansit, obsidionem, si Guisius animum obfirmaret, sustinerc certus. Sed Bullionio, Condæo et Longovillano elapsis et auxiliares copias e propinquo adducturis, incertain tentare obsidionem minime Guisio visum fuit.

Ego ad Eligii-Fanum inter hæc somno oppressus ad armorum fragorem totis agris personantem non evigilans, uxore, quæ sciret absente Bullionio me minime peti et Guisium nihil contra nos moliturum, per arcem discursante et ne excitarer prohibente, postridie colico dolore vexatus, quem patientia mihi familiarem reddidi. Dum quorsum Guisii conata cvaderent, exploratur, in arce cum toto comitatu mco substiti, rescitoque ipsum eodem, quo venerat itinere, re infecta reverti , kal. januarii per Pamprolium veni Lusinianum et altero post die Pictavium.

Rex et regina cum tota aula non nisi biduo post diverso itinere vénérant. Reginæ ad primum occursum percontanti an ad Guisianæ expeditionis strepitum ad Eligii-Fanum noctem insomnem habuissem,

APPENDICE

cum de ea niltil uisi niane rescivisse me respondissem, de Parabero statim injectus sermo, et mandata ab eo accepta diligenter exposai ipsumque in regis fide permansurum confirmavi. Jamque festinatæ profcctionis pcenilentia animum subibat, et in auctoris renudatum odium, ex secret® factionis suspicionc auctum, cujus causa primum Salvaterra cubicularius aula putsus; dein et Ulmus medicus filins, addita patibuli ignominiosa puma, ni pareret. Denuntiatio huic a Barbino mane facta, homine Canidiæ addicto,

Britannicus legatus et Nivemius sub id ad Condæum et fœderatos calentc jam negotio rcmissi. Quibus reversis, Debitor cum Brissaco equitum tribuno ad eumdem statim raissi, de induciis et loco ac tempore convcnlus acturi , qui ad Eligii-Fanum cum Condæum convenire sperarent, inde Niortium, et Niortio Fontenaium a Condteo evocati sunt, annitente Parabero, qui de exilu veritus, alioquovis loco potius quam apudse convention haberi malebat. Dum abesset Debitor, ita inter Canidiam et ipsum convenerat, a Villaserinio sub vesperam Autolyco denuntiatum ut aula quam primum facesseret, Hispaniensislegationis alium,quam rebatur, exitumsentiens, ille, ultra quam dici potest, improviso casu perculsus fuit, et coiloquium enixis precibus poposcit, quod ipsi perfracte negatum est, et qui eum, cum abiret, honorifico comitatu prosecuti fuerant, cum indignationc accepli, quidam etiam male multati, Vulpe fratre nihilominus in aula manere, et niunus suum lune exercere jusso, cujus gratis antea alternans, semper ab eo tempore labare ccpit. Ecsinus propter adfmitalis et consiliorum conjunctionem eodem frigore ictus, facta tamen spe honestioris missionis, quæ cum tempore evanuit. Inde jactatum in aula a Gurono, suspect® factionis emissario, dicterium, Deus nos a matutina Barbini et serotina Villaserinii salutatione servet. Cujus ipse experimentum fecit, postridie quum hæc diceret, mane a Barbino salutatus et domum se conferre jussus. Aula ob tam repentinam muta tionem paulum commota, et popularibus morbis ob exercitus viciniam in urbe passim grassantibus, pronuntiatum iter Cæsarodunum , intendente se subito frigore. Quod vehementia tanta sæviit, ut etiam

Conférence de Loudun. 88

698 CONFÉRENCE DE LOI DU N

sarmcnta vitium plerisque locis depastum sit, spe opimioris vendemiæ

jam tum præcisa.

Debitor Fontenaio ad Eraldi-Castrum venienti occurrit, rerum quæ per absentiam suain accidcrant ignarus vidcri volens, idque sunima assevcratione V’ulpi contirmavit, solita officia cum eo, ut antea, eiercens, et ille aulica dissimulationc crcdere præ se ferebat, ad famarn pertinere arbitratus, ne inter se diffidere et alter alteri perniciem machinari vulgo crederentur, vertun ob non obscuras inter cos siniultatum causas, via cuiquam persuader! poterat, ipsos, dum amici videri volebant, bona fidc inter se agere.

Ego die uno discessurum regem cum comitatu, quem per Santoncs adduxeram, anteverteram , in quatriduo illo plus molestiæ expeilus quam toto itinere feceram, semel atque iterum serotinum frigus ad profundam usque noctem inter nives magno valetudinis inconunodo perpessus, unde colicus dolor jam assuetudine melior, dein exasperatus recruduit, ex quo postquam Cœsarodunum veni, fere semper decubui.

Jamque conventus ad Juliodunum indicti tempus instabat, eoque appetente ad Brissacum et Debitorem adjuncti qui cum Condæo agerent, ego, Mericus, Vicus et Ponchartrinius; ego ad scenam, ne cpii contumcliose a Vulpe habitus toto illo itinere fueram, incuria nova per præteritionem afficerer; Vicus, ne suspectus esset prorsus Espernonio conventus, in quo hominem aniieum baberet; Ponchartrinius, ut qui revocandi Débitons et abrumpendæ reconciliationis ad Cuciacum administer fuerat, ei sarcicndæ nunc mulata aulæ facie inserviret. Id rnibi domi in lecto decumbenti per hominem a Vulpe missum signiiicatum , in se minime sui arbitrii gratiam ejus demerente, cui tain injurioso contcmptu hactenus iliuserat. Cum discessurus essem, mihi in arcano a regina mandatum ut Bullionium, qui cum mihi necessitudinem familiarem intercederc ex Debitorc resciverat, ad pacis negotium, adquod se propensum ostendebat, quantum possem inclinarem, eique de egregia regis reginæque voluntate ac benevolentia plenam fidem faccrcm; idem a Canidia, quæ in conclavi reginæ

APPENDICE

fi99

proximo divcrsabatur, et milii horam per Barbinum suum condixerat, repelituin. Et ipsase vadem promissorum reginæ erga Bidlioniuin fore religiosc affirmavit. Inter sermocinandum injecta Dolæi mentio, quem ilia a suspicionc consilii de Condæo et Bullionio in custodiam mittendis, quantum poterat, purgabat, invidia in cos qui rem Condæo detulerant rejecta. Id agitatum fuerat sul> tempus, quo senatus so- Icmnem de republica consultationcm instituerai, et Autolycus, sicuti supra demonstratum , in Hispaniam profectus aberat. Audax et juxta turbidum illud coram regina habitum consilium ad motus, qui moi secuti sunt , summum incitamentum fuit , quum Condxus aliique principes et proccres qui cum eo sentiebant in aula se minime tutos existimarent, et aula abesse perinde acciperent ac si regno exulare juberentur. Hujus consibi quis auctor fuisset, ctsi non diccbat Canidia, tamen cum maritum, Dolæum et Ecsinum numéro eximebat, alios qui aderant designare videbatur, quos festinato indicio gratiam Condæi captasse, et odium, quo digni erant, in insontes (ransferre voluisse aiebat. Postremo ab ea additum, omnino vclle et intclligere reginam, ut Dolæi inter postulats Condæi mentio omitteretur, isque sibi plane satis putarot factum, quod Autolycus et Ecsinus domuin essent relegati, idque ut Bullionio insinuarem, quippe ita reginam jubere, me enixe rogavit. Sed secuta statim miseri et utrique parti ob ingenii violenliam et rusticitatem bominis invisi mors, contentioni inde procul dubio exorituræ (inem imposuit.

Jamquc Juliodunum cuncti vencramus intenso admodum frigore, nemine obviam prodeunte, quod vel regis a quo mitlebamur respectu fieri oportuit, quod Condæus, qui tune forte urbe aberat, excusavit et cidpam in Sullium, summum provinciæ prxsidcm, qui aderat, rcjecit; Sullius vero pro excusatione se minime monitum dicebat, alioqui non defuturum ofïicio , addebatque quum metatores regii ad urbem ante nos venissent, ut hospitia regis delegatis sumerent, Conil.ru m intercessisse , idque per suos metatores fieri debere contendisse , quippe urbem in sua potestate esse. Sane id re factum ut hospitia nobis valde incommoda sint sparsim assignats, et angustis adeo vicis

CONEÉllENCE DE LOUDUN.

adBrissacum et Debilorem , quo fere conveniebanms, longiorc circuitu per aspcram hicmcm pedibtis ire cogeremur. Post aliquot dierum moram plerumque afleclatam , ut per inducias grassari in agro raiiiti et coactoribus nuper impositis impunitius liceret, tandem principium collationi in ædibus comitissæ Suessionensis factum.

Ea a rege Lutetia cvocata fuerat, sicuti et Longovillana parens, ut convcntui intéressent, et ilia quidem, ut Condom m, qui ejus evocandæ auctor fuerat, ad pacis consilia infleeteret; hæc ut Clii ingenium moderaretur. Id honoris toto eo teinpore habitum fuit comitissæ a Condæo, ut ab utraque parte de pace delegati in ipsius ædibus convenirent.

Omitto hic de diplomatis regii, quod ante omnia lectum est, defectu acrem contenlionem, quod ampliari tandem placuit. Proposita proxima sessione capita, quæ singula antequam scriptis mandarentur, inter delegatos discuti petebant Condæani. Nos vero contradiccbamus, ac tandem post acerbam contentionem, ut ea scripto simul proponerentur et ad ea post disceptationem scripto responderetur, impetravimus. XXIX omnino proposita, quæ ad pauciora postea contracta sunt. Ante omnia positum ut in eos, qui facto et conscicntia Hcnrici Magni parricidio participaverant, denuo anquirerelur, eaque de re diploma ad curiam dirigeretur. Idem antea protestantes Pictavii peticrant; eoque Condæi petitio odiosior visa, multa ex ea occasione bine acerbe dicta, et acerbius a nobis accepta, quod ea petitionc tam enixa eoruin qui circa regem erant negligentia et segnities atque adeo prævaricatio suggillari videretur, et paulo ante litteræ procuratoris regis ad Vulpem intcrceptæ fuerant, quibus fidem ficri aiebant, dissimulanter in eo negotio agi. In acctisatione Comanæ illius feminæ. quam scis, a regina Margarita in jus dcductæ, qui diserte nominabanlur, reginæ persuaserant ipsam per illorum latus artiliciose peti, idque in causa fuerat ut proptcrca minus sedulo procurator regius judicium obierit, etsimiles delationes ab eo tempore aut perfunctorie accepta: sunt, aut Vulpis astu omnino clusæ, qua de re Condæus graviter 'onquerebatur, et proceres qui cum eo erant, ac præsertim Sullius

APPENDICE

stomachose expostulabat. Tandem convenit, multum se excruciante Debitore, ut id omittcretur, ut de ea re articulus tantum edicto insereretur, qui ita conceptus est, ut segnities ilia, cujus invidiam quisquc a se dcprecabatur, in judices ipsos minime culpæ aflines rejiceretur. Quod animo jam provideo prolalandi per intercessionem ncgolii matcriam in senatu præbcbit.

Eodem capite petebatur, ut quod senatus valde opportune decreverat, cum de desteslando parricida sumplum supplicium, ut decretum concilii Constantiensis in cos, qui contra principum saerosanctas personas sæviunt, factum denuo sancirctur et Sorbonici collegii ibidem de eo renovando decreto publicaretur; idque regni episcopis ut per suas quisquc diceccses diligenter curarent, injungeretur. Id cum senatus ab initio decrevisset, episcopus Parisiensis inlercesserat, quod senatum et Sorbonam in episcopos nibil juris babere diceret, et præpotentes in aula adslipulatores habuerat. Itaque quamvis recenti tain diri casus sensu et ardentibus ultione animis, ab eo tempo re per totum sexennium décréta senatus et Sorbonæ irrita fuerunt, quæ tune renovari petiit Condæus a bene aflectis et sollicitis de regia salute hominibus monitus, quod quanquam aegre, ut cætera ad rempublicam spcctabant, concessum nunquam tamen Debitor adduci potuit, ut rex in edicto loquens injungendi verbo, quod usurpari semper antca consueverat, uteretur, sed pertinaciter sufficere debere dixit ut rex se ad episcopos ea de re scripturum deciararet; et ita factum, non sine melius sentientium murmure, qui auctoritatem regis sensim per ignaviam et præpostcram dissimulationcm deteri indignabantur. Major in primo articulo petilionum popularis ordinis, ab aula rejecto et a Condæo reposito, contentio fuit, in eoque toto conventus tempore præcipue laboravimus. Dum de eo altercamur, non solum cum Condæanis, sed intra privatos parietes in Brissaci sdibus, ego, qui viderem factionum æstu præoccupatos animos, tacitus æstuabam, qui, cum ea dere luto conferre possem, quoquo me verterem nescius, si quidem res mihi cum quatuor collegis erat, quorum très concorditcr articulum oppugnabant; quartus flagitioso silentio rem transigebat;

ac Débiter quidem id astu protostantium ficri aiebat, qui rcgcin, non solum cum pontifice, sed et cuui sacro ordine ac nobiiitate, qui primarii ordines ambo se articulo tain generose opposuerint, vcllenl conimittere, in eoque milita esse, quæ salva conscientia ferri non possint. Addebat Brissacus Anglia advcctum articulum et in gratiam regis Anglicani fabricatum esse, nihil regem Galliamque ipso indigent; id cum toties inculcari audiebain, etsi initio dissimulabam, quant me intus commotum censes 1 Tandem præ indignatione taciturnitatein abrupi, et de articulo ipso me minime pugnare velle dixi; sed operæ pretium ducere, ut de eo uti et a quibus factus et propositus sit, et postea examina tus, cuncti cognoscant; sic enim fore, ut deposito omni pravo adfectu ac præjudicio, citra odium ac invidiam sincerius sententia feratur. Igitur scire omnes debere non Anglia allatum ilium, sed in Gallia atque adeo in ipsa urbe nation , atquc ab hominibus minime suspectis conditum, cum comitiorum causa in publicis ædibus postulata conficerentur; conventui interfuisse Guliclmum de Landum, Gastonem Griacum et Claudium Præstræum, senatores Parisienses integræ famæ , et Præstræum tandem articulum de quo agitur, ita uti legitur, concepisse, in arcano coram regina, cum Vulpe, et ipso, qui aderat, Debitore, ac Petro Janino postea recitatum et adprobatum, id nec ne verum esset, a Debitore coram Brissaco, cum illud qussivissein, et ille non abnueret, verum id magno errore factum diceret, ego sermonem persequens : ergo non is ab Anglis et in Anglorum gratiam excogitalur, inquam, sicuti ad invidiam jactalur; verum apud dos natus et discussus atque adprobatus fuit; quod cum vero venus sit, superest ut videamus an quod a talibus vins, extra oranem suspicionem in religionis causa positis, factum est, tanto consensu explodi debeal; nam, quod dicitur, popularcrn ordinem adversus duos primarios præponderare non debere merito dubitari, an vere dici possit, quippe conslare nobilitatem per pensationes factiosas, in eam opinionem vix tandem ad extremuin raptam fuisse, cum initio major et melior pars regis, qui de eo stalucret, arbitrio integrum negotium relinqucndum censuisset; cum

APPENDICE

vero pl urique es iis qui ita censuerant abessent, captata occasione a præside illud denuo in deiiberationcm adductum ac tandem ambitiose decretum fuisse, ut ea in re tanquam ad religionem spcclante, se sacro ordini adjungerent, atque inter viros graves et bene de religione ac repubbca sentientes raerito ambigi, an non id potius ad rempublicam quam ad religionem pertineat; proinde etiam atque etiain videndum esse, cum semel in medium articulus propositus sit et adprobalus, quod nollem factum, et postca prævalcnle factiouum æstu tôt adversarios babuerit, nunc autem a Condæo, regis geniili. reponatur, publicae securilatis ac regis dignitatis magis intersit, cum potius tanquam erroneum et religioni detrimentosum injuriose rcjici. quam tanquam a viris bonis profectum, ut regis incolumitati prospiceretur amplius considerandi , id ut de facto constet, me dicere, alioqui de articulo ipso nolle pugnare, sicut antea prsdisi; ac optasse sæpius, quando tam animose a multis improbatur, jure ne an injuria alioruiu et posleritatis judiciura erit, ut nunquam is propositus fuisset : quippe, cum ad ejus mentionem tôt turbæ sint exortæ, etsi nunc rejiciatur, manifeste periculo sacrosancta regis persona exponatur. H ai dicentcm me collcgæ respicere et primum obmutescere; et, post lougum silentiuin, tandem a Debitore addilum, quemadmodum niliil quod ad securitatem vitœ regis faciat omitti debet, ita non temere commitlendum, ut vinculum illud sinceræ regis cum pontifice amicitiœ, quod non solum ad religionem, sed etiam ad regni tranquilli talent pertineat, ex ulla occasione solvatur. Id diversis vicibus inter nos agitatum, et semel præsenti Nivernio, qui præoccupatum donio animum ad rein altulerat, nant sibi scrupulum a tbeologis injcctum palant dicebat, ac tandem persuasum, multa in articulo conliueri quæ ad religionem potius quam rempublicam spectarent, in quibus ipsorum judicio standum sit. Hæc inter, Debitor semel atque iterurn in aulam cum Nivernio et Brissaco profectus est, ut secrelis petitionibus Condæi ac principum et procerum, qui cum eo erant, responsa a rege commoda a lierre l, ac præcipue ut cum bona pontilicii legati gratia, quo inconsulto nihil in eo negotio agebatur, de responso ad arti-

culum apponendo conveniret : nam id consilii Debilori erat, ul eum aut tcmperamcnto verborum aut adhibilis circumlocutionum ambagibus dilueret. Qua in re, ut ipse jactat, mire ingenio valet, aut remittentibus cum tempore animis, ornnino eluderct; quod et felici quo pollet astu apud obnoxios et jam privatis emolumentis large promissis distributisque inescatos ac corruptos obtinueral ; regis causa intérim per turpissimam dissimulationem deserta; cum ea de re cum Y'ico, me et colico dolore aucto decumbentem invisente, cum slomacho expostulavi et invitum me faccre dixi, ut adfectatis de religione scrupulis in regis causa tam dissimulanter prævaricarer, inde si quidem régi periculum creari idquc nobis aliquando exprobratum iri maluisse ab initio, ut mentio ejus facta non fuisset; nunc cum facta sit, restare, ut totum id ad regem remit talur, ne, dum de regis jure disceptamuspcr importunas disceptationcs nostras et cavillationes, jus régi suurn pereat. Sermonem ad se delatum avide arripuit Debitor, et rem gratam régi aulæque universæ me facturum significavit, si id a Condæo et consiliariis ea in re suis impetrarem; itaque sedulo

cum1 Sancurio, Rouveræo et Josia Mcrcero Dordio, qui inter

protestantes auctoritate pollebant, sedulo egi, commonstrato, si ultra pertenderent, periculo, illi qui me nossent a parente, ettradita a majoribus domestica disciplina ita institutum, ut regia dignitate nihil antiquius baberem, quod ab altero vix æquis auribus nec citra suspicionem acccpissent , a me tanquam ex animo et serio dictum in bonam part cm interpretati sunt, persuadere sibi facile passi Camarinam, quam expurgare non poterant, minime movendam, et rem integram in meliora tempora servandam. Et ita postridie coram Condæo rogati sentent iairt ambo censuerunt, aliosque in suam sententiam pertraxerunt. Qua re triumphabundus Debitor exidtavit, et me postea coram regina et Ubaldino cardinali laudavit, quod in re perdiiBcili explicanda gnavam admodum operam navassem. Idem et in articulo proxime sequenti , de tollenda decrclorum ea de re in senatu supcrioribus annis factorum suspensione, dici oportuit et potuit. Sed 1 En blanc dans te manuscrit.

APPENDICE

Debitor, qui verborum ambagibus, more suo, ilium jam obscuraverat, stari scripto maluit quain regis voluntati articulum relinquere; quem responso suo élu. au ni putabat. Quarto quintoque articulis qui ad jura Ecclesiæ Gallicans spectant, quæ sic ut a majoribus accepta sunt, illibata servari petebat Condæus et revocationem publicationis concilii Tridenlini in consessu paucorum ex sacro ordine, spreta regis auctoritale ac sine exprcsso ipsius mandato factœ, utcumque satisfactum; cum et sarta ea se servalurum rex promitteret, et publicationem injussu suo faclam sibi abunde displicuisse testarctur; neque proinde locum babuisse aut habitturam eam, donec de re tota slatuisset, responso dcclarasset. Conlirmata item édicta et concessiones in gratiam proteslantium a rcgibus prædecessoribus factœ; eoque articulo mentio breviculorum in eam rem addita; quæ sine diplomate regio sigillo lirmato ac promulgationc concessa , cum ad promulgationem ventum erit, procul dubio dubitandi et intercedendi occasionem præbebunt. Quod postea sequitur de præfecturis, muneribus publicis, dignitalibus, honoribus et quæ vocant officiis unicuique conservandis, ac si qui iis expulsi fuerint, rcstituendis, quanquam ambiliosc adjunctum a Sullio jactabatur, quia per se æquum justumque videbatur, dubitationi locum minime reliquit. Curtinæorum postulatum, quod ordine octavum est, toties, ut sois, Henrico Magno superstite in regis consistorio atque adeo ex occasione in senatu agitatum , ad extremum sine responso elusum fuit; quod adversarios ipsos haberet, qui illud propter unius ex ilia familia, qui Condæo aderat, reverentiam proposuerant; quippe nemo eral, excepto Condæo, qui non prava spe imrainutum consanguineorum principum , potius quam nova agnatione auctuin numerum cuperet. Ad ixcaput de auctoritate curiarum supremarum instauranda, contcmptim a nostro Debitore responsum; quem scis nihil magis sedulo cavere ne illæ pristinam dignitatem recipiant et jacentem regis majestatem erigant, et contra extemas artes in aula nostra quotidic invalescentes tueantur : quantum enim iliis auctoritatis accedit, tantum sibi decedere et perversis consiliis jamdudum procedentibus, tantum ex eo impedimenti et remoræ alferri arbitral ur.

Conférence de Looduo. 89

CONFÉRENCE DE LOÜDÜN.

Priva tuni otliuni in causa fuit cur Nicolaus Jaius s. præses, vi militari, Lutetiæ in tlomo sua injuriose captus, et Ambosiæ sub custodia relictus, quem Condæus libertati restitui ante omnia poscebat, minime liberatus sit : nam alioqui insigni pcccatum imprudentia a malevolis, cum imminent taii dignitate, qui libertatem régi nec alii deberc cupiebat, eam debcrc Condæo cogérant; et ita Janintts a me persuasus sentiebat; sed rationi aulicas aures, cum id repetitis vicibus urgcrct , scmper occlusas reperit. Id eodem articulo petitum nec concessum, in revocando, quod proxime petebatur, consistorii dccreto, quo postulata curiæ injuriose non rejecta tantum, sed irrita et nulla, verbis etiam contumcliosis additis, pronuntiata sunt. Ex actis item curiæ extrahi ac supprimi, et paulum aberat lacerari et incendio abolcri jussa, æstuatum a Debitore, qui in parte ei sulTragatus f'uerat, nant ab iis id factum qui postulatis designabantur, ut eos in propria causa judices sedisse nemo ignorarct. Tu vero, qui aderas, cum temperatioribus verbis censeres, et tamen tempori et iræ ntagnatum, qui pro tempore pollebant, ccdendum; sois non omnes proceres qui præsentes erant sententiam rogatos : Guisium, dico, Vindocinum , Brissacum et Sovreum et alios. Et astu Vulpis, post dictant a Debitore in aurem sententiam, ut a neminc exaudirctur, ontnes per tuinulttim surrexisse. Echinum vero et Dolæum, qui petebantur, condendi decreti auctores fuisse; Janino initio restitante, qui more suo statim mutavit, et ipse, illorum suggestione, decretum perscripsit; cum vero iidem urgerent ut scidam ex actis curiæ extractam in potestale baberent, et Tilius, curiæ protonotarius, jam inde ablatant sectim dontunt tulisset, intcrcessit senatus, et scidam a Tilio repræsentari et rursum in scrinium inferri jussit, et tumultuarii illius decreti, quod actis curiæ inserere jubebalur, executionem deliberatione protelata generosc elusit. Id ita habere ontnes memineramus, et Ërissacus in sententia dicenda cum ali is præteritus minime oblilus fuerat, itaque ægre audiente Debitore minime invitum se facere dixit, ut non obstante decreto ambitioso, quando illud nos recte nec rite factum esset, postulatorum curiæ rationem habendam censeret,

APPENDICE

ad ea, quæ in jure partibus diccndo versantur, postulala rcstringi; initio pctebat Debitor, ut quantum in ipso esset scnatus auctoritatem in actum cogeret. Hic me non continui, et senatus auctoritatem, non solum ad jus privatum, sed etiam ad publicum, porrigi ostendi; qua in rc, si, quod adversarii clamabant, ilie ea abuteretur, clausulam addi posse, qua curiæ jurisdictio ad ea qua: ex antiqua ipsius ordinatione et conslitutionibus regiis ci competebant, prout rite et recte ea usus esset, nec ultra porrigeretur. In quo tamen verbis aliquandiu coram Condæo cum responsum legerctur, altcrcatum fuit.

Ad caput quod sequitur, ordinc xi, de lempore præbniendo, quo ad ui regni ordinum postulats responderetur, et pragmatica super iis a rege confecta ad regni curias mitterelur, responsum, non stetisse per regem ac ipsius consiliarios, quominus maturius ea in re public® exspcctationi sit satisfactum , tumultus exortos, et regis nccessariam in Aquitaniam profectioncin moræ causam dedisse, et tamen ante profcctionem in parte de iis decretum, et intra mi proximos menses quod restât, plene confectum iri. Ad xu, ut soli natione et origine Franci, ad præfecturas, dignitates ac præcipue munitionum in limite custodiam, excluais extraneis, admittantur, quod ex Blœsensium comitiorum constilutionc , quæ superius eadem de re facta confirmât, petitum est, responstim id quidem ita constitutum esse et in posterum locum haberi; neque tamen ita servatum, ut non extraneis propter insignia mérita, magno regni bono et ornamento, ad primarias regni dignitates ac præfecturas aditus patuerit. Quod, quarc a Condæo petitum, et a nobis responsum sit, minime ignoras. Et, capite sequenti, satis ostenditur quo postulatum an manitiones arcis Ambianensis, ab ea parte quæ urbem spcctat, ad majorem regni et civium securitatem solo æquentur. Id magnarmn turbarum materiam præbuit et præbebit, quippe cum præpostero astu, cujusnam non dicam, ne tollat rubra supercilia, totum id remanscrit, etiam post solutum convcntum, indecisum postulatum illud præfracte a nobis rejectum, caque in re nos sapienlissimi regis qui arcem construxerat judicio et auctoritate tuebamur; et cum jam singuli condi-

tionibus Debitori in aulam proficiscenti in arcano proposais sibi prospexissent , a Condæo et comitissa rei componendæ ratio inita fuerat; a qua se Longoviilani parons minime alienam ostcndcbat, ut Nionisum filius e Picardia decedens, Neustriam duplo ampliorem provinciam, compensalionistitulo, acciperct; adjunctis, ad iirmandam in ea potenliam, qui mos pravus hodie viget, arcc Cadomcnsi, Ponte- Arcuensi et Diepa, quae non nisi immani ære lui poterant, ad avaritiain præfectorum qui ea loca tcnebant satiandam nullo sufTicientc pretio. Hæc ita primum acta cum Longovillano aliquæ patientes aures habuit lilius; cctcrum , minime unquam assensus est; quippe qui ad dccus, quod illi vita semper carius fuit, pertincre diceret, ne ex provincia, in qua pater et avus tam sanctarn sui memoriam in animis popularium impressam reliquissent , ab co expelleretur quem turbarum auctorcm nominaverat, et cui cedere turpe exislimabat. Itaquc constantiam in prima petitionc ad extremum servavit, ad voluntatem regis sivc reginæ, cnixam de arce integra retinenda, non nihil mitigatus, sed addito semper ne e provincia exirc cogeretur. Nobilitas in ea totius regni præcipua est, quæ per hos motus aulicam gratiam Longoviilani benevolentiæ postliabuerat , coque magis generosus adolescens sibi elaborandum putabat ne cam ad injurias et ultionem expositam dcscrcre videretur, instantibus primariis amicis, qui in arcano jam cum Canidiæ viro convcncrant, ut conditionem acciperct, cum ille semper bonestatem et decus suum reponeret, unus ex iis honestatem ibi residere dixit, unde majus cmolumenlum reportaretur. Ad quæ verba ille subito : Atqui tempus nuper vidi, inquit, quo te qui tantopere mei emolumentum, lioncstate postbabita, amplectendum suades, eo fortuna redegerat, ut, utroque pæne amisso, insummis angustiis conflictareris, ego, qui alterum semper contempsi, alterum mihi eripi nunquam patiar. Quibus verbis aliisque non sine accrbitate prolatis, eos, qui mediani viam insistebant, et inter arma gratiam in aula captabant, ita a se alienavit, ut, præ æmulatione, alios, qui cum primis non sentiebant, ad se protinus traxerit, et jam tum in duas partes se fœderatorum factio sciderit; quod negotio ineboato novas

APPENDICE

diOicultales subinde attulit, quamvis ipse nibil minus in animo haberet, quant ut illud in longum cxtraberetur : dolere sibi, dictitans, quod rustici a mililis sævitia ac iicentia tôt incommoda ac vexationcs acciperent. Inter hæc, Canidia ex aula ad Lutctiam se contulit, et comperto, maritum dum in Ambianensi arce retinenda animum ob- (îrmat, magna se regcmque ac reginam invidia onerari, ad artcs suas confugit, et literis in aulam a viro per Ncreslanum missis passim, in urbc primum, dcin et in aula ac postremo Julioduni sub oppidi inœnia misso Nerestano disseminandum curavit virum arce et vicaria potestate omni cedere et per eum non stare, quominus cum Longovillano convcnire possit. Id cum ad nos retulisset Debitor, manus in cœlum tollens Vicus, Deum se laudare dixit, quod consilium tam régi utile et sibi honoriiîcum Canidiæ vir cepisset. Cui ego, qui prope adstabam, aurem veilens : Suspende, quæso, inquam, judicium quousque exitus plenam verbis tam magnilicis fidem fecerit. Dubitationetn meam postridie mutata conditio firmavit, et de Neustria rursus injecta mentio, Dicpa exempta, pro qua c aureorum cid in summa ærarii inopia promissa. Ita illusum, pro tempore, régi ac nobis, minime omnium Longovillano, qui in vestigio manens, cum ab omnibus desereretur, nunquam se ipse deseruit. Vafritie ilium grassari aiebant adversarii , qui ex ingenio suo alios metiri consueverunt, aliudque in ore habere atque adeo nibil minus velle quam quod diceret. Quod cum ille per amicos rcscivisset : Atqui facile est, inquit, iis qui hoc dicunt me vanitatis arguere, quippe conccsso quod palam atque ab iis ipsis qui me insimulant. Inter publies postulats fuit repetitum id ab eo, cum quo clandestinum fœdus, me inconsulto, inierunt, possum impetrare, magnoque me beneficio obstringent, si impetrabunt. Et quia contraria regis voluntas de arce opponitur, de arce integra servanda assentior. Modo ea fido ac minime suspecto tradatur, et ille qui se provincia excedere paratum ostendit, nullam in ca munitionem retincat, quod se vicariam administrationem cum arce rctinere cupit, et hoc illi per me licebit modo Perona cédât, quam peculiari titulo, cum Desiderii-Monte et Roia, in provincia tenet; ad

id nullo sumptu, uulla pecunia put compensations opus esse, cum ea quæ petuntur, æquitate summa petantur et in ejus potestate sinl, cum quo agitur. Inter lias exprobrationes et altercationum æstus. extrada res ad extreinum conventum, nullas conditiones admiltcnl Longovillano. Sic autem existimakant adversarii, juveneni dissimulalione, ut aiebant grassantem, cum quisque rébus suis consuluisset et res in co essent, a publicis pacis conditionibus subscribendum esset antequam subscriberet, conditiones antea rejcctas tandem accepturum, et quod consilio non fecerat, necessitate fadururn. Qua in re boulines qui se alios astutia superare crcdebant, ab astutia sua mire sunt decepti : nam Longoviilanus, loto conventus spatio, sumnia securitate tempus elabi sivit, et cum rebus coinpositis subscribendum fuit, contra spem illorum, ultro sine tergiversatione se obtulit, nisi reverentia Condæo débita cum retinuisset, ante alios onines subscribere paratus, nunquam futurum, dictitans, ut privati sui emolumenti ratione publies; pacificationis negotium rctardarctur; subjecilque publicam suam querimoniam , quam propterea illi inter publica postulats proponendam ccnsucrant, ex eventu, ad privatam, se deserto, redactani esse; verum abunde sibi viriutn et amicorum superessc, ut contra bominem conditione imparcm, ac solo favorc nixum, jus suum tueri possit. Hæc ita inter eos jactabantur. Verum ad reliqua capita redeo.

Proxime actum de lurmis cataphractorum equitum, quod præcipuum militiœ robur apud nos semper fuit, ad morem antiquuin instaurandis, et pcculiari tributo ad id destinato in alios usus minime intervertendo. Item, de prætorianis addition, in Espemonii odium, ut legionis tribuni instituendi et primariorum legionum ducum jus sit penes regem solum, membrorum cujusque cobortis ordinatione penes singulos legionis duces rémanente. Major in cousiliis ordinandis , quod xvi capitc proponebatur, difficultés fuit, quæ semper agitabitur et nunquam terminabilur; quippe, cum ad ea tempora deventum sit in quibus plus singulorum olTcnsæ quam publicæ g rat ne tribuitur. Id antea, cum Oebitor Cuciacum ad Condæum missusfuerat.

APPENDICE

agitatuin fuit, ac jam tum præscriptæ leges; sed calentibus animis et alio intentis, omisse consultatio, quanquam de ea convenisset, uno cxcepto, quod Condæus petcret ut decretis ipse subscribcret, et per i psi u s ab&entiam très antiquiorcs togati consiliarii; quod prærise negatum tune fuerat, et postea tameu, cura denuo id in conventu petitum, a Debitore concessum est; rémanente in celeris intègre negotio; de quo, post pacificationem, ex Gondæi et aliorum principum ac regni procerum sententia in aula statueretur. De delectu eorum qui ad iegationes ordinarias ad reges ac principes externos obeundas mitterentur, quod additum est ad ostentalionem factum cuncli interpretati sunt; ne quod publicam rem ac regis regnique dignitatem spertabat onmino neglecturti fuisse videretur; sicuti quod de pensionibus immodicis ac iis præsertim quæ vel indignis vel omnino incognitis personis in fraudem, emendicato nomine, attributæ fuerant, revocandis aut moderandis, adjunctum est, nam in tanta tamque insatiabili (urentis avaritiæ improbitate, nemo erat, ne quidom Condæus ipse, qui se suslinendæ invidiæ adversus flagilatores importunos parcm arbitraretur, et is qui solus poterat, utrique parti invisus, neutros in aula et in conventu adstipulatores habebat. Quod proxime sequitur, de vcnalitate omni tollenda, atque adeo de annua pensitalione pro muneribus publicis et officiis omnino abroganda, tain quæ ordincm judiciarium quant quæ ærarium respiciunt; quod jam Condæo, ad Maxentii-Fanum prædixeram, in parte pro iis pro quibus annuatira pensio solvitur, statim convenit ut iocum non haberct, quandiu conlractus ea de re factus duraret. In reliquis, hoc est, iu provinciarum et locorum munitorum præfecturis, in militaribus et palatinis officiis, arege, Cæsaroduni, responsum fuerat ut locum haberet; qui contra fecisset, indignus omni dignitate et honore in posterum atque adeo infatnis haberetur. Cum tamen edictum condition fuit, qui utrinque initio tain cnixe petehant, cum alterum locum habere non posse cerneront, pro altero non admodum pugnabant, vixque tandem precibus et pudore ab illis ipsis impetrare potui, ut saltem in dignitatibus, præfecturis et ofliciis quæ pensitationi annua; minime sunt

CONFÉRENCE DE LOUDCN.

subjecta, et quæ nihilominus magno regis regnique deshonestamento ac periculo quotidie promercalia proslant, prohibitio valeret; quæ verbis admodum languidis concepta est, demta quant Cæsaroduni appositam dixi sanctione. Revocatæ item gratis exspectativæ, quas iD curia Roniana vocant, et quæ inde originem habuerunt, et concessioncs quæ votum captandæ mortis inducunt. Additum erat ut nemini liceret dignitates et officia ejerare; quod durius visum et regis beneficenliæ derogare; ac proinde rejectum est. Quod autem de populi Icvamonto ob damna, his motibus accepta, et parte præstationis annuæ remittenda proxime peculiari articulo adjectum erat, pro lut) i— brio babitum fuit; quippe ab iis propositum qui pauperietn ipsi fecerant et causam calamitati publics dédorant, et qui, ctim hoc tam magnifiée ad ostentationem petebant, eadeni charta inunanes summas ad privala commoda a nobis exigebant, quæ, exhausto regis ærario, non aliundc quam ex populi oppressione corradi poterant : itaque id risu exceptuni et expunctum. Quod de frederibus cura principibus exteris ac rebuspublicis ad decus ac tutamen regni, a fclicis recordationis parente regis renovatis, postea sequitur, tanquam a protestantibus additum, contemplatione régis Magnæ Britanniæ, ordinum Belgii fœderatorum et Germaniæ principum ac civitatum, in malam partem acceptum est; nam id curæ régi semper fuisse et esse nunc ac deinceps fore responsum est, proindeque superfluum videri ut id inter edicti publicandi capita reponatur. Sane Debilor noster magnopere ob eam causam in occulto ringebatur, fidem suam suggiilari putans, quasi in alteram partem, quam scis, nimis propenderet, et æquilibrium ad regni majestatem et prærogativam tuendam necessarium, ob recentem adflnitatem tanlo studio et animi contentione ab se procuratam , obnixius minime sei varet. Eamdem ob causam , capite sequenti petitum ut rex auctoritatem suam interponeret, quo pacificationis Astensis inter Hispanos et Sabaudum per oratores suos initæ conditioncs bona fide implerentur et executioni demandarentur, sicuti Sabaudo rex se faclurum receperat. Ad quod responsum Betunium, Sullii fratrem, ea de causa propediem in Italiam cum plenis

APPENDICE

rogis mandatis profecturum esse. Petitum et ut cum Helvetiorum civitate antiqua focderatio, non minus bonesta quam utilis, religiose servaretur, et annua ad id destinais pecunia non interverlcretur, dareturque opéra ut æqua ejus inter benc-meritos dispensatio esset . et Bematum primario totius civitatis sccundum Tigurinos pago, ea in re, quod antea factum non fuerat, dcinceps satisfierel. Id, ut scis, antequam Lutetia discedcretur, agitatum fuerat, culpa in eos, qui nunc in aula non sunt, conlumeliose et arroganter a Bematum delegatis jam tum rcjecta. Ad Sedani et Raucuriæ principatum, qui in patrocinio regio a Francisci I temporibus fuit , tuendum , quod mos petehalur, byssinis verbis rcsponsum fuit, non sine occulta æmulorum invidia, et seorsum renovalum quod articulo non continebalur de prserogativa in scdendi ordine, jam tum ab ipso Francisco concession privilegium. Quatuor quæ supersunt ullima capita aut publicam Condæi pcrsonam aut privatim ipsum spectant, ut, senatus-consullum Burdcgalæ, ante Vicnium, tune odio in aida ardente, contra ipsum factum, ut injuriosum , ex archivis curiæ cxlractum, aboleatur. Quod sine contradictione concessum. Magis in dcclaratione Pictavii, septembri ultimo, regis nomine, ad cunctas regni curias dirccta, laboratum fuit, sicuti jam supra demonstratum est; nam petebatur ut ilia revocaretur tanquam calumniosa et falsitatis plena, et contra leges et ritus in regno antea servatos, sine exemple, facta, nec non décréta juxta cam condita, ex curiarum archivis aliisque tribunalibus ubique extraberentur et abolerentur, spcciatim ut de decreti xvni septembris, sub nomine curiæ Parisiensis, contra curiæ ipsius mentem publicali, falsitatc et suppositione inquirerelur, et in auctores tanti criminis legibus ageretur. Qui bis verbis designaretur, nemo ignorabat, nec tanti erat, si res tantum ex ejus persona æstimaretur, quin justæ Condæi iræ ad noxam protinus dedi potuerit; sed quoniam quod in eo peccatum erat publies auctoritate nitebalur, ad regis decus et exemplum pertinere visum, ne rex eos, qui rei operam navaverant, vel in manifesto crimine desereret. Itaque vix tandem, post longas ac sæpius protclatas altercationes, via inita qua

Conférence do Loudun.

simul et Condæi ac consanguineorum principum dignitati consultant fuit, eflectumque ne eos qui falsi arcessebantur, rex deserere dici posset, quod ex edicto viderc licet. Prospcctum item uti Condæo de injuriosa ad Pictavium ante biennium repuisa , ab episcopo qui turbis causant dedisse arguebatur, honorilice satisfieret; quod seorsum promissum, ncc cdicto contprehensum; postremo additum ut qui ob cam causant urbe ignominiosc pulai fuerant, famæ, honoribus ac dignitati, bonis, laribus (ii, ut scis, præcipuc magistratus crant) sine ntora restituerentur; acta judiciaria contra eos facta abolerentur; quicquid ad dccus et dignitatem Condæi labefactandam in iis spectare posset, ex præsidialis curiæ et publicarum ædium archivis eximeretur. Secundum bæc condictum edicturn, lui capitibus absoluturn , quod in ultinia Débitons in aulam profectione, varie mutatum et interpolatum est, dum abesset Condæus inde cunt principibus, nos diversi alio excurrimus, Ko ni us Rupellam, et dissidentes, sicuti aiebat. delegatorum animes componeret, et eodem legatus Anglicanus profectus est, ita suadente Bullionio, qui Ronio contradictorem quærebat, multum, frementc me, qui, licet legato amicus, tamen exemption nietuebam, et id olim nobis exprobrari posse, animo jam tum providebam.Itaque, cum idconcessione Débitons fieri vidèrent, in consessu nostro privato prolestatus sunt, me nequaquam consentiente aut adprobante, Anglicani profectionem susceptam, et ut collegæ id meminissent rogavi; nec factum improbavit Brissacus. Jam tum æstus intendebat, et cum Condæus, natura vebemens, parum sibi temperaret, Rupefortio in Andibus, qui intérim excurrerat, rediens, maligna febre correptus est; quæ nos anxios diu tenuit, usque ad xm diera, quo remittere cepit morbus; nec de nihilo intérim laborabatur, nam scissis animis, si quid bumanitus contigisset, quicquid actum erat, irritum remanebat et pars, illo superstite, ftrmior, multum debilitabatur, et altéra superior evadebat. Tandem, cum convaluisset , postquam de primatis cuj usque principum et proccrum, qui cum Condæo erant, petitionibus et gratiis a rege promissis idonee a nobis cautum est, ipse in lecto nondum bene confirma la valetudine subscripsit; nec

Longovillanus, cujus negotium indecisum remanebat, proptcrea subscribere detrectavit;sed eadem die sedulam suam misit; namseorsum principes qui adcrant , ut scis, ob dignitatum prærogativas subscripsere , sicuti ad Menehildis-Fanum factum meministi. Id actum v nonas maias, qui dics Inventionis Sanctx Crucis sacer est, et Nivemio Natalis, i laque et is, qui ncgotio quasi scquester semper intervencrat , nos lautissimo cxcepit convivio, cum adhuc incertum esset an eo die cdicto subscribcretur : nam muiti adhuc bærcbant, et Condæus non nisi post prandium subscripsit. Quo facto, cuncti ab eo commeatuin petiimus, ipse quo liberiore ac puriore aere frueretur, ex consilio medicorum, Chinonem cogitât. Ergo Debitorem sequi et in viam me dare cerlus has obsigno. Quid autem de negotii successu, exploratis ac pertcntatis eorum ex quibus fortunæ nostræ pendent ingeniis et volunlatibus augurii, faciam, si quæris, id vero charte illini pcriculorum duco, et in illud tempus diOerendum censeo, cum te coram complecti dabitur. Intérim, vale.

Julioduni, pridie nonas maias, quo die Chinonem petebamus.

EDIT DI PXCiriCATIO».

Man. Bibl. impér. Fonda Dupuy, n*45o.— Bihi. Maurinc. — Impr. Mercure franç. 1. IV.

Les présens articles* ont esté veus, arreslez et respondus par les depputez envoyez par le Roy en la conférence de Loudun pour la pacification des troubles , lesquelz ils feront ratifier et approuver par Sa Majesté.

Faict à Loudun, le 3* jour de may 1616.

Signe BRISSAC, DE NEUFVILLE, DE THOU. DE VIC, PBÉLIPEACX, HENRY DE BOURBON, DE J ACCOURT, PUCHOT, BERTEVILLE, JOSIAS MERCYER, DE CHAMPEAUX. MILLETIERS, CHAUFFEPIED, HURON, BSPÉRANDIEÜ, MANIALE fl DE LA NOYALLE.

1 II faut entendre pir les prisent* arts- Gestion ci-après. Le texte de cet édit «vait des les articles relatés dans l'édit de paci- été préparé à Loudun , et suivi de quel-

CONFÉRENCE DE LOCDUN.

ÉdkT.

Le projet qui a esté faict, convenu cl accordé entre Ica depputei du Roy et M. le prim e de Condé et autres princes, ducs. etc. de l’édict de pacification et articles pour estre envoyés au parlement, lequel a depuis esté ratifié par Sa Majesté, et le dict édicl expédié et envoyé en tous le* parlemens.

Louis, par la grâce de Dieu, roi de France et de Navarre, à tons présens et à venir, salut. Considérant les grands maux et calamité?, advenus par les troubles et guerres, desquelz nostre royaume a esté depuis quelque temps et est encore de présent affligé, et prévoyant la désolation qui pourrait cy apres advenir, si, par la grâce et miséricorde de Nostre Seigneur, les dicls troubles n'estoient promptement pacifiez, nous, pour à iccux mettre fin, remédier aux afflictions qui en procèdent, remettre et faire vivre nos subjets en paix et union, repos et concorde, comme tousjours a esté nostre intention, après avoir sur ce pris l’advis de la Royne nostre très honorée dame et mère, des princes, ducs, pairs, officiers de nostre couronne et autres seigneurs et nobles personnages de nostre conseil estant près de nous, avons, par cettuy nostre édict perpétuel et irrévocable, dict, statué et ordonné, disons, statuons et ordonnons ce qui ensuit :

ARTICLE PREMIER

Que la mémoire de toutes choses passées d'une part et d’autre en cettuy nostre royaume, depuis le premier jour de juillet dernier que les présens troubles et mouvemens de guerre ont commencé, et à l’occasion d’iceux , jusqu’à la publication qui sera faicte dans les provinces, par nos gouverneurs et lieutenans généraux en icelles, de l’acte de la paix, demeurera esteinte et assoupie comme de chose non advenue, et ne sera loisible ny permis à nos procureurs géné-

que* mot* placé* ici en avant de l’édit. L'auteur du manuscrit de la Bibliothèque impériale a jugé avec raison qu'il n'était pas nécessaire de répéter deux fois le* articles, et que, transcrivant le texte de

l'édit , il était inutile d'en transcrire le projet. (Édit.)

' Connu sous le nom d'Edii de Blois.

(Éa ii.)

APPENDICE

raux ny autres personnes publiques ny privées quelconques, en quelque temps ny pour quelque cause que ce soit, en faire mention, procès ny poursuittes en aucune cour ny juridiction.

AhT. a.

DefTendons & tous nos subjects, de quelque estât et qualité qu’ils soient, d’en renouveler la mémoire, s’attaquer, injurier ny provoquer l’un l'autre par reproche de ce qui s’est passé, en contester ou quereller, ny s’outrager, s'offenser de faict ou de parole; mais leur ordonnons se contenir et vivre paisiblement ensemble comme frères, ainis et concitoyens, sur peine aux contreveuans d’estre punis comme infracteurs de paix et perturbateurs du repos public.

Ordonnons que la religion catholique, apostolique et romaine sera présentement remise et restablie en tous les lieux et endroicts où l’exercice d’icelle pouvoit avoir esté intermis à l'occasion des présens mouvemens; deffendons à toutes personnes, de quelque estât, qualité et condition qu’ils soient, sur les peines que dessus, de ne troubler, molester ny inquielter les ecclésiastiques en la célébration du service divin, jouissance et perception de leurs deniers, fruits et reveneus de leurs bénéfices, et en tous les autres droicts et debvoirs qui leur appartiennent , mesme leur laisser la libre demeure et habitation dans leurs maisons auxquelles ils souloient demeurer auparavant ces mouvemens; voulons que tous ceux qui, durant iceux, se sont emparez des esglises , biens et revenus des dicts ecclésiastiques, et qui les détiennent et occupent, leur en dellaissent l’entière possession et paisible jouissance, avec telz droicts, libertez et seuretez qu’ils avoient auparavant.

art. 4-

Combien que, par le soing et prudent advis de la Royne nostre très honorée dame et mère, nous ayons cy devant commandé et or-

donné très expressément, de bouche et par escrit, à nostre cour de parlement et à nostre procureur général , de faire toutes poursuittes et recherches de ceux qui ont participé au détestable parricide du feu Roy nostre très honoré seigneur et père (que Dieu absolve), nous ayant esté néantmoins représenté que , contre nostre intention , aucuns de nos officiers sont réputez avoir usé de nonchalance et négligence en la dicte recherche, nous ordonnons derechef et très expressément enjoignons à nostre dicte cour de parlement de Paris et è nostre dict procureur général de recevoir tous advis, mémoires et rcnscigncmcns qui leur seront apportez sur ce subject, pour faire la recherche, poursuitte et punition de cet exécrable crime, leur mandant de faire en cet cndroict ce qui est du deu de leur charge pour l’exacte exécution de ccste nostre volonté. Et affin de destourner les esprits de nos subjects de penser & l'advenir à ces damnables actes et impiétez, nous escrirons à tous les évesques de nostre royaume de faire publier chascun en leurs diocèses le décret du concile de Constance qui fait mention de la seureté de la vie des rois et princes souverains.

sut. 5.

Et encore que la surséance de l’exécution des arrests de nostre cour de parlement de Paris , portée par l’arrest de nostre conseil du sixième de janvier mil six cent quinze, et les déclarations que nous avons envoyées hors nostre royaume, ayent esté par nous ordonnées en la présence de la Royne nostre très honorée dame et mère, des princes, ducs, pairs de France, officiers de nostre couronne et autres principaux seigneurs de nostre conseil estant près de nostre personne, avec grande cognoissance de cause, meure délibération, et pour bonnes et importantes considérations et raisons, affin de conserver et entretenir, suivant l’exemple et la prudence du feu Roy nostre très honoré seigneur et père , pour le bien et grandeur de nostre royaume , toute bonne correspondance, paix, amitié et intelligence avec nostre très saint père le pape et le saint siège apostolique, sans pour cela

APPENDICE

avoir faict aucune déclaration préjudiciable ny désavantageuse en sorte quelconque à nostre auctorité royale ny à nostre puissance souveraine et à l’indépendance de nostre couronne, dont, par le prudent conseil de nostre dicte très honorée dame et mère, nous avons tousjours esté et serons plus jaloux et soigneux protecteurs que tous autres, ainsy que le requiert et nous y oblige nostre intérest; néantmoins nous ordonnons que la dicte surséance, portée par l'arrest de nostre dict conseil du six janvier mil six cent quinze, soit levée, pourveu et à la charge aussy que ce qui reste à exécuter de l’arrest ou délibération de nostre dicte cour de parlement du deuxiesme du dict mois de janvier, y mentionné, demeurera sans exécution.

Et bien que nous ayons eu seing de commander à ceux de nostre dict conseil de travailler à la response qu’il nous convient faire aux cahiers qui nous ont esté présentez par les estais généraux de nostre royaume, et que mesme ils y aient desjà beaucoup advancé, en ayant faict le rapport d’une partie en nostre présence; néanmoins, pour tesmoigner à tous les ordres d’iceluy le désir que nous avons d'y pourveoir promptement, et satisfaire, autant qu’il nous sera possible, à leur contentement, nous voulons et entendons qu’il soit cy après travaillé incessamment à la response des dicts cahiers, en sorte qu’elle soit expédiée dans trois mois après l’expédition des présentes.

art. 7.

Voulons aussy que le premier article du cahier du tiers estât nous soit lors représenté pour estre par nous pourveu sur le contenu en icelluy, avecl’advis des princes de nostre sang, autres princes, ducs, pairs de France, officiers de nostre couronne, principaux de nostre conseil, et aucuns de nos cours de parlemens qui y seront par eux envoyez, selon le commandement que nous leur ferons d’y depputer pour délibérer sur le dict article.

CONFÉIt ENCE DE LOl'DUN.

Déclarons, suivant les anciennes lois du royaume, renouvelées par l'ordonnance faicte sur les remonstrances des estats de Blois , en l’année 1576, qu’aucuns estrangers ne seront, à l’advenir, admis ès offices de nostre couronne, ny ès gouvememens de nos provinces et places fortes, charges et dignitez militaires, offices de judicaturc et des finances, dignitez et prélatures ecclésiastiques et autres fonctions publicques, sinon que, en considération de leurs signalez et recommandables services, et de leurs qualitez et mérites pour la réputation de nos affaires et grandeur de nostre couronne, il y soit par nous desrogé, ainsy qu’il a esté faict souvent par les roys nos prédécesseurs, que l’on a veu par expérience en avoir esté utilement servis.

Voulons et entendons, comme nous avons tousjours faict, que les cours souveraines de nostre royaume soient maintenues et conservées en la libre et entière fonction de leurs charges, et en l’autorité et jurisdiction qui leur a esté donnée par les roys nos prédécesseurs.

art. 10.

Pour pourveoir aux remonstrances qui ont esté faictes par nostre cour de parlement de Paris, en ce qui concerne la jurisdiction à eux attribuée tant par leur establissement qu’ordonnances des roys nos prédécesseurs, sera faict une conférence suivant ce qui a esté cy devant proposé des principaux de nostre conseil et de nostre dicte cour de parlement, nonobstant l'arrest de nostre dict conseil du a 3 may dernier, lequel demeurera sans effect.

art. 1 1 .

Voulons et ordonnons que tous ceux qui ont esté pourveus par les roys nos prédécesseurs, ou par nous, de charges, offices, estats ei dignitez, et qui en ont esté dépossédez, ou qui sont en quelque

APPENDICE

sorte que ce soit troublez en la fonction et exercice d’iceux, contre les lois du royaume , y soient remis et restablis pour en jouir par eux suivant et conformement aux provisions et pouvoirs qui leur en ont esté expédiez, s'en acquittant de leur part comme ils sont tenus de faire par leurs provisions et les sermens par eux prestez et suivant nos édicts et ordonnances.

N’entendons que désormais ces charges de nostre maison, des Pioynes nos mère et femme, gouvememens de nos provinces et villes, lieutenances généralles des dictes provinces, capitaineries de places et chastcaux , et toutes charges militaires et autres qui n’entrent point en nos parties casuelles, soient vénalles, ce que nous interdisons et deffendons à tous généralement quelconques.

art. l3.

Et affin que nous ayons plus de moyens de récompenser la vertu et les mérites de ceux qui nous auront bien et fidèlement servis, nous déclarons que nous n’entendons donner à l’advenir aucunes survivances ny réserves d’aucuns estais et offices, charges et dignitez, soit de nostre couronne ou de nostre maison, ou autres, comme aussy des gouvernemens des provinces et villes, lieutenances généralles et capitaineries de places, voulant que, si par importunité ou surprise aucunes lettres ou provisions en estoient cy après expédiées, elles soient révoquées sans que l’on y ayt aucun csgard.

art. ià-

Voulons et entendons que les édicts de pacification, déclarations et articles secrets, vérifiez en nos cours de parlement, comme aussy les brevets et responses de cahiers faicts par le feu Roy nostre très honoré seigneur et père et nous, en faveur de nossubjects de la religion prétendue refformée, soient observez et exécutez, et qu’ils en jouissent selon leur forme et teneur.

Conférence de Loudun. 91

CONFÉRENCE DE LO IJ DD N

Et d'autant que inaiatre Pierre Berger, conseiller en nostre cour de parlement de Paris, qui estoit pourvcu d’un des six offices qui par le trentiesme 1 article du dict édict furent affectez à ceux de la dicte religion prétendue rcfformée, a faict profession de la religion catholique, nous avons créé et érigé, créons et érigeons de nouveau un office de conseiller en nostre dicte cour de parlement de Paris, aux mesmes gaiges, droicts, privilèges, auctoritez et fonctions que les autres, et lequel office (ainsy que dict est) par nous présentement créé nous affectons à ceux de la dicte religion prétendue rcllormée, au lieu de celuy que tient ledict Berger, et dont nous ferons pourveoir un personnage de la dicte religion prétendue refformée, suffisant et capable, suivant la forme portée par le cinquanliesme1 des articles particuliers accordés à Nantes à ceux de la dicte religion.

art. 16.

Voulons et entendons que l’exercice de la dicte religion prétendue refformée soit remis et restahli aux lieux où il pourroit avoir esté discontinué ou interrompu depuis le dict premier jour de juillet, et à l’occasion des présens mouvemens, ainsy et en la mesme forme qu'il y estoit auparavant.

art. i 7.

Et affin qu’il ne soit doubté de la droite intention de nostre très cher cousin le prince de Condé et de ceux qui se sont joincts avec luy, nous déclarons que nous réputons et tenons nostre dict cousin le prince de Condé pour nostre bon parent et fidèle subject et serviteur, comme aussy les autres princes, ducs, pairs, officiers de nostre cou-

1 Cet arliclc est celui par lequel fut établie la chambre de l'édit. (Édit.)

1 Cet article dérogeait é l'ordonnance qui exigeait la majorité des deux tiers pour

la réception au parlement des officiers judiciaires, et statuait que la majorité simple suffirait pour les charges réservées nu\ protestants. (Édit.)

APPENDICE

ronne , seigneurs et gentilshommes, villes, communautés et autres, tant catholiques que de la religion prétendue redonnée, de quelque qualité et condition qu'ils soient, qui Pont assisté et se sont joincts et unis avec luy, soit avant ou durant la suspension d’armes, y compris mesme les depputez de la dicte religion prétendue refformée naguëres assemblez à Nismes, et de présent en nostre ville de la Rochelle, pour nos bons et loyaux subjects et serviteurs; et apres avoir entendu la déclaration à nous faicte par nostre dict cousin le prince de Condé, nous croyons et estimons que ce qui a esté faict par luy et les susnommés a esté à bonne fin et intention et pour nostre service.

art. 18.

Nostre dict cousin le prince de Condé et les autres princes, ducs, pairs, officiers de nostre couronne et seigneurs, tant catholiques que de la dicte religion prétendue refformée, qui font assisté et se sont joincts et unis avec luy, soit avant ou durant la suspension d'armes, y compris mesme les depputez de la dicte religion prétendue refformée cy devant assemblez à Nismes, se désisteront et départiront dès h présent de tous traitez, négociations, unions, intelligences, jonctions, associations, qu’ils pourroient avoir, tant dedans que dehors nostre royaume, avec quelques princes, potentats et autres personnes quelconques, et pour quelque cause et occasion que ce soit, et y renonceront sans pouvoir cy après les continuer ny renouveler, ce que nous leur deffendons très expressément, comme aussy de faire aucunes cotisations et levées de deniers sans nostre permission, fortifications, enrollcment d'hommes, congrégations et assemblées autres que celles qui sont permises par nous ou nos édicts et par les lois et estais de nostre royaume; le tout sur peine d'estre punis rigoureusement comme contempteurs et infracteurs de nos ordonnances.

art. 19.

Voulons et entendons que nostre dict cousin et tous les dicts princes et autres susnommé! et spécifiez demeurent entièrement quittes et

CONFÉRENCE UE LOU UC N

déchargez de tout ce qui s'est faict et passé depuis le premier jour de juillet dernier1, à l'occasion des dicts mouvemens, jusques au jour de la publication, qui sera faicte dans les provinces et par les gouverneurs et lieutenans généraux d’icelles, de l’acte de la paix qui y sera envoyé, sans que cy après ils en puissent estre recherchez ni inquiétiez pour quelque cause et prétexte que ce puisse estre, soit pour la prise des armes, port d'icelles, enrollemens et conduites de gens de guerre, establissemens et entrctenement des garnisons, entreprises, sièges et prises de villes, places, chasteaux et maisons fortes, par assaut, composition ou autrement, fortifications , desinantellemens et démollitions d’icelles, pillages et bruslement de fauxbourgs et villages, esglises et maisons, commandez et advouez par les chefs, selon l’ordre et la nécessité de la guerre, équipage et conduite d’artillerie, prise ou fonte d’icelle et de boulets , confection de poudres et de salpestres, armemens de vaisseaux sur la mer et rivières, congez donnez aux capitaines de marine, prises et butins faicts en conséquence desdicls congez sur ceux du parti contraire, prise de courriers et messagers, de leurs paquets et lettres, mesme durant la tresvc, emprisonnement d'officiers ou autres personnes, cstablissement de conseils généraux ou particuliers, tant pour la direction des finances que pour autres affaires de la guerre, jugemens et executions d'iccux, tant civils que criminels, de police ou règlement, translation de chambres de justice, de généralités, d'élections et greniers à sel, exécutions de mort faictes par droict de guerre par les prévosts des mareschaux, leurs lieutenans ou autres, commis et cslablis es armées ou par commandemens des chefs, les formes de la justice non gardées, jugetnens et déclarations de rançon, amendes et butins, impositions de nouveaux droits et debvoirs, continuation des anciens ou augmentation d’iceux, levées de pionniers, estapes, munitions de guerre et magasins de vivres et fourrages, corvées d’hommes pour fortifier ou

‘ Au commencement de juillet i6i5, des pourparlers dans le but d‘un nccom* il n’y avait encore, de la part du prince de modement, mais aucun acte factieux et Coudé , qu'une opposition qui provoquait rebelle (Edi1.)

APPENDICE

abattre places fortes et chasteaux, prise de chevaux, de navires, de bateaux chargez de marchandises et biens sur mer ou sur les rivières, prise et vente de biens meubles, bagues et joyaux et argenterie appartenant tant aux ecclésiastiques qu'aux particuliers, dons d’iceux, baux à ferme des immeubles, coupes et ventes des bois taillis nu de haute futaye à nous appartenant ou à autres, assemblées et tenues de conseils, establisscmcnt de bureaux et pancartes, introduction d’estrangers, infractions ou contraventions faictes à la suspension d’armes, de part et d’autre, dont la réparation n’aura esté faicte, et tout ce qui aura esté faict, géré, négocié, dict ou escrit ès livres, déclarations et expéditions d’affaires, voyages, intelligences, traitez, associations et négociations faictes par quelques personnes que ce soit, en quelque lieu et pour quelque effcct que ce puisse estre, tant dedans que dehors le royaume, comme aussy toutes prises et levées de nos deniers ou des particuliers, de quelque nature que ce soit, et & quelques sommes qu’ils puissent monter, soit en nos receptes ou hors d’icelles, tant du domaine, décimes, aydes, tailles, taillon, vente de sel, prix d’icclluy, tant des marchands que de la gabelle, imposts et octrois mis sur icelluy, traictes et impositions mises sur les bleds, vins, vivres cl denrées, cl sur toutes autres sortes de marchandises entrant et sortant des villes et autres lieux, prise de deniers des déposts, consignations d’amendes, butins et rançons, et biens meubles, saisies d’arrivages, rentes et revenus appartenant à quelques personnes que ce soit, fruits de bénéfices, subsides, subventions, contributions, emprunts sur les villes et bourgs , et toutes autres prises et levées de deniers publics ou particuliers faictes, les formes accoustumécs non gardées, par quelque personne que ce soit, et générallement tous actes d’hostilité, désordres et excès faits et commis par la licence et nécessité de la guerre, et toutes autres choses quelconques (ores qu’elles ne soient plus particulièrement cy exprimées) faictes et exécutées pendant icsdicts troubles, et qui se sont ensuivis à l’occasion d’iceux, en quelque sorte et manière que ce soit, et par qui que ce soit qu’elles ayent esté faictes, avec pouvoir, charge, commandement

CONFÉRENCE DE LOUDl’N.

ou adveu de nostre dicl cousin, ou des princes, ducs, paiis et officiers de nostre couronne, chefs d'armées ou comniandans dans les provinces, qui se sont joincts et unis avec luy; defFendons à toutes personnes, quelles qu’elles soient, d’en faire aucune mention, recherche, procès ny poursuitte en quelque temps que ce soit, en aucune cour ou juridiction , en général ou en particulier, soit contre nostre dict cousin et tous autres auctorisez et advouez de luy, et qui ont esté employez par luy, entendant qu’ils en demeureront entièrement quittes et déchargez , comme nous les en quittons et déchargeons par ces présentes, soit que les choses susdites ayent esté faictes par les commissions, lettres et mandemens de nostre dict cousin ou des autres susnommez, imposant sur ce silence perpétuel à nos procureurs généraux et leurs substituts présens et à venir, et à toutes nos cours de parlement, juges, officiers et tous autres, sans qu’il soit besoing aux particuliers d’obtenir de nous, pour ce qui les concerne, autres lettres que ces présentes.

Demeureront pareillement quittes et déchargez tous ceux qui ont esté commis par nostre dict cousin le prince de Condé pour la direction des finances et deniers publics, ensemble nos officiers tant de nos généralitez que des élections et greniers à sel , et tous autres qui ont exécuté les commissions et ordonnances de nostre dicl cousin, et se sont entremis, par son commandement et en vertu de ses commissions, des levées desdicts deniers et autres expéditions et actes de juridiction sur ce faicts ès villes qui se sont joinctes et unies avec luy, sans qu’ils en puissent estre ores et à l’advenir inquiétiez, poursuivis ny recherchez en façon que ce soit; voulons que tout ce qui a esté par eux exécuté ayt pareil effect comme s’il avoit esté faict en vertu de nos commissions.

art. a i .

Voulons aussy que tous nos receveurs généraux et particuliers,

APPENDICE

fermiers ou autres comptables, lesquels font leur demeure et résidence ès villes et lieux tenus par nostre dict cousin, mesme les collecteurs des paroisses et communautés, et tous ceux qui ont esté par luy commis et establis, ou par les autres princes, ducs, pairs et officiers de la couronne, et autres joincts et unis avec luy, et ayant pouvoir de luy à la levée et distribution des dicts deniers, demeurent quittes et décharges envers nous de tout ce qui aura esté pyé par eux à quelques personnes et pour quelques causes que ce soit, en vertu de leurs ordonnances, mandemens et quittances, comme aussy de tous deniers qui auront esté pris par force et violence, dans nos receptes ou hors d’icelles, des mains de nos receveurs, fermiers et autres comptables qui les auroient transportez ailleurs, sans qu’eux, leurs cautions et vérificateurs présens et à venir en puissent estre recherchez et inquiettez en quelque façon que ce soit, voulant que tout ce qui aura esté par eux payé soit passé et alloué en tous estais, comptes et comptercaux, en rapportant pr eux pour toutes décharges les ordonnances ou quittances de nostre dict cousin ou d'autres auctorisez et advouez de luy, et les actes et procès-verbaux de force et contrainctc bien et deuement certifiez, pourveu néantmoius qu’ils en baillent estât certifié d'eux, et facent paroistre les dictes quittances et procès-verbaux au bureau des trésoriers de France de leur généralité, dont ils prendront actes dans un mois après la publication des présentes, lequel temps passé, ils ny seront plus receus ny admis, et cependant toutes contrainctes qui pourroient estre faictes par les trésoriers de France et receveurs généraux contre les dicts receveurs particuliers pour le regard des dicts deniers seront sursises.

Page 1