Résolu que M. de Longueville demeureroit en Pi
cardie, comme il y estoit auparavant; que M. de Montbazon y prendroit la ville et citadelle d’Amiens et la lieutenance du Roy, comme y avoit le inareschal d’ Ancre, auquel dévoient estre Péronne, Montdidier et Roye, et que le dict marcschal prendroit la lieutenance de
CONFÉRENCE DE LOUDIJN.
Normandie, avec Caen et le Pont de l’Arche, et cent mil escus comptant. On dit qu’il sera aussy remboursé des fortifications et avances par luy faictes dans la citadelle d'Amiens.
CCCLXXXV.
Pruc.'wrb. nuin. dn asacmb]. protrttt. l. IV. U RochHir. BiU. Maunnr.
Papier» Conran, t II. Bibl. de TAr»enal.
Aascmblée do la Rochcllo. Elxtrail de procèA-vcrbal.
Séance du 25 may 1Ci6. — Les depputez généraux sont chargci de retirer de monseigneur le Prince une copie signée de l’édict, tel qu’il a esté arresté à Loudun, et ce pendant que la copie qui a esté apportée par les depputez de la conférence soit signée d’eux et mise ez mains des secrétaires.
Séance du 26 may 1616. — Le sieur du Cruzel, revenu de devers M. le Prince, a rendu lettres du dict seigneur dessous insérées, et rapporté les expéditions qu'on avoit requis du dict seigneur, dont il a esté remercié.
Sait la dicte lettre.
Messieurs, j’ay appris par la vostre et par la bouche du sieur du Cruzel ce que vous luy aviez commis pour me dire de vostre part. Je vous supplie de croire que j’apporteray tout ce qui sera de mon pouvoir et auctorité pour faire réparer les excès et violences commis tant en la basse Guyenne que Saintonge, et que les babitans de Tartas soient restablis en leurs biens, et auray en recommandation les autres choses qu’il m’a faict entendre que vous désiriez. Vous m’avez faict un singulier plaisir d’avoir eu soing d’envoyer sçavoir l’estât de ma santé, et d’avoir receu le sieur de la Haye parmy vous, qui vous confirmera do ma part mon entière affection envers vostre compagnie. Je croirois faire tort au dict sieur du Cruzel de vous en
LETTHES. DÉPÊCHES. ETC. 67«
dire davautage, à la sulTisancc duquel me remettant, je suppliera^ le Créateur, messieurs, vous tenir en .sa sainte et digne garde.
A Chinon, ce a 5 may 1616.
VustTK irèn'aB'ectiomH^ servîtaor.
HE\RY DE BOURBON
Et CD U 9U5>cription .
A messieurs, messieurs de l'assemblée générale de ceux de la religion.
Di§tfeed-ëy-GoogIe
APPENDICE
I ETTKE DE JACQ.-tVU. DE THOD i iEA» DE TRDMERt , EEIGEECn OB DOISSISB,
SCR LA I.OSr^RBNCE DE LOCDGN.
Jiilîuttuni. PrRjÎE non. maiu mdeaei.
Nunquam qucmquam consilii tui pœnituil. Ego sano plus tibi in rcbus meis qiiam mihi semper tribui, cl quamdiii vivam tribuam. Est enim insila in te radicitus geuerosa probitas, cum recto judicio conjuncta, et ab omni fuco aliéna, qua-, cogitationcs omnes tuas ad honestatem et commune bonum dirigens, errasse te in consiliis dandis non sinit. Igitur luo suasu iter Burdigaicnsc susccpi, infirma valetudinc, et animo plane, ut ille ait, amisso atqiic prosirato, in quo jain totos novem menses consumpsimus. Eisi auleiii per id teinpus minime intermissum inter nos literarum liiil ofTiciiim, cum tauien non soliim ad ilineris finem, sed eliam ad immanium motnum, qui per üiiine regnum intérim suiit grassati, veuliiiu sil, exitum, placuit repetitam a principio rem rctexcre, et picniorcm absentiæ noslr* rationcm tibi reddere.
Consilii de matrimonio, (|iiod turbis postea semel atqiie iteruiii pxortis causam dédit, quis auctor et arcbilectiis l'uerit, nosti el exarato ad te carminé ante bicnniuin amplius perscripsi. Is, præler aninii sententiam, videns quod ad regni ti'auquillitalem et religiuiiis in regno constiluendæ, ut existimabat, rationem procuraverat, ad ejus periculum et perturbationem vergere, rei inriioalæ poînitenlia Cooréreiicc «le toudun.
CONFÉRENCE DE LOüDUN.
siibeunte, cum eain eniendare minime integrum esset, protelare institerat; indc in aula caluniniosa a malcvolis traductus ad scopulos impegerat; ad quos ne bis Taufragium facere cogeretur, non jani inbiberc cursiim, aicuti occcpcrat, sed ventorum, qui tune niisere aulani perflabant, arbitrio navem fercndaui aulica dissimulatione permisit; intérim boc unum salagens, ut tam fœdam tempestatem per pacem, cujus^quia consilii fenim bellum trahentis ab initio causa exsliterat, se debitorem sentiebat, occasione data sedaret. 0"0<i et slrenue postea fecit. Eum propterea deinceps Debitorem' appellabimus. Sicuti et veterem ejus ante dissolutam adfinitatem amicum, Vulpein’; quo nomine eum ab optimo et integerrimi judicii pontifice Clemente VIII indigetatum esse ii sciunt qui, cum ille oratoris regii munere fungeretur, Romæ cum eo versabanlur.
At turbarum in aula incentores , concepto seniel in (inndæum odio et contemptu, cum litigatione ab Autolyco ’ in Hispaniam susccpla* rei decus et gratiam Debitori præripcrc cuperent, profectioDCm régi regnoque damnosam, verbis ad adulationem composilis, quantum in ipsis erat, urgebant. Quid euim inter ea molituruui Condæum, nee aniieis nec opibus propriis satis rirnnim? Is ad Pictavium, injuria gravi accepta, ut aiebant, in regni comitiis postea existiraationem omnem decoxerat, vixque turpi fuga cum Bullionio carcereni paratum anteverterat.
Addebant nullum magnæ molis molum in Galba excitari posse nisi conciliata religiosonini nostronim factione; oplime autein consultum (qua de re triumpbabat Ecsiuus ' aulicus tanquam a ac ingeniose adornata], ut Gralianopoli conventus eorum tune temporis habcrctur, ubi Dignierius regiis partibus addictus pollebat, et, ne quid illi in regni perniciem novare possent, impediturus erat. Id autem agebat Ecsinus per strigem appositam quam rogia largitatc comiperat, cui, ne quid dissimuleni, et ipse insigni plagio participare dicebatur. Ob id insolesccnli et inutiles Condæi conaUis Tore alTirmanti, dum adhuc Lu-
* Ccsl Villeroj.
* Le chevalier de Sillery.
* Le commandeur de Sillery.
* BiiUion.
APPENDICE
tetiæ essemus, ego contradicebam , et ex levihus scintillis grassanli incendio mature obviam eunduiii esse, uiullis rationibus, quas lute mclius nosti, demonstrabam; sic autem dilTercbam, siqiiidern res, ciijus causa tautopere profectio ui^ebatur, ita <lecrela esset, ut differri sine contracta! adtinitatis periculo non posset, ac confieri minore periculo posse, si sponsa in Hispaniara destinata cuin valido et honorifico ad limitem comilatu dcducatur, qui reginam, tradila ilia, ex pacto acceptam, nobilitatc ex singulis provinciis, per quas incedendum erat, in itinere adjuncla, in aulam adduceret, alioquin Aquitaniam, qiiæ nunc esset, advcntu regis procul dubioturbatunini, et absentia regis res in Belgico limite et Campania, quœ jam calebat, majore incendio exarsuras, ulrique incommoJo optime consultum iri, si rex ad urbem maneret, neque profectione sua longinquas provincias ac suspectas commoveret, et proximas præsentia sua in ofiQcio contineret. Ad cxtremiim indignabundo animo subiveram, quod de Dignierio tanta asseveratione spondebat, non solido fundaniento niti, quippc muliebri ingenio nibil niutabilius; proinde non facere prudenter et e publica re, qui per regnum hos ramuscidos spargerent et prurienles aures hujusmodi sermonibus implerent, id ex eventu constiturum, nec homines gratise aulicæ pro tcmpore servientes, qui tanti negotii pcriculum in se reciperent, satis idoneos promissæ securitatis fidejusSores fore. Tandem post Debitorcni summa malignitate al) incendiariis Cuciaco, quo ad ineundas concilialionis rationes missus fucrat, revocalum, omnis spes præcisa, et majore impudentia ipse Debitor, cui post reditum de profectione jam caplum inter ipsos consilium, tanqiiam res integræ adhuc essent, propositum fuerat, ad probandum illud adactus est.
Ita confiisis rebus nos in viam roalis avibus dedimus et Cæ$an>dunum Turonum venimus, ubi et religiosonim nostrorum, qui Gratianopoli convenerant , deiegali sont auditi. Persuasum in aida fuerat, iis, quos dixi, auctoribiis, illos, quamquam aCondæo sollicitarentur, minime se commodaturos.
Cum contrarium appareret, et petitionibus ipsorum, et Condæi
fi»4 CONFÉRENCE DE LOUDUN.
!>up|)lica(loniim ratio baberetur, inter alia comprelicnsum esset, impostorcs ad arles suas rcvoluti, id paucorum sediliosonim astu factum dicere, qui injussii regis ex Allobrogibus migraverinl, et Nemaiisum in Scptimania sedcm transtulerint. Id irrita coruiii décréta faccre, nec proindc Condæum cuin illis societatem inire possc, qui jam nullam conveniendi potestatem babeant; et pleros<{ue, qui majorem partent elliciant, ab iis dissunsuros cl dcfccluros. Quod proptcr Dignierium dicebatur, a quo strigis iliius instigatii et suggestione literæ et crcbri nuntii in aulaiii quotidie veniebant, qui ab Ei'sino prius inalructi mira aflerebant et ad pemiciem currentes incita bant.
Eis aniinis et consiliis Pictaviuin veniinus, quo scqui jussi dclegati. ibi prima de pctitionibus ipsorum consultatio fuit. Cum iniqua in plerisque peterent, vix æqua tulerunt, suspecto et rejecto ab eis Ecsino, qui tandem, qua frontc erat, convcntui, in ædibus meis babito, interfuit. Tandem, me rcferente, postulata eorum coram rege reginaque disciissa sunt, et codent die factum diplonia contra eos qui in armis esse dicebantur, in quo cum nominalim propter consanguinilatis rcgiæ reverentiam ab initio Condæi mentio cxprcssa non esset, annitentibus, qui res ad extrema consilia adducerc cupiebant, et bellunt quant pacem ut rébus suis cxitiosam malebant, denuo res in arcano deliberata, et in co cxprcssum Condïi nonten, mandatumque Moncassino datiim, homini Cundæo infesto, ut illud sine mora aiit ulla exceptione in senatu publicandunt curaret.
Quid deinde in co ncgotio actiim sit, tu melius nosti, qui Liitetiæ •remansisti. Hoc certc actiim constat, ut simul et majcstas rcgia et senatus auctoritas publico ludibrio non sine scelerc sit exposita, cum fiingus etblennus ille, qui deliberationi præfuerat, contra decretum magno scntcnliarum æstu jactatitm ad pubiicationcm sine exceptione sitbscribcndam , Curtinuni relatorem ntinis a Moncassino territum adegisset, et suppositum S. C. cum lileris, quibus senatus se a publicationc proptcr rcgiæ consanguinitatis qiiam dixi sententiam excusabat, eodem fasciculo per sumniam imprudentiam in auiam misisset.
APPENDICE
Lauclatur tamen in aula tune faclionibus scissa, quod vel cum impudentiasimo plagio aenatui iltudere, et ut aulicia inancipiis turpiter ancillaretur, in legem coraeliam comniittere minime dubitasaet, quod nos anxios postea diu lenuit, cum scelorate factum ex necessitate retractandum esset et ad tegendam turpiludinem velamentum frustra quærerelur.
Ilæc cum animo providerem, antcqiiam delcgati dimitterentur, petita venia in Petrocorios discessi, ad visendum sororium meum Durdclliæ vicecomitem, provinciæ illius comilcm, ut me, quantum possim, a turbidis consiliis semoverein; ibi dum esscm, multa inciderunt, quæ profcctionia tanta contentione in.stiliitæ ciirsum pæne intorruperuDt, morbus sponsx ita in aula deploratus ut jam de Christina sorore in locum ejus substituenda cogitarctur, Sanpauli comitis, qui paulo ante in Aquitaniam venerat, suspectæ cum Roano et aliis iilarum partium ducibus coitiones. 1$ coimuunicato cum Longavillano familiæ suæ principe atquc adeo cum Condxo consilio, sine impedimento, quod sumina imprudentia ab incendiariis aulicis factum arguebatur, Fronsacum et inde Caumontium, suæ ditionls arcos munitissimas, quibus Duranium et Ganimnam quasi compedibus tenere creditur, excesserat, et Montispanio, Lauzunio, Grammorano, primariis provinciæ regulis sibi adjunctis, perForcæum Beneami proregem uxoris suæ gcntilcm cum Roano partis etiam subscriptis egerat, ut transitum regis cunjuuctis viribus impedirent. Denudatæ et eodem tempore Glii cum parente simultatcs et molitiones'.
Tandem sponsa convaluit, et Sanpaulus mutavit, et filius dimissa nobilitate, quam ad regeni eicipiendum per Santones et Engolismensem principatuin numerosun] ceperat, cum pâtre reconciliatus. Audaces de profeclione consilii, cujus præcipuus incitator fuerat, periculum quamdiu ad renipublicam pertinuit, obfirmato animo contenipserat parens, quod simul atquc ad se privatim spectans animadvertit, ad animum cum acerrimo sensu sevocavit, et cum Debitorc nostro, cum adbuc rex Pictaviis esset, niultis et enixis verbis egit,
' 1.0 duc d'Épemun et ion 61i.
ut régi reginæqiie auctor esset non ulterius progrediendi , in eaque urbe eousquc manrndi diitn sponaa ad limitetn cum idoneis copiis deduceretur, et regina per casdem copias et majores, si opiis esset, ad regem abduceretur. Alioqui providere ut rex in Aquitania summis dillicultatibus conflictareliir.
Cum autem hoc rerum statu sibi non integmm esse quod rogaretur facere ostenderet Debitor, et ad regiam existimationem pertinere diccret, ut ultra pergerelur, ille spe frustratus tantum anima pavoreni concipit, ut, cum rex Engolisma, quo intérim venerat, discederet, in morbum inauditum incident, cum febre, etanimi et corporis vii'ibus repente collapsus, ita ut ncc loijui nec cibum capere posset, aut velle videretur. Itaque tota Aquitania sub id sparsus rumor, quasi ille in vivis esse desiisset, quo ex se muiti gaudio exultare, plerique contristari, quasi eo sublato majomm religio, cujus se vindicem apud Patres Jesuitas præcipue profitebatur, summoperc periclitaretur, plures Judicium suspendere, ex renim successu augurium capturi.
Antequam Pictavio discederem consullo Debitore post varies ultro citroque de republica sermones, ille cui animum renudare summa semper fuit religio, postreaio prensata manu cum eum urgerem, me in occulto monere, durarem et sponsorum utrinque Iraditionem, cujus causa profectio instituts fuerat, patienter exspectarem. Nam,boc facto, quam belli periculum nunc contenineretur, mutatis rebus, tam pacis præcipuuiii bine studium in aula futurum. Quod pro exciisatione cum pro tempore acciperem, exeventu serio dictum esse aniniadverli. ' Jamque Burdigalam tota aula conveuerat, adbuc niorbo pâtre oppresso, quem semper ego ex pavore illo conceptum credidi, plures aSectatum putabant,ut, si rei eventusnon responderet, ab ingentibus promissis, quæ profectionem suadens Lutetiæ fecerat, per eum absolveretur. Sponsalitiis fidiicialiter peractis decimo quarto postquam Rur. digalam ventum est die, sponsa Guisio cum armato comitatu deducente ad limitem profecta est, et traditio ix novemb. utrimque facta, ac regina ad regem adducta xi kal. X'’'. denuo celebratis nuptiis cum
APPENDICE
rege urbem quarto post die (vu kal. XK] triumphali pompa ingresu cst^ quo die nuptiæ in speciem conauminatæ sunt, quo et Nivernius, qui jaiii post transitum a Condæo Ligerim de pace ad reginam scripseral, iu aulam venit, et Britannicus legalus ante eum, qui staliin post regis ex urbc Parisiens! discessiiiu ca de re mandata se a rege suc habere ad Debitoreui noslrum scripseral, et profeclionem suam ad aulara ut pracmaturam ex Débitons consilio hue usque suspeuderat.
Ibi cuni circum jam ciincta bcllo ardereiit, post crebras altercaliones, quia nondum negolii per tôt dilFicullatcs fatal! cæcitatc præiiipitati pœniteutia nos serio cc|>erat, vix taudem permissum Britannico legato et Nivernio, ut Condæum adirent, et .suppUcationes cjus régi non ingrates fore conlirmarent. Is Pontium in Sautonibus cum aliis principibus et primariis viris ac bclli ducibus cum ipso conjunctis vénérai, in eoque consessu supplicationes perscriptæ, et ad regera postea perlatæ.
Inter bæc dum adhuc Burdigalx essemus, post transitum Condœi ego qiiiritare, et . cum emissarii-s nocturnis atque Ecsino præcipue de turbulentis consiliis palam et aperle expostularc ; nam publica calamitas mihi omnem auiicæ dissiniulationis fucum ex animn excusscrat, ita ut ab amicis sjspius admonerer consultius me facturum si parcius de pace verba injicerem. Cum pacem tanta conlentionc urgerem, et condicta die et bora in hortos sub ædibiis meis satis spatiosos Ecsimim seduxissem, bac cum eo præcipue ratione me agero memin! : quod nisi quam primum reconciliationis conditiones proponerentur, providerem fore, ut Condæus Iransilo Ligeri cum proteslantibus foedus icerct. Quo facto, spiasius futunim negotium lot capituin corpore adjunetn. Hoc autem facturum Condæum procul dubio esse, quippe qui ut se a contemptu vindicet, nullam potentiæ firmandæ conditioiiem sil omissunis. Jam eos sollicitatos pro iilo partes suas interposuisse; cum vero ipsum nunc videant lot' copiis in Aquitania bellicosissima provincia subnixum, ecquem dubitare, quin cum eo non solum consüia, sed et vires conjungant?
Sub id ab boraine ignoto brèves literæ Btdlionis ipsius manu
CONKÉKENCE Dt LOUÜÜN scriptæ ex castris ad Genasii-Fanum mihi redditæ sunt, quibus se summo pacis desidcrio tcneri significabat; qvias e vcstigio ad Debitorem, qui in contiguis a^dibiis bospitium babebat, detiili, vcritus ne id aliundc cinanaret, et indc mihi in aiila pcriculum conllarelur; nam, ni scis, jampridem hic ad caliimnias expositus sum. Ille eas postridie, ctiin ex febricula in lecio decumberem, obsignatas per amanucnsem ad me remisit, ncquc de iis. cum me poslca vidit, prælerea veri)uni ullum fecit : tantum Janinus, cui literas ostenderat, eas se vidisse mibi dixit, et occasionem non negligendam sibi videri ostendit. Inter hæc Lemures illi nocturni, quos dixi, passiin jactabanl, multos imprudentissime de pace quasi Gondaû rem gerentes loqui, cum Condæus ipso eam minime peterct. Atqui probrosum esse régi paccui peterc, quam petentlbus dare debcat. Itaque silcre omnes melu defixi, ego soins morse oiiinis, ut damnosse, impatiens, ut prius, quiritarecas horum, qui in publics calainitate salutis suæ arcem ponant, artes esse; tantum convenire inter omnes debere, paecm régi regnoque non solum utilem, sed necessariam esse; hoc constituto, non defuturos qui vidcant ne quid regiæ majestatis decus in hoc pacis negotio detriinenti accipiat. Hoc rescito , snspeeti (ilii parens me in reginæ ædibus familiariter a tergo prensat, et pari, a qua alienus viilgo putabatur„ xquum se fore mibi signibeat, adductis in eam rem mullis speciosis argumentis, et adjuncto ad finem carminé sollenini, modo ne quid religioni et regiæ dignitati in ea tractanda præjudiciatur.
Ad quæ ego, qui quid ipse vellct intelligerem, statiin respondi inemorcm me dictoruin in tempore l'uturum.et de egregia ejuserga publicam tranquillitatem voluntatc, quando et ibi opus esset lidem lacturum.
Jamque omnia ad discessum parabantur. confusis in .^quitania rebus et fremente nobililate, quæ adventu regis belluin in provincia antca quieta excitatum, et discessione ejusdem cunctos ad prædam et intemecionem misere expositos querebatur. Regem, quando cousque mcolumis venisset, tanta gratulatione a populis ubique exceptum, hoc
ilJis viciuim debere, ut, anteqiiam iode discedat, bellum aut armis aut pce bniatur.
Et ego ita sentiebam, et a cuncbsurbisordiulbus tu eam rem preces cum obtestalionibus nequicquam adjunctæ. Quidam etiam addebant, rege jam alieno tempore provinciara deserentc, actum de ea easct, et urbcm ipsam omn! op deslitutam Condæo advcnientl procul dubin portaa aperturam.
Parum bæc apud animos, seu metu, seu tædio pncoccupatos, valueruDt, et tam festinanter Burdigala discessum quant iiiipnidenler Lutetia profectuni fuerat, paucis aute Natalem diebus, quem sallcm vel rcligionis causa exspectandum esse pleriquc clamitibant. A non. VIII octob. quo rei ad urbeni veuit, ad xii kal. januar. que inde disccssum, quid inter turbas, strepitus et aulica nugamenta sit actum, si quæris, dicam Moncassino ob operam Lutetiæ egregie navatam, insigni illo decreti plagio, attributam diplomate aiictorltatem, ut supra succinctos quæsitores esset, et per Âquitaniam, quod antea semel virili conatu tentatum fuerat, summam ejus præfecturam exercerct. Aquitania ad duas primarias secundum Parisiensem curias prtinct, Tolosanam et Burdigaleosem. In bac, ubi rei erat, intercedentibu.s provinciæ præfectis, id illi prælixictc negatum quod in Tolosana cidein benigne concessum fuit, annitente Masurerio niiper primario præside creato, qui, quicquid contra Condæuni quocunque modo factum esset, tanquam contra perduellem et religionariis [sic protcslante.s nostri passim vocabantur] faventem, recte factum existimabat. Id in Conseranis Auxitanis, convenis locum, nec ne sit deincep habiturum, exitus declarabit, tune vero turbatis rebus et animis præfectorum alio intentis diploma Tolosæ recitatum est , et ad triennium ut obtineret a senatu illo decretum fuit.
Incidit et res inauditœ audaciæ ac temeritatis Burdigalæ in regis conspectu patrata. Contra qucmdam ex inlima nobiiitate sceleribus coopertum, qui diu protelata per gratiam causa in carceribus desederat, acta tandem probatoria examinata sunt; cumque in eo esset ut sententia mortis contra eum ferretur, cardinalis Surdisius a Tbe-
Confércacc de LouduD.
inino rogatus, ut aiebat, apud regem partes suas interposuit, ut vitœ gratia ei Geret. Id cum sibi a rege concessuni gloriaretur, senalus in- (ercessit et ad regem regiaamque supplex adivit, reque exposita impetravit ut lege in reum agerelur; qui cum postridie daroroatus Rsset, ac, ne in civilate tumultus inlervenirct, in carcere supplicio enni afliriendum senatus decrevisset, Surdisius nibil regis reginæque mandata contraria moratiis, assumplis, quos in via nancisci potuit, e nobiiitate amicis pleriaque eorum ignavis, prælata cru ce ad carccrem venit, et jusso aperire cominentariensi, hoinine probo et ipsi faniiliari, cum cunctaretur, portæ vi refracUe, et ipse commentariensis ad primuiu occursuni ante Siu-disii pedes interFectus est, et toi criminum convictus reus debitam legibus pœnam cilugit.
IJ cum ad auctorilatem regiain quæ passim ab iis, qui in armis eranl, lacerabatur, summopere pertincrct, initio in aula frementibus cunctis et vindiclam de lam audaci facinore sumendam esse per urbem clamitantibus, Vulpes more suo primus el ipse inclamare et nihil regia majcstate et sua dignitate in ea re indignum se facturum asseveranter dicere. Itaque Surdisius coactus urbe excedere, dein post paucos dies cum senatus contra ipsum tanquara contra conlumarcm decretum fecisset, intercedente pontificio legato primus impetns rnpressus, cautuniquc ne trinundino, siculi in usu est, ad tubæ claugorem publicu præconio per urbem citaretur, sed ad valvas xdium episcopalium per curix apparitorem sine slrepitu denimtiatio lieret. Cum pcrgeret senatus et contra legatus instaret, Vidpes, contra quam jactaverat, ulteriorem rei cognitioueo) senatui inlerdixit, et legato a slrcnuis regiæ majestatis antagonistis humiliter siguificatuin Fuit id reverentix ponlificis a r^e dari, qui lam necessario temporc, cum exemplo maxime opus erat, injuriam dissimulare inaluerit, quam commitlere ut potiorem sux dignitatis quam pontiiîcis nominis rationem babuisse videatur. Igilur ponliFex coguitionem rei sibi sumpsil, et ad aliquot menses severilatem induit, interdicta priinum Surdisio sacrorum celebratione, quam multam temporariain ex plenitudine potestalis mox rcinisil. £t nunc ille de rege et magiatratibus Irium-
APPENDICE
phans in eo est, cum hæc scribo, nt Qrbem suam ovans ingrediatur, paratus, si occasio se offerat, pari facinore pontificiam aucloritatcni asserere, regiatn pedibus concplcare.
Quid ultra quæris? Nibil recti, nibil sinceri, nibil ordinati. Ilic inter nos, tanquam in noctuma pugna hostom petitiiri, in araicos incurrcbamus; cuncta perverse per dissimulationeni et per tumiiltum agebantur; Vulpes ad familiares sibi artes conbigiens, quicquid régi regnoquc per ludificationes suas peribat, id se incri fecisse arbitrabatur,
Crobra intérim Débitons cum Canidia * etiam intempestivis horis colloqiiia mutationem voluntatum mox secutivam prcsagiebant, et verbis mibi ab ipso Pictavis datis, quæ pro excusatione lune acceperam , jam fidem faciebant. Id curiose observabam. Ego minime omnium, utscis, curiosus.quanquam in proximis Débitons ædibus diversarer, raro et niai ex occasione ad ipsum itabam. Venim amici in illo tædio, potius quam otio, ad me domi sedentem frequentes ventilabant, et nolenti et anres paene ad iilos rumores, quos præ fastidio insuper babebam, claudenti, hcc in horas narrabant; Surdisius ipse cardinalis me crebro invisebat, et, quanquam longe diverses ad rempublicam sensus afleiret, raulta libertate et familiaritate propter adfinitateni noslram mecum confabulabatur. Is auctor fuerat ut Benearnum mitteretur, et Grammontano abrogata Forcæo auctoritatr summum imperium in provincia attribueretnr. Id Faber Caumartinus negotii avide sibi sumpsit, tanquam rem aulæ gratam facturus, ob id a Surdisio rogato ad reginam introductus. Cum is discessurus ad me ofliciose venisset, et quid ipsi imperatum esset, aperiiissct, sententiamque super ea re meam rogasset, ego, qui scirem re deliberata sérum fore consilium , non multum contra pugnavi ; tantum predixi irritam fore profectionem ; nam plus odii Grammontano cum Forcæo qui favoro apud popularcs polleat,quam eidem Grammontano cum popularibus benevolentiæ ad expellendum Beneamo Forcæum intercedere.
' La maréchale d’Ancre.
692 CONFÉnENCE DE LOUDUN.
Nec felicior Vici ad Montalbanum in Cadurcia profectio fuit ut iirbein illam inter protestantes præpotentem a factione Ncniausensium separaret.ct utriqiie sæpius prædixi tptnpcstivam magis esse de pace nieiitioneni , et capiit pctendum atque adeo cuiii Condœo nulla mora agcndiim.antequam cum Ncniauscnsibus fœdcrc perscripto conveniat.
Id ego aiebam integris adhuc Condæi cum illis rebus. Nam a Ijgeris transitu usque ad capita Sanzæi in Pictonibus pcrscripta mensis intercidit, et medio tempore hoc dicebam et Ecsino, post primum ipiod dixi cum illo de ea re coiloquium, in aula forte obvio ad omnia monionta inculcabam; sed surdo fabula narrabatur.
Actiim et de primario pracside in illo senatu constitiiendo, conclamata Andr. Ncmundi, qui cam dignitatem obtinebat, sainte. Et ad laniain jam tum facta tui a Vulpe mentio, ut virtutis in summis deligemlis inagistratibus rationero in aula aliquam baberi cunctaret, (lein Ollerii, et illius postremo in quem favoris fors cecidit. Verum id ad futurum. Nam tune Nemundus adhuc in vivis erat, cujus de morte postquam allatum e.st, intérim rex Pictavium venerat, scrupuliis de religione, lui ratione, per calumniam statim injectus; interrogatusque ea de re Virus excandiiil et bas malcvolorum esse artes respondit; nibilominus gratuits beilignitate , sic cnim jactatur re præterita, is quem dixi ea dignitatc omatus est, Vulpe Canidiæ voluntali, cujus .suggestione id fieri dicebatur, minime resistere ac contradicere auso.
Ilæc ergo intérim liurdigalæ agebantur. Ex diverticulo jam in viam redeo. Natalem rex ac reginæ ad Albaterram cclebranint, et inde Fulcandi-Rupem vonerunt, quo legatum et Nivernium obvios babuerunt , et cum iis Tr. Damasiiim Tiangium , qui Condæi et principum et procerum aliorum, qui cum eo erant nomine, sumpta arma excusarct, et al) rege suppliciter pacem peteret. Quod non facturum Condœum I.emures sibi persuaserunt, quippe qui pacis petitionem metus et iniirmitatis confessionem maligne interprelabantur, eaque ratione aulam quantum in ipsis erat ad bellum persequendum magis incendebant. Nec deerant qui potentiæ avidi per arma illius augends occasiouem captabant. Sed temeritatis festinatæ jam poenitentia subire
APPENDICE
eo3
cœperat, et, post crebra Débitons uostris et Canidiæ aulicæ colloquia, minus pronis auribus turbida consilia acciplebantur.
Itaquc remissus Tiangius cuni inulla ]iene aflecü erga pacis ncgotium animi signillcationc, spc facta, ut, cum rcx Pictavium venisset, serio de ca con-sultaret.
Ego Burdigala triduo post regcni profectus, non eodeni itinere, quo alii, copiis armatis et angustia bospitiorum infesto, sed per Santones, magna liducia et securitate, cum iis, qui se luilii comités addiderant, in Pictoncs descendi. Lussano duce RIaviam primo die venimus; ab eo biduum laute et peramanter in arce excepti, a ctijus ingressu ante aliquot dies Nivemius exclusus fuerat a præsidiariis , quemquam sine expresse ipsius Lussaui mandate admittere vetitis, quod postea illc per me apud Nivernium excusavit, sibi dulere dictitans quod a Nivernio Buriligalæ de profectione sua ac consilio admonitus nonesset. Inde, acceptis a Jamacio et Montio literis, Pontum profunda jam iiucte accessi, et cum omnibus meis admissus sum, ac poslridic Mediolanum Sanlonum veni in Nalalis pervigilio.
Ibi primum de fœdere inter Condæum et protestantes ante niensem Sanzæi inito, quod in aula dissimuiabatur, et per astum a Leinuribus eliidebalur, cognovi, traditis a Perna , urbis præfecto, ({uæ jam passim volitabant scripto comprehensa, capitibus.
Celcbrato apud episcopum Natal! , Joannis Angeliaci fanum accessi, diiTugientibus passim per pagos rusticis, et elTusis ad portas urbium oppidanis, quasi a rege missus et de pacc acturus venirem; ncque petitis salvi-comitatus, quas a Nivernio habebam, literis. Hic stipatores a Bullionio præmissos nactus, in viam statim postridie cum tolo comitatu me dedi, et per Fortium facto itinere, nam corruptis piuvia itineribus eodem die non potui Niortium, v kal. januar. veni, a Parabero, urbis præfecto, viro .strenuo et cordato, obviis ulnis exceptus. Is se ad paucos, qui foederi, Dignierii exemplo, minime subscripserant, sicuti Plessius Salmuriæ, Brassarus Eraldi-Castri, Constantlus Maranæ-Arcis præfecti, aggregaverat , et regias partes aperte tuebatur. Eo Bullionius confestim ad Symphoriani-Fanum advolavit, tanquam
69U CONFÉRENCE DF. LOCDl'N.
Parabcri amiciis, nnn quod urbs, a cujus ingreasu Condæus scmper exclusus fuit, alioqui iili pateret, ad qiiam regis siimnia Gducia veniebanl, Condæani nonnulli Unquam aroici admittebantur. Inter nos serii et varii de aula nostra et republica sermones iiliro citroque per Jiihoriiim fuere, quorum hæc summa fuit : pacem regno et CondaK) oecessariam esse, magnaque invidia et publico odio conflagraturuiii eum apud ciinclos ordines quisquis eam detractaverit. Cœna nos in arce excepit Paraberus , cui Subizius RoanI fratcr cum Bolaio , Rainvilla et aiiis Icgionuni tribunis interfiicnint. Postridie et prandium apud cumdem stinipsimus. Comitatuui ab hospilibus petentibusnobis, ex Bullionis verbis capta occasio expeditionis a Guisio .susceptæ, de qua fama apud nos usque pcrvolavit, in aida certe magnam concitaverat exspectationein.
Cum igitur ab hoapite nosiro, quocum sccretos ad rcginani perferendos sermones habueram, post pi^diiim discedcrcm, amice ab eo rogatiis sum, ut postridie in arccm suam ad Eligii-Fanum divertereni, in ea me paratum commode hospitium reperturum, et quid ad eam instaurandam et hortis præsertim omandam fecissct non œgre inspecturum. Libenter asscnticnte me, intervenit Bullionius et sibi quoque hospitium parari in ea jussit; nam hortos amœnissimos vi.sendi se desiderio tcneri. Id cum alta voce dixisset, ut a nobili quodam a Guisio ad Parabenim misso exaudiretur, re per eum cognita, Gui.sius copias summa celcritate ac silentio instruit.
Ego intérim eadem qua Bullionius rheda vectus Maxentii-Fanum cum eo veni; varii et inter eundum de republica babiti sermones, interdum non sine aliqua altercatione , quod rebus, quæ nonduin tune mutaverant, sic stantibus, quemadmodum in pace utrique tam necessaria tractamia varias dilBcultates suboriluras nemo nostrum ambigeret, ita de ratione earura explicandarum non æque inter nos conveniret. Ibi salutavi Condæum, circa quem, ut erant tune tempora, non minor freqiientia erat quam in aula regia, et cum quxrerent auiici ecquid frequentia ista alBcercr, placore mihi eam respondi, sed placituram magis si in comitatu regis esset, quod brevi
APPENDICE
futuram sperareni. Salulavi et Meduaaium et Longovillam convcntu Sueasiuiiensi, cl ad Menchildis-Fanum tibi mihlquc familiares reddilos. Adivi et Sullium.qiii cumdiu ante deliberassel, et in auia elusus esset, sub id ad partes Cnndæi se applicavcrat, et ipsum cum suis intra urbem admiserat. Primo congressu Condæus ex abrupto de revocanda aunui tributi, quod luagislratus ex nova auregno detrimentosa instilutlone toto regno pendant, pensatione nientioncm injerit, qiiam sc petiturum constanter asseverabat et impetraturum pari Gducia aiebat. Cum boc rerum statu , in tanta regiorum vectigaliuni angustia otmorum corruptione, rem alioqui optandam et omnium ordinuin vutis cxpetllam oblincri vix posse dicereiu, illi nunquam nisi bac lege sc de pacc conventurum respondit, et sane inter capita geiieralia quæ vocaul, id ab eo propositum fuit, quod quanta contentionc initio spcciose petitum, tanta pra;varicatione postca impudenler omissum fuit.
Apud Sullium in arce cum pransurus essem, Condæus cum Bullionio, Hoaiiu, Subizio intervenit, et mensæ, quæ mihi tantum parata erat, cum iisdem assedit, moxque a Nivernio Thenoniis ab epistolis venit, cum oinnes, quasi jam de coilatione cum regiis convenisset, .securius propterea agerent, qui protestantiuui ratione rx>nvcniri non potuissc rctulit, quod illi conventus legitimi et a rege approbati nomen sibi tribuerent, qui contra regis voluntatem Gratianopoli in Septimaniam privata auctoritate translatus fuerat, ac proinde legitimus baberi non posset, eoque , minus, quod plcriquc se ab eo séparassent, verum is nudus a Josia Merrero Bordio, viro in agenilo admodtim accurato ac solcrti, statim solulus fuit, cum dicerct protestantes, qui cum Condæo fœdus icissent, contentes fore, si conventus Nemausensis, qiia in urbe tune erat, nomine designaretur.
Duui délibérant, ab iis petito commeatu, me sine strepitu subduxi et Eligii-Fanum sub noctem veni, idque in causa fuit cur Bullionius eodeiu non venerit, quod collationis in aula recusandœ hune colorem , pollentibus adhuc in ca qui pacem nolebant, quæsitum crederet, ideoque contrario itinere statim ad exercitum profectus est.
CONFÉRENCE DE LOCDCN.
Ea noctc Guisius, Bullionium ad Eligii-Famim venisse cre<lens, et rcscito Condæum cum alüs prineipibus ac proceribus secure agere, ciiin toto exercitu inicnsis tencbris advolavit, præmissis indc qui ad EUigii-Fanuni, quod in via occiirrebal, de Ruilionii advcntu cognoscerent, inde qui Vallum-Pontcm trans Maxentii-Fanuii), per quem Condaco cum suis ad cxcrcitum tendent! transcundum erat, a tcrgo circumducto milite occuparent. Quod si succedebat, quod futurum sibi Guisius et per Contiam sororcm in aula persuaserat, actum de hoslibus putabatur, Bullionio primario belli duce intercepte et Condæo cum ccteris prineipibus et proceribus ad Maxentii-Fanum minime loco fîrmum obsesso sine spe auxilioruui, quippe intercluso ad Vallum-Pontcm transitu. Vcnim Bullionius jam omisse Eligii-Fano ad exercitum se contulerat, et Condxus cognitn regiorum adventu cum Longovillano pontem medium in tempore superaverat et præsidio finnaverat, ita ut Guisii conalus irritus fuerit, cum totis xl horis in equis armatis fuisset, et suos inedia et vigilia inutiliter in itu et reditu fatigasset. Meduanius cum Sullio in urbe rcmansit, obsidiouem, si Guisius aniinum obfirmaret, sustincrc certus. Sed Bullionio, Condso et Longovillano elapsis et auxiliares copias e propinquo adducturis, incertam tentare obsidioncm minime Guisio visuin fuit.
Ego ad Eligii-Fanum inter hæc somno oppressus ad armorum fragorcm totis agris personantein non evigilans, uxore, quæ scirct absente Bullionio me minime peti et Gulsium nihil contra nos molituruiii, per arceni discursante et ne cxcitarcr prohibente, postridie colico dolore vexatus, quem patientia mihi familiarein reddidi. Dum qiiorsum Guisii conata evaderent, cxploratur, in arcc cum toto comitatu mco substiti, rescitoque ipsum eodem, quo venerat itinere, re infecta reverti, kal. januarii per Pamprolium veni Lusinianum et altcro post die Pictavium.
Rei et regina cum tota aula non nisi biduo post diverse itinere vcncrunt. Reginæ ad primum occursum pcrcontanti an ad Guisianæ eipeditiouis strepitum ad Eligii-Fanum noctem insomnem habuissem.
AHPKNDICE
cuiii (le ea niliii uisi inane rescivisse me respondisseiii , de Parabero statim injccttis scrmo, et mandata ab eo accepta diligenter cxposiii ipsuinque in regis fide perniansnrtim conlirmavi. Jamque festinatæ profcctionis pœnitentia animum subibat, et in auctoris renudatum ndiiim, ex secretæ factiouis suspicione auctiim, cujus causa primnni Salvaterra cubicularius aula pulsus; dein et Ulmus medicus filins, addita patibuli ignominiosa pcena, ni pareret. Denuntiatio buic a Barbino mane facta, hnminc Canidiæ addicto.
Britannicus legatus et Nivernius sub id ad Condieum et fœderalos calente jam ncgotlo rcmissi. Quibus reversis, Débiter cum Brissaco equitiini tribune ad eumdeni statim missi, de induciis et loco ac tempéré convcntiis acturi, qui ad Eligii-Fanum cum Condæum convenire sperarent, inde Niortium, et Niortio Fentenaium a Cendœo evocâli sunt, annitente Parabero, qui de exilu veritus, alioquovis loco potins quam apudse cenventum haberi malcbat. Dum abesset Débiter, ita inter Canidiam et ipsum convenerat, a Villaserinio snb vesperam Atttolyco denuntiatum ut aula quam primum facesseret, Hispaniensislegationis alium.quam rebatur, exitumsenliens, ille, idtra quam dici potest, improvise casu perculsus fuit, et colloquium enixis precibus poposcit, quod ipsi perfractc negatum est, et qui cum, cum abirct, lionorifico comitalu prosecuti fucrant, cum indignatione accepti, quidam cliam male multati, Vulpe fratre nihilominus in aula m.nnere, et munus suum tune exercere jusso, cujus gratia antea alternans, semper ab ce tempère labare cepit. Ecsinus propter adlinitatis et consiliorum conjunctioncra eodem frigorc ictus, facta tamen spe honestioris missionis, quie cum teiupore evanuit. Inde jiiclatum in aula a Gurono, suspectæ factionis emissario, dicterium, Deus nos a matutina Barbini et serotina Villaserinii salulatione servet. Cujus ipse experimentum fecit, postridie quum bæc diceret, mane a Barbinu salutatus et domum se conferre jussus. Aula ob tain repentinam mutationem paulum commets, et pepiilaribus morbis ob eiercitus viciniam in urbe passim grassantibus , pronuntiatum iterCa^rodunum, intendente sc subito frigore. Quod vehementia tanta sæviit, ut ctiam
Conrércncc de Loudiin.
698 CONFÉRENCE DE LOI DUN
sarmcnta vilium plerisque locis depaslum sil, spc opirnioris vpndcniiæ
jain tum pracisa.
Debitor Fontcnaio ad Kraldi-Caslniin venicnti occurrit, renini cpiæ per aliscntiam suam acciderant ignanis vidcri volens, idquc sumnta asseveralionc Vuipi conlirmavit, soiita officia cum eo, ut antea, eiercens, el illc aiüica dissimulationc crcdcrc præ se ferebat, ad fainam perlincrc arbilratus, ne inter se diffidere et aller alleri pemicicm niacbinari vulgo credercntur, veruni ob non obscuras inter eos siiiiultatum causas, vix cuiquam persiiadcri potcrat, ipsos, dum aniici videri volebant, bona fuie inter se agere.
Ego die uno discessurum regein cum comitatu, quem per Santones adduxcram, antevcrtcram, in qtiatriduo illo plus molestia expei tiis c|uam toto itinere fecAm, semel atque iteruni serotinuni l’rigus ad profundain usque noctcm inter nives niagno valeludinis inoomniodo pcrpessus, iinde colicus dolor jani assuetudine melior, dein exasperatus recruduit, ex quo postquam Ciaisarodunum vent, fere semper decubui.
Jaiiique conventus ad Juliodunum indicti tempus instabat, coque .ippetente ad Brissacuni et Debitorcm adjuncti qui cum Condæo agerent. ego, Mericus, Vicus et Poncharlrinius; ego ad scenam, ne qui contiimeliosc a Vulpe habitus toto illo itinere fucram, incuria nova per prætcritionem afficerer; Vicus, ne suspectus cssel prorsus Espcrnonio conventus, in quo hominem amicum baberet; Ponebartrinius, ut qui rcvocandi Débitons et abrumpeiidæ reconciliationis ad Cticiacuin administer ruerai, ci sarciendæ nunc mulata aulai facic inscrxiret. Id mibi domi in leclo dccunibenti per boiuinem a Vulpe missum sigiiiücatum, in se minime sui arbitrii gratiam ejus dcmerenle, cui tain injurioso contemptu bactenus illuserat. Cum discessurus csseiii, mibi in arcano a regina mandatum ut Bullionium, qui cum mibi iiecessitudinem ramiliarem intcrcedere ex Debitore resciverat, ad pacis negolium, ad quod se propensuni ostendebat, quantum possem inclinarem, eique de egregia regis reginæque voluntate ac benevolentia pleiiam iidem racerem; idem a Canidia, quæ iu conclavi rcginac
APPENDICE
proximo divcrsabatur, et mihi liuram per Barbinnm suum condixerat, repelilum. Elipsase vadem promissorum reginæ erga Bullioniuni fore rellgiose afiirmavit. Inter sermocinandum injccla Dolæi mentio, ijiiera iila a suspicioiie consilii de Condæo et Bullionio in ciistodiam niitlendis, quantum potci-at, purgabat, invidia in eos qui rem Condæo dctulcrant rejecla. Id agilatum fuerat sub trinpus, quo senatus solemnem de rcpublica consultationem inslituei-at, et Aulolycua, sicuti supra demnnstratum, in Hispaniam profectus aberat. Audax et juxta turbiduin illud coram regina habitiim consilium ad motus, qui mox sccuti simt, summum incitanientum Xuit , quum Condæusaliiquc principes et proceres qui cum eo sentiebant in aula se niiniiiie tutus existimarent, et aula abesse perinde acciperent ac si regno exulare juberenlur. llujus consilii quia auctor fuisset, etsi non dicebat Canidia, tamen cum maritum, Doixum et Ecsinum numéro eximebat, abos qui adorant designare videbatur, quos festinato indicio gratiam Condæi captasse, et odium, quo digni eraut, in insuntes transferre voluisse aiebat. Postremo ab ea additum, omnino vellc et inlelligcre reginam, ut Dolæi inter postulata Condæi mentio omitteretur, isque sibi plane satis putaret factum, quod Autolycus cl Ecsinus domum essent relegati, idque ut Bullionio insinuarcm, quippe ita reginam jubere, me enixe rogavit. Sed scciita statim miscri et utrique parti ob ingenii violenliam et rusiieilatem bominis invisi mors, contentiuni indeprocul dubio exoriturœ linem imposuit.
Jamque Juliodunum cuncti vencramus intenso admodiim frigore, nemine obviam prodeunle, quod vel regis a cpio mittebamur respeetu lieri oporluit, quod Condæus, qui tune forte urbe aberat, excusavit et culpain in Sulliuin, summum provinciic præsidem, qui aderat, rcjecit; Sullius vero pro eicusatione se minime monitum dicebat, alioqui non defuturuin olHcio, addebatque quum metatores regii ad urbem ante nos venissent, ut hospitia regis delcgatis sumerenl, Condxum intercessisse , idque per suos metatores lieri debere contcudissc , quippe urbem in sua potestatc esse. Sane id re factum ut hospitia nobis valde inrommoda sint sparsim assignatà, et angustis adeo vicis
CONKÉRENCE DE LOUDUN.
ad Hrissacum et Debilorcm , quo fcrc convcnicbanius , longiorc circuitu per nspcram hieni(ini pedibus ire cogereinur. Posl aliqiiol dieruiii moram plerumque alTcc(alam , ul per indiicias grassari in agro iniliti et coactoribus niiper Imposilis iiiipunitim licercl, tandem principiuni collationi in ædibiis coniitissa' Suessionensis factum.
Ea a rege Lutetia evocata fiicrat, siciiti et Longovitlana païens, ut conventui interc.s.sent, et ilia quidem, utCondæum, qui ejus evocandaauctor fucrat, ad pacis consilia inflecterel; bæc ut filii ingenium moderaretur. Id honoris toto co tempore babitum fuit comitissæ a Condxo, ut ab utraque parle de pacc delegati in ipsius ædibus convenirent.
Umitto hic de diplomatis regii, qiiod ante omnia lectuni est, defectu acrem contenlioncm, qiiod ampliari laudem placuit. Proposita proxima sc.ssione capita, quæ singiila antequam scriptis mandarenlur, inter delegalos diseuti petebant Condæani. Nos vero contradiccbamus , ac tandem post acerbam contenlionem , ut ea .scripto simul proponerenlur et ad ea post disceptationem scripto resjxindcretur, impetravimus. XXIX oninino proposita, quæ ad pauciora postea contracta ■siint. Ante omnia positiim ut in eos, qui facto et conscientia Hcnrici Magni parricidio participaverant, denuo anquireretur, caque de re diploma ad curlam dirigereliir. Idem antea protestantes Pictavii pelicranl; coque Condici petilio odiosior visa, multa ex ea occasione bine acerbe dicta, et acerbiu.s a nubis accepta, quod ea petitione tam cnixa eoruin qui circa regem crant negligenlia et segnities atque adeo prævaricatio suggillari viderelur, et paulo ante litteræ prociiratoris regis ad Vulpein interceptæ fuerant, quibus fidcni lieri aiebant, dissimulanlcr in eo negotio .agi. In accusationc Comanæ illius femina', qiiam scis, a regina Margarita in jus deductæ, qui diserte nominabantur. regina* persuaserant ipsam per illorum lattis artiliciosc peti, idque in causa fucrat ut propterca minus sedulo procurator regius judicium obicrit, et similes delationes ab eo tempore aut perfunctoric acceptai sunt, aut Vulpis astu omnino élus®, qua de re Condæus graviter conquerebatur, et proceres i|ui cum eo eranl, ac præsertim Sullius
APPENDICE
ütomachose exposlulabal. Taudcm convcnit, niultum se excrucianle Debitore, ut id omillcretur, ut de ea re articulus tantum odicto iuscreretur, qui ita conceptus est, ut segnities ilia, cujus invidiani quisqxic a sc deprccabatur, in judiccs ipsos minime culpæ aflincs rejicerctiir. Quod animo jam provideo prolalandi per intcrcessioncm negolii materiam in senatu præbcbit.
Eodem capitc pctebatur, ut quod senatus valde opportune deci everat, cum de destestando parricida sumplum supplicium, ut dccretum concilii Constanticnsis in cos, qui contra principum sacrosanclas personas sæviunt , factum denuo sanciretur et Sorbonici collcgii ibidem de co renovando decrcto publicaretur; idquo regni episcopis ut per suas quisque dioeceses diligenter curarent, injungerctur. Id cum senatus ab initio decrevisset, cpiscopus Parisiensis intercesserat, quod senatum et Sorbonam in cpiscopos niliil juris liabcre diccret, et præpotcntes in aula adstipulatores babuerat. Itaque quamvis recenti tam diri casus sensu et ardentibus ultionc animis, ab eo tempore per totum sexennium décréta senatus et Sorboux irrita fuerunt, quæ tune renovari petiit Condœus a bene alTectis et sollicitis de régla salute bominibus monitus, quod quanquam ægre, ut extera ad reaipublicam spcctabant, concessum nunquam tamen Debitor adduci potuit, ut rex in edicto loquens injungeudi verbo, quod usiirpari semper antea consueverat, uteretur, sed pertinaciter sufliccre debere dixit ut rex se ad episcopos ea de re scripturum declaiarct; et ita facluin, non sine melius sentientium murmure, qui auctoritatem régis sensini per ignaviam et præposteram dissimulationem deteri indignabantur. Major in primo articulo petitionum popularis ordinis, ab aula rejecto et a Condxo reposito, contentio fuit, in eoque totu conventus tempore præcipue laboravimus. Dum de eo altercamur, non soluni cum Cundæanis, sed intra privatos parietes in Brissaci ædibus, ego, qui viderem factionum æstu præoccupatos animos, lacitus æstuabam, qui, cum ea dere tuto conferre possem, quoquo me vertercm nescius, si quidem res mihi cum quatuor collegis erat, quorum 1res concorditer articulum oppugnaltant; quartus flagitioso silentio rem transigebat;
CONFÉHE>CE DE LOLDLN.
ac DeLilor qiiidem id aslu protcstanlium ficri aicbat, qui rcgem, iiun solum cuni poiililice, sed et cum sacro ordine ac nobililatc, qui priinarii ordincs ambo se arliculo taiii gencrose opposuerint, velicnl commillerc, in eoque luulla esse, quæ salva conscicntia fcrri non possinl. Addebal Brissacus Anglia advecluni articnluni et in graliani regis Anglican! fabricatum esse, uihil regcin Galliamquc ipso indigcre; id cuin toties incukari audiebauj, etsi initio dissimulabam, quain me inlus coniniotuni censés ! Tandem præ indignalione tacituniitalem abrupi, et de articulo ipso me minime pugnare vellc dixi; sed opcrx pretium ducure, ut de eo uli et a quibus factus et propositiis sil, et postea examinatus, cuncti cognoscant; sic enim fore, ut deposito Omni pravo adfectu ac præjudicio, citra odium ac invidiam sincerius sententia feratur. Igitur scire omncs debere non Anglia allalum ilium, sed in Gallia atque adeo in ipsa urbe natum,atque ab homiuibus minime suspectis conditum, cum comitiorum causa in publicis ædibus postulats conliccrcntur; conventui interfuissc Gulielmum de Landum, Gastonem Griacum etClaudium PræstrEcum, senatores Parisienses integræ famæ, et Pra;stra;um tandem arliculum de quo agitur, ita uti legitur, concepisse, in arcano coram regina, cum Vulpe, et ipso, qui aderat, Debilore, ac Pelro Janino postea recitatiim et adprobatum, id nec ne verum esset, a Debitore coram Brissaco, cum illud quæsivissem, et ille non abnueret, verum id magno errorc factum diccret, ego semioncm persequens : ergo non is ab Anglis et in Anglorum gratiam excogitatur, iuquam, sicuti ad invidiam jactatur; verum apud nos natus et discussus atque adprobatus fuit; quod cum vero verius sit, superest ut vlileamus an quod a talibiis viris, extra omnem suspicioncm in religionis causa positis, faclum est, tanto consensu explodi debeat; nam, quod dicitur, popularem ordinem adversus duos primarlos præponderare non debere mcrlto dubitari, an vere dici posait, quippc conslare nobililatem per pcnsatioiies factiosas, in eam opinionem vix tandem ad exlremum raptam fuisse, cum initio major et melior pars regis, qui de eo sta- Diercl, arbilrio integrum negotium relinquendiim censuisset; cum
APPENDICE
vero pleriquG ex iis qui ita censueranl abe.ssent, caplata occasionc a præ.sidc illud donuo in deliberationcm adductiim ac tandem ambiliose decretum fnis-se, ut ea in re lanquam ad rcligioncm spcclante, se sacro oi-dini adjungerent, atquc inter viros graves el bene de religionc ac republica sentiente.s merito ambigi, an non id potius ad rempublicain quain ad religionein perliucat; proindc etiam atquo eliam videndum esse, cum semcl in medium articulus propositiis’sit et adprobatus, quod nollem ractum, et postea prævalente factioiuim •xstu toi adversarios habuerit, nunc autem a Condæo, regis gentili, rcponaUir, publicæ securilatis ac regiæ dignitatis inagis intersit, cuiii potius tanquam erroneum et religion! detrimentosuni injuriose rejici , quam tanquam a viris bonis profectum, ut regia: incolumitati prospiceretur amplius considerandi , id ut de facto constcl, me dicerc, alioqui de articulo ipso nolle pugnare, sicut antea prœdixi; ac optasse s;ppius, qiiando tam aniniose a multis improbatur, jure ne an injuria aliorum et posteritatis judicium erit, ut nunquam is proposilus fuissel : quippc, cum ad ejus mentionem lot turbæ sint exortæ, clsi nunc rejiciatur, manifeste periculo sacrosancta regis persona exponatur. Hiec dicentem me collcgæ rcspiccrc et primum obnmtescere; el, post lougiim silentium, tandem a Debilore addilum, quemadmodum nihil (|uod ad securitatem viUe regis facial omitti debet, ita non temere committendum, ut vinculum illud sinceræ regis cum pontiGce amicitiæ, quod non solum ad rcligionem, sed eliam ad regni Iranquillilatem pertineat, ex ulla occasione solvatur. Id diversis vicibus inter nos agitatum, et semel præsenli Nivernio, qui præoccupatum domo aniiniim ad rem attulerat, nam sibi scrupuliim a tbeologis injectum palam dicchat, ac tandem persuasum, multa in articulo contineri qnæ ad religionem potius quara rempublicam spectarent, in quibus ipsorum judicio standum sit. Hæc inter. Débiter semel atque iterum in aulam cum Nivernio et Brissaco profcclus est, ut secretis petitionibus Condæi ac principun\ et proccrum, qui cum eo eranl, responsa a rege commoda alTerret, ac præcipue ut cum boua ponlificii legati gratis, cpio inconsulto nihil in eo negotio agebalur, de responso ad arti-
CONFÉRENCE DE LOIDUN.
if !•
culum npponcndn convcniret ; nam id consilii Dcitilori eral, i aut leiiipcramcnlo vcrliorum am adhibiOs circundoculioiiu hagiliiis diliicrel. Qiia in re, ut ipsc jactat, mire ingenio val r(-millcntil>ua cum Icmpore animis, omnino eludcrcl; cjuod i quo pollcl aslu apiid obnoxios et jam privalLs cmolumnnli proiiiiasi.v diatribiiliaqiie incacatns ac comiploa oblinucrat caL'xa intérim per UirpiaMmani disaimulationem déserta; cuni re cum \'ico. me et colico doinre aucto deciimbentcm invisent stomacho expoatulavi et invitum me facerc dixi, ut adrectatia ligione .v.rupulia in régis causa tam dissiniulanter pncvaricare si quidem régi |)cricu)um creari idquc nobis aliquando cipro iri maluissc ab initio, ut inentio ejus facta non fuisset; nui facta sil, restarc, ut lotum id ad regem remitlalur, ne, dum d jure d'isccptamus per importunas disceptationes nostraset cavilU jus régi suum pereat. Sermonem ad se delatiim avide arripi bitor, cl rem gratara régi aulæque univers® me facturum signi si id a Condæo et consiliariis ea in re suis impetrarem; itaque
rum' Sancurio, Rouveræo et Josia Mercero Dordio, qi
protestantes auctoritate pollebant, sedulo egi, commonstralo, pertenderent, pericitlo, illi qui me nossent a parente, ettradit joribus dumestica disciplina ita institiitiim, ut régla dignitat antiquius liabercm, quod ah allero vix æqiiis auribus ncc cil picioucm acccpisscnt, a me lanquarn ex animo et serio dictun nam paricm intcrprctali sunt, persuadere sibi facile passi Cam <|uam expurgarc non poterant, minime movendam, cl rem il in meliora tempera servandam. £t ita postridie coram Com gati sententiam ambo censuerunt, aliosque in suam senlcnti traxenint. Qua re triiimphabundus Débiter exidtavit, et m coram regina et Ubaldino cardinal! laudavit, quod in re pc ciplicanda gnavaiu admodum operam navassem. Idem et in proxime sequenti, de tollenda decrelorum ea de re in senarioribus aniiis faclonim suspensionc, dici oporluit et pot ' En l>Unc dans le manuacrtl.
APPENDICE
Debitor, qui verborum anibagibus, more suo, ilium jam oljscuravcrat, slari scripto nialuil quaui regis voluntali articuluni relinquere; queni re.sponso suo clusum pulabal. Quarto quinloque articulis qui ad jura Ecclesiæ Gallicanæ spectant, quæ sic ut a majoribus accepta sunl, illibata servari petebat Condæus et revocatioiiem publicationis coticiiü Tridcntini in consessu paucoruiii ex sacro ordine, spreta régis auctoritate ac sine eipresso ipsius mandate factæ, utcumque satisl'actum; cum et sarta ea se servaturum rex promilteret, et publicationem injussu suo factam sibi abuiide displicuisse lestarctur; ncque proinde locum babuisse aut babitturani eam, donec de rc tuta statiiisset, responso declarasset. Confirraata item édicta et concessiones in gratiam protcstanliuin a regibus prædccessoribus factæ; eoque articule mentio breviculorum in eam rem addita; quæ sine diplomate regio sigillo lirmato ac promulgatione concessa, cum ad promulgationcm ventum eril, procul dubio dubitandi et intercedendi occasionem præbebunt. Quod posloa seqiiilur de præfccturis, muneribus publicis, dignitatibus, bonoribus et qu* vocanl olGciis unicuique conservandis, ac si qui iis cxpulsi fuerint, restituendis, qiianquam ambitiose adjunctum a Sullio jactabatur, quia per se æquum justunique videbatiir, dubitalioni locum minime reliqiiit. Curtinœorum postulatum, quod online octavum est, toties, ut scis, Henrico Magno superstile in regis cousistorio atque adeo ex occasione in senatu agitatum, ad extremum sine responso elusum fuit; quod adversarios ipsos baberet, qui illud propter unius ex ilia familia, qui Condæo aderat, reverentiam proposucrant; quippe neino erat, excepto Condæo, qui non prava spe imminiituni consanguineonim principum , potius quam nova agnationc auctum numerum cuperet. Ad ixcaput de auctoritate curiarum supremarum instauranda, contemptim a nostro Debitorc responsum; quem scis nihil magis sedulo cavere ne illæ pristinam dignitatem recipiant et jacentem regis majestatem erigant, et contra externas artes in aula nostra quotidic invalescentes tueantur ; quantum enim illis auctoritatis accedit, tantum sibi decedere et perversis consiliis jamdiidum procedentibus, tantum ex co impedimenti et remoræ aflerri arbitratur.
Cüi>rérenc« de Lvudun.
CONFÉRENCE DE LOÜDUN.
Privatuni odium in causa fuit cur Nicolaus Jaius s. præses, vi militari, Lutetiæ in domo sua injuriose captus, et Ambosiæ sub custodia relictus, quem Condæus libcrtati restitui ante omnia posccbat, minime liberatus sit : nam alioqui insigni peccatum imprudentia a malevolis, cum bominem tali dignitate, qui libertatem régi nec alii debere ciipiebat, eam debere Condæo cogemnl; et ila Janiniis a me persuasus sentiebat; sed rationi aulicas aurcs, cum id repetitis vicibus urgeret, semper occlusas reperit. Id eodem articulo petitum nec concessum, in revocando, quod proxime petebatur, consistorii decreto, quo postulata curiæ injuriose non rcjecta tantum, sed irrita et nulla, verbis etiam contumeliosis additis, prununtiata sunt. Ex actis item curiæ extrahi ac suppriiui, et paulum aberat lacerari et incendio aboleri jussa, æstuatum a Debitore, qui in parte ci sufTragatus fuerat, nam ab iis id factum qui postulatis designabantur, ut eos in propria causa judices sedissc nemo ignoraret. Tu vero, qui aderas, cum temperatioribus verbis censercs, et tamen tempori et iræ magnatum, qui pro temporc pollebant, cedendum; scis non omnes proccres qui præsentes erant sententiam rogatos : Guisium, dico, Vindocinum, Brissacum et Sovreum et alios. Et astu Vulpis, post dictam a Debitore in aurem sententiam, ut a nemine exaudiretur, omnes per tumultum surrexisse. Ecbinum vero et Dolæum, qui petebantur, condendi decreti auctorcs fuisse; Janino inilio rcstitanle, qui more suo statim mutavit, et ipse, illorum suggestione, decretum perscripsit; cum vero iidem urgerent ut scidam ex actis curiæ extractam in potestatc baberent, et Tilius, curiæ protonotarius, jam inde ablalam secum domum tulisset, intcrccssit senatus, et scidam a Tilio repræsentari et rursum in scrinium inferri jussit, et tumultuarii illius dccreti, quod actis curiæ insererc jubebatur, executionem delibcratione protelata generose elusit. Id ita habere omnes memineramus, et Brissacus in sententia dicenda cum aliis præteritus minime oblitus fuerat, itaque ægrc audiente Debitore minime invitum se faccre dixit, ut non obstante decreto ambitioso, quando illud nos recte nec rite factum esset, postulatorum curiæ rationem babendam censeret.
APPENDICE
ad ea, quœ in jure partibus dicendo versantur, po$tulata restringl; initio petebat Debitor, iit quantum in ipso esset senatus auctoritatem in actum cogeret. Hic me non continui, et senatus auctorilatem , non soluro ad jus privatum, sed etiam ad publicum, porrigi oslendi; qua in rc, si, quod adversarii clamabant, ille ea abuterctur, clausulam addi possc, qua curiæ jurisdiclio ad ea quæ ex antiqua ipsius ordinatione et constitutionibus regiis ei competebant, prout rite et recte ea usus esset, ncc ultra porrigerelur. In quo tamen vorbis aliquandiu coram Condæo cum responsum legeretur, altercatum fuit.
Ad caput quod sequitur, ordine xi, de tenipore præflniendo, quo ad III regni ordinum postulata responderetur, et pi-agmatica super iis a rege coufecta ad regni curias mitteretur, . responsum, non stetissc per regem ac ipsius consiliarios, quominus maturius ea in re publies exspectationi sit satisfactum, tumultus exortos, et regis nccessariam in Aquitaniam profectioncm moræ causam dedisse, et tamen ante profectionem in parte de iis decretum, et intra un proximos menses quod restât, plene confectum iri. Ad xii, ut soli natione et origine Franci, ad præfecturas, dignitates ac præcipue miinitionum in limite custodiam, exclusis extraneis, admittantur, quod ex Bloesensium comitiorum constilutione, quæ superius eadem de re facta confirmât, petitiim est, responsum id qiiidem Ita constitutum esse et in posterum locum baberi; neque tamen ita servatum, ut non extraneis propter insignia mérita , magno regni bono et ornaniento , ad primarias regni dignitates ae præfecturas aditus patiierit. Quod, quare a Condæo petitum, et a nobis responsum sit, minime ignoras. Et, capite sequenti, satis ostenditur quo postulatum an muniliones arcis Ambianensis, ab ea parte quæ urbem spectat, ad majorem regni et civium securitatem solo æquentur. Id magnarum tiirbarum materiam præbiiit et præbcbit, quippc cum præpostcro astu, cujusnam non dicam, ne tollat rubra supercilia, tolum id remanserit, etiam postsolutum conventum, indecisura postulatum illud præfracte a nobis rejectum, caque in rc nos sapientissimi regis qui areem construxerat judicio et auctoritate tuebamur; et cum jam singuli condi-
7(M CONFÉRENCE DE LOUDUN
tionibus Dcbîtori in aulam proficisconli in arcano proposilis .sibi prospexiasent , a Condæo et coinitissa rei componcndæ ratio inita fuerat; a qua se Longovillani parens minime alienam ostendebat, ut Nionisiim fdius e Picardia deccdens, Neuatriam duplo ampliorem provinciam, compcnsationis titulo, accipcrct; adjnnctia. ad firmandam in ea potentiam, qui mos pravus bodie viget, arce Cadomcnsi, Ponte- Arcucnsi et Dicpa, quæ non nisi immani ærc lui potcrant, ad avaritiam pruTcclnruin qui ea loca tcnebant satiandam nullo sulbciente pretiu. Hæc ita primum acia cum Longovillano aliquæ patientes aures habuil fdius; ceterum, minime iinquam assensus est; quippe qui ad deciis, quod illi vita semper carius fuit, pertincre dicerct, ne ex provincia, in qua pater et avus tam sanctam sui memoriam in animis popularium impressatn reliquissent , ab co cxpullerctur quem turbarum auctoreni nominaverat, et cui cedere turpe existimabat. itaque constantiam in prima petitione ad extremum servavit, ad voluntatem regis sive régime, cnixam de arce integra retinunda, non nihil mitigatus, sed addito semper ne c provincia oxire cogcretiir. Nobiiitas in ea totius regni pr.ecipua est, quæ per hos motus aulicam gratiam Longovillani benevolentiæ posthabucrat , coque magis generosus adolesccns sibi clabolandiim putabat ne cam ad injurias et ultionem exposilam deserere videretur, instantibus primariis amicis, qui in arcano jam cum Canidi.T viro convenerant, ut conditionem acciperet, cum ille semper lionestatem et dccus suum reponcret, unus ex iis bonestatem ibi residere dixit, undc majus emolumentum reportarctur. Ad quæ verba ille subito : Atqui tempus nuper vidi, inquit, quo te qui tantopere iiiei emolumentum, bonestate postbabita, amplectcndum suades, eo fortiina redegerat, ut, utroque pænc amisso, insummisangustiis confliclareris, ego, qui alterum semper contempsi, altcrum mibi cripi nunquam patiar. Quibus verbis aliisque non sine acerbitate prolatis, eos, qui mediam viam insistebant, et inter arma gratiam in aula captabant, ita a se alienavit, ut, præ æmulatione, alios, qui cum primis non sentiebant, ad se protinus traxerit, et jam tum in duas partes se feederatorum factio sciderit; quod negotio ineboato novas
qiti2e3'6ÿ"Gobgle
APPENDICE
(lilTiculuites subindc attulit, quamvis ipse niliii minus in animo Labcrct, quam ut illud in longum extraheretur : dolere sibi, dictitans, quod nistici a militis sævilia ac licenlia lot incommoda ac vexalioncs acciperent. Inter bæc, Canidia ex aida ad Liiletiam se contulit, et romperto , maritum dum in Ârabiauensi arcc retlnenda animnm oblinnat, magna sc regemque ac reginam invidia oncrari, ad artes suas confugit, et literis in aulaiti a viro per Ncreslanum mi.<isis passini, in urbe primuin, dein et in aula ac postremo Jidioduni sidi oppidi inœnia misso Nerestano di.s.seminandum curavit vimm arce et vicaria potestate omni cedere et per eum non slarc, quominus cnm I.ongovillano convenire posait. Id cum ad nos rctulisset Debitor, manus in cœluin tollens Vicus, Deum se laudare dixit, quod consilium tam régi utile et sibi honorilicum Canidiæ vir cepisset. Cui ego, qui prope adslabam, aurem vellens : Suspende, quæ.so, inquam, jiidicium quousque exitus picnain verbis tam maguificis fidem fecerit. Diibilationetn meam postridie mutata conditio firmavit, et de Ncustria riirsus injecta mentiu, Diepa exempta, pro qua c aureorum cio in summa ærarii inopia promissa. Ita illiisum, pro temjKire, régi ac nobis, minime omnium Longovillano, qui in vestigio manens, cum ab omnibus desereretur, nunquam se ip.se deseruit. Vafritie ilium grassari aiebant adversarii, qtri ex ingeniosuo alios metiri consiicveruut, aliudque in ore habere atque adeo niliil minus velle quain quod dicerct. Quod cnm ille per amicos rcscivisset : Atqui facile est, impiit, iis qui boc dicunt me vanitatis arguera, quippe concesso quod palam atque ab iis ipsis qui me insimulant. Inter publica postidata fuit rcpetitum id ab eo, cum quo clandestinum feedus, me incoosulto, inierunt, possum impetrarc, magnoque me beneficio obstringent, si impetrabunt. Et quia contraria regis voluntas de arcc opponilur, de arcc integra servanda assentior. Modo ea fido ac minime suspecto tradatur, et ille qui se provincia excedere paralum ostendit, nullam in ea munitioncm retineat, quod sc vicariam administrationem cum arcc retinerc cupit, et boc illi per me licebit modo Perona codât, quam peculiari titulo, cum Desiderii-Monte et Roia, in provincia lenct; ad
CONFÉRENCE DE LOCDLN.
i(l nuilo suiii|]tu, nulla pecunia aut compeosalione opus esae, cuin ea <]ux pctuntur, æquitatc summa petantur et in ejiis potesUtc sint, cum quo agitur. Inlcr lias eiprobrationes et alteicalionuiii æstus, extracta res ad extreniuin conventum, nullas conditioncs admittcnt Loiigovillano. Sic aiitcm existimabant adversarii, juveneni dissimiilatioiie, ut aiebant grassanteni, ciim quisque rébus suis consuluisset et res in co cssent, a pubiicis pacisconditionibus subscribendum csset antequam subscriberet, conditiones antea rejectas tandem acccpturum, et quod consilio non fecerat, necessitate factiirum. Qua in re lioiniue.s qui se alios astutia snperare credebant, ab astutia sua mire sunt decepti ; nam Longovillanus, toto conventus spatio, summa securitatc tcnipus clabi sivit, et cum rebus coinpositis subscribendum fuit, contra spem illorum, ultro sine tergiversatione se obtidit, niai revcrcntia Condæo débita eum retinuisset, ante alios omnes subscribcre paratus, nunquam futunim, diclilans, ut privati sui emolumcnti ratione publicæ paciricationis negotium retardarctur; subjecitque publicam suaiii queriinoniam , quam propterea iUi inter pubUca postulats proponendam censuerant, ex cvcntu, ad privatam, sc dcserto, redactam esse; verum abunde sibi viriura et amicorum superesse, ut contra bominem conditione impareiu, ac solo favore nixum, jus suum tueri posait. Ilæc ita inter cos jaclabantur, Verum ad reliqua capita redeo.
Proximc actum de turrais cataphractorum equituui, quod præcipuum militiæ robur apud nos seinper fuit, ad niorem antiquum instaurandis, et peculiari Iributo ad id destinato in alios usus minime inter\ertendo. Item, de prætorianis additum, in Espemonii odiuiii, ut Icgionis tribuni instituendi et priuiariorum legionum ducum jus sit pcnes regem solum, membrorum cujusque cohortis ordinationc penes singulos legiouis duces rémanente. Major in consilüs ordinandis , quod XVI capite proponebatur, dilFicultas fuit, quæ sempcr agitabitur et nunquam temiinabitur; quippe, cum ad ea tempora devcntum sit in quibus plus singulorum oOensiC quam publicæ gratis tribuilur. Id antea, cum DebitorCuciacum ad Condæum missusfuerat,
Digitizèo
APPENDICE
agitatum fuil, ac jam tum præscriptæ leges; sed calcnlibus aniniis et alio intentis, omissa consultatio, quanquam de ea convenisset, uno exceplo, quod Condæus peteret ut decretis ipse subscriberet, el per ipsius absentiam très antiquiores logati consiliarii; quod pra-cise negatum lune fuerat, et postea tainen, cum denuo id in convenUi petituiii, a Debitore concessum est; rémanente in ceteris inlegro negotio; de quo, posl paciCcationem , ex Condæl et aliorum principum ac regni procerum sententia in aula statueretur. De delcctu eoruui qui ad legationes ordinarias ad reges ac principes externos obeundas luitterentur, quod additiun est ad ostentationem factum cuncti iuterprelati sunl; ne quod publicam rem ac regis regnique dignitateiii .spectabat omnino negleclum fuisse videretur; slciili quod de pensionibus immodicis ac iis præsertim quæ vel indignis vel omnino incognitis personis in fraudem, emendicato nomine, attribulæ fuerani, revocandis aut moderandis, adjunctum est. nam in tanta tamque insatiabili furentis avaritiæ iroprobitale , nemo erat, ne quidem Condæus ipse, qui se suslinendæ invidiæ adversus flagilatores importunos parom arbitrarctur, et is qui solus poteraf, utrique parti invisus, neutros in aula et in conventu adstipulatores habebat. Quod proxime sequitur, de venalitate omni tollenda, atque adeo de annua pensitatione pro rauneribus publicis et olCciis omnino abroganda, lam qua; ordinem judiciarium quam quæ ærarium respiciunt; quod jam Condæo, ad Maxentii-Fanum prædixeram, in parte pro iis pro quibus anmialim pensio solvitur, statim convenit ut locum non haberet, qtiandiii contractus ea de re factus duraret. In reliquis, hoc est. in provinciarum et ioconini munitorum præfecturis, in militaribus et palatinis olliciis, a rege, Cæsaroduni, responsuin fuerat ut locum haberet; qui contra fecisset, indignus omni dignitatc et honore in posterum atque adeo infamis ha}>eretur. Cum tamen edictum condilum fuit, tpii iitrinque initio tam enixe petebant, cum altenim locum habere non posse cernerent, pro altero non admoduni pugnabant, vixque tandem precibus et pudore ab illis ipsis impetrare potui, ut saltem in dignitatibus, præfecturis et officiis quæ pensitationi annuæ minime sunt
CONFÉKENCt DE LOI OIJN hubjecla, et qiiæ nihiloniinus magno regis regnique (Icshonestamcnln ac periculo quolidie proraercalia prostant, prohibilio valeret; (|ux verbis adniodum langiildis conccpla est, demta quam Cæsaroduni apposilam dixi sanctione. Kevocatæ item gratiæ exspectativæ , quas in curia Romana vocant, et quœ Inde urigincni habucrunt, et concessiones quir votum captanda' niortis iuducuut. Additum crat ut nemini lircrcl dignitates et ollicia ejerare; quod durius visum et regis benelio ntiæ dorogare; ac proiiide lejeclum est. Quod autem de populi levaïucnto ob damna, bis motibus accepta, et parte prtestationis aiitmæ remitlcnda proxime peculiari articido adjectum crat, pro ludilirio babitimi fuit; quippe ab iis propositum qui paupericm ipsi fecerant et causam calamitati publicx dédorant, et qui, cura hoc tara magnificc ad ostentationem petebant, eadem cbarta immanes sunimas ad privata cominoda a nobis exigebant, quœ, exhausto regis ærario, non aliiindc quam ex populi oppressione corradi poterant : itaque id risu exceptum et expunctum. Quod de bederibus cum principibus exteris ac robu.spublicis ad decus ac tulamen regni, a felicis recordalionis parente régis renovatis, postca sequitur, tanquam a protestantlbus additum, contemplationc regis Magnæ Britanniæ, ordiniim Belgii fu-deratorum et Germaniæ principum ac civitatum, in malam parlera acceptum est; nam id curæ régi semper fuisse et esse nuut ac deinceps fore respousura est, proindeque superDuum videri ut id inter edicti pidilicandi capita rcponatiir. Sane Débiter noster magnopere ob eara causam in occulto ringebatiir, fidem suara suggillari putans, quasi in altérant partent, quam scis, nintis propenderet, et æquilibrium ad regni majestatem et prærogativam tuendam necessariuni, ob recentera adbnitatera tanto studio et aniuti contentionc ab SC procuratam, obnixius minime servaret. Eamdcm ob causam, capitc se({ueiiti petituiit ut rex auctoritatem suam interponeret, quo pacificationis Astensis inter Hispanos et Sabaudum per oratores suos initæ conditioncs bona ftde intplcrentur et execution! demandarentur, sicuti Sabaudo rex se facturuin receperat. Ad quod responsum Betunium, Sullii fratrem, ea de causa propediem in Italiara cum plenis
APPENDICE
regis mandatis profeclurum esse. Pctitum et ut cum llclvetioruni civitate antiqua fœdcratio, non minus honesta quam utüis, religiosc scrvaretur, et annua ad id destinata pecunia non interverteretur, dareturque opéra ut œqua ejus inter bcnc-mcritos dispensatio cssct, et Bcmatum primario totius civitatis secundum Tigurinos pago, ea in re, quod autea factum non fuerat, dcinceps satislieret. Id, ut scis, antcquam Lutetia disccdcretur, agitatum fuerat, culpa in eos, qui nunc in aida non sunt, contumeliose et arroganter a Bernatum delegatis jam tum rejecta. Ad Sedani et Raucuriæ principatum, qui in patrocinio regio a Francise! I temporibus fuit, tuenduin, quod inox petcbatiir, byssinis verbis responsum fuit, non sine occulta xmulorum invidia, et seorsum renovatum quod articulo non continebatur de prœrogativa in sedendi ordine, jam tum ab ipso Francisco concessum privilegium. Quatuor quæ supersunt ultima capita aut publicam Condæi personam aut privatim ipsum spectant, ut, senatus-consultum Burdegalæ, ante Vienium, tune odio in aida ardente, contra ipsum factum, ut injuriosum, ex archivis curise extractum, aboicatur. Quod sine contradictione concessum. Magis in declaratione Pictavii, septembei ultimo, regis nomine, ad cmictas regni curias directa, laboratum fuit, sicuti jam supra demonstratum est; nam petebatur ut ilia revocaretur tanquam calumniosa et falsitatis plena, et contra leges et ritus in regno antea servatos, sine exemplo, facta, nec non décréta juxta eam condita, ex curiarum archivis aliisque tribunalibus ubicpie extraherentur et abolerentur, spcciatim ut de decreti XTiii septembris, sub nomine curiæ Parisiensis, contra curiæ ipsius mentem publicati, falsitatc et suppositione inquirerctur, et in auctores tant! criminis legibus ageretur. Qui bis verbis designaretur, nemo ignorabat, nec tant! erat, si res tantum ex ejus persoiia æstimaretur, quin justæ Condæi iræ ad noxam protinus dedi potuerit; sed quoniam quod in eo pcccatum crat publica auctoritate nitebatiir, ad regis decus et exemplum pertinere visum, ne rex eos, qui rei operam navaverant, vel in manifesto crimine desereret. Itaque vix tandem, post longas ac sæpius protelatas altcrcationcs, via inita qua
Confiance d« Lou^Iud.
simili et Condæi ac consanguineorum principum dignitati considtum fuit, cfTectiimque ne coa qui fais! arcessebantur, rex deserere dici posset, quod ex edicto videre licet. Prospectum item uti Condæo de injuriosa ad Pictavium ante biennium repuisa, ab episcopo qui lurbis causam dedisse argucbatur, honoriGce satisfioret; quod seorsum promi.vstim, nec cdicto comprchcnsum; postremo additum ut qui ob cam causam urbe ignominiose pulsi fuerant, famæ, bouoribus ac dignitali, bonis, laribus (ii, ut scis, præcipuc magistratus eraut] sine niora restitucrentur; acta judiciaria contra eos facta abolerentur; quicquid ad decus et dignitatem Condæi labcfactandam in iis spectare posset, ex præsidialis curiæ et publicarum ædiiim archivis cximerelur. Sccundum bæc condictum edictum, uii capilibus absolutum, quod in ultima Débitons in aulam profectione, varie mutatum et intcrpolatum est, diim abesset Condæus inde cum principibiis, nos diversi idio excurrimus, Ronius RupcUam, et dissidentes, sicuti aiebat, delcgatorum animos componeret, et eodem legatus Anglicanus profectus est, ita suadente Bullionio, qui Ronio coniradictorem quæreliat , multum, fromente me, qui, licet legato amiciis, tamen cxomplum metuebam, et id olira nobis exprobrai'i posse,animo jam tum providebam. Ilaquc, cum id concessione Débitons fieri viderem , in consessu nostro privato protestatus sum, me nequaquam consentiente aut adprobaïUe, Anglicani profectioncm susceptani, et ut collegæ id meininisscnt rogavi; nec factum improbavit Brissacus. Jam tum æstus intendebat, et cum Condæus, natura vebemens, parum sibi temperaret, Rupefortioin Andibus, qui intérim excurrerat, rediens, maligna febre correptus est; quæ nos anxios diu tenuit, usque ad xili diem, quo remittere cepit morbus; nec de nibilo intérim laborabatur, nam scissis animis, si quid bumanilus contigisset, quicquid actum erat, irritiim remanebat et pars, illo superstite, firmior, multum debibtabalur, et altéra superior evadebat. Tandem, cum convaluisset, postquam de primalis cujusque principum et proccrum, qui cum Condæo crant, petitionibus et gratiis a rege promissis idonee a nobis cautum est, ipse in iecto nondum bene confirmata valetudine subscripsit; nec
APPENDICE
Longovillamis, cujus negotium indecisuiii rcmancbat, proptcrca subscribere detrectavit; sed eadem die sedulam suam mi.sit; nain scorsuni principes qui aderant.utscis, ob dignitatum prærogativas subscripsere , sicuti ad Menebildis-Faiiuni factum meministi. Id actum v nona.^ nialas, qui dies Invcnlionis SanctÆ Crucis sacer est, et Nivernio Natalis, itaque et is, qui negotio quasi sequester semper intervcueral , nos lautissiiiio excepit convivio, cum adliuc incertum esset an eo die cdicto subscriberetur : nam multi adliuc bærebant, et Condæus non nisi* post prandiuin subscripsit. Quo facto, cuncti aJ> eo comnieatum petiimus, ipse quo liberiore ac puriore aere fruerelur, ex consilio medicorum, Cbinonem cogitât. Ergo Debitorcm sequi et in viam me dare certus bas obsigno. Quid autem de negutii successu, exploratis ac pertentatis eorum ex quibus fortunæ nostrœ pendent ingeniis et voluntatibus augurii, faciam, si c{uæris, id vero chartæ illini periculonim duco, et in illud tempus diflierendum censeo, cum te corain complecti dabitur. Intérim, vale.
Julioduni, pridie nonas maias, quo die Cbinonem petebamus.
ÉDIT m piciriciTios.
Man. Kbi. impér. Fond» Duptiy, n* 4^0. — BibL Mixariiu-. Itnpr. Mercure franç. U IV.
Les présens articles' ont este veus, arrestez et respondus par les dopputez envoyez par le Roy en la conférence de Loudun pour la pacification des troubles, lesquels ils feront ratiCer et approuver par Sa Majesté.
Faict à Loudun, le 3' jour de may i6i6.
Signé BRI.SSAt. Mi NECFVILLE, DE TIIOU, DE VIC, PUÉLIPEAtIX, HENRY DE BOURBON. DE JAUCOUHT, PÜCIIOT, BERTEVILLE, JOSIAS MERCÏER, DE UHAMPEALX, MILLETIERS, CHAUFFEPIED.HDRO.N, ESPÉRANDIEU. MANIAI.E et DE LA NOYALLE.
' 11 faut entendre par le$ prétenU arit- ficaliun ci-aprés. Le texte de cet édit avaii
elet les articles relatés dans l'édit de paci- été préparé à Loudun, et suivi de (|uel-
CONFÉRENCE DF. LOUDDN.
Édirt'.
L<f projet qui a oté f«iel, convenu et «ccordé entre le« depjiuua du Itny et M le prince de Condé et autres princes, ducs, etc. de l'édict de pacificatiuii et articles pour estre envoyés au parlement, lequel a depuis esté ratifié par Sa Majesté, et te dict édict eepédié et envoyé en tous les parlemens.
Louis, par la grâce de Dieu, roi de France et de Navarre, à tous présens et à venir, salut. Gtnsidérant les grands maux et calaniitez adventts par les troubles et guerres, desquels nostre royaume a esté depuis quelque temps et est encore de présent affligé , et prévoyant la désolation qui potirroit cy après advenir, si, par la grâce et miséricorde de Nostre Seigneur, les dicts troubles n’estoient promptement pacifiez, nous, pour à iceiix mettre Gn, remédier aux afflictions qui en procèdent, remettre et faire vivre nos subjeta en paix et union, repos et concorde, comme tousjours a esté nostre intention, après avoir sur ce pris l'advis de la Royne nostre très honorée dame et mère, des princes, ducs, pairs, officiers de nostre couronne et autres seigneurs et nobles personnages de nostre conseil estant près de nous, avons, par cettuy nostre édict perpétuel et irrévocable, dict, statué et ordonné, disons, statuons et ordonnons ce qui ensuit :
ABTICLE PBEMIEB.
Que la mémoire de toutes choses passées d'une part et d’autre en cettuy nostre royaume, depuis le premier jour de juillet dernier que les présens troubles et niouvemens de guerre ont commencé, et à l’occasion d’iceux, jusqu’à la publication qui sera faicte dans les provinces, par nos gouverneurs et lieutenans généraux en icelles, de l’acte de la paix, demeurera esteintc et assoupie comme de chose non advenue, et ne sera loisible ny permis à nos procureurs géné-
ques mots pUoéa ici en avant de l'édiL L'auteur du manuacrit de la BildioÜiéquo impériale a jugé avec raison qu'il n'était |ias nécessaire de répéter deus fois les articles, et que, transcrivant le texte de
l'édit, il était inutile d'en transcrire le projet. (Édit.)
' Connu sous le nom d'£ifit tU Iltois.
(Édit.)
APPENDICE
raiix ny autres personnes publiques ny privées quelconques, en quelque temps ny pour quelque cause que ce soit, en faire mention, procès ny poursuittes en aucune cour ny jurisdiclion.
■utT. a.
Delfendons à tous nos subjects, de quelque estât et qualité qu’ils soient, d’en renouveler la mémoire, s’attaquer, injurier ny provoquer l’un l’autre par reproche de ce qui s’est passé, en contester ou quereller, ny s’outrager, .s’offenser de faict ou de parole; mais leur ordonnons se contenir et vivre paisiblement ensemble comme frères, amis et concitoyens, .sur peine aux contreveiians d’estre punis comme iniracteurs de paix et perturbateurs du repos public.
.IBT. 3.
Ordonnons que la religion catholique, apostolique et romaine sera présentement remise et restablie en tous les lieux et endroicts où l’exercice d’icelle pouvoit avoir esté intermis à l’occasion des presens mouvemens; deffendons i toutes personnes, de quelque estât, qualité et condition qu’ils soient, sur les peines que dessus, de ne troubler, molester ny inquietter les ecclésiastiques en la célébration du service divin, jouissance et perception de leurs deniers, fruits et reveneus de leurs bénélices, et en tous les autres droicts et debvoirs qui leur appartiennent , mesme leur laisser la libre demeure et habitation dans leurs maisons auxquelles ils souloient demeurer auparavant ces mouvemens; voulons que tous ceux qui, durant iceux, se sont emparez des esglises, biens et revenus des dicts ecclésiastiques, et qui les détiennent et occupent, leur en dellaissent l'entière possession et paisible jouissance, avec tels droicts, libériez et seuretez qu'ils avoient auparavant.
AHT. 4-
Combicn que, par le soing et prudent advis de la Royne nostre très honorée dame et mère, nous ayons cy devant commandé et or-
CONFÉRENCE DE LOLiDUN.
donne très expressément, de Imuche et par cscril, à nostre cour de parlement et à nostre procureur général , de faire toutes poursuittes et recherches de ceux qui ont participe au détestable parricide du feu Roy nostre très honoré seigneur et père (que üieu absolve), nous ayant esté néantmoins représenté que, contre nostre intention, aucuns de nos officiers sont réputez avoir usé de nonchalance et négligence en la dicte recherche, nous ordonnons derechef et très expressément enjoignons à nostre dicte cour de parlement de Paris et à nostre dict procureur général de recevoir tous advis, mémoires et renseignenieus qui leur seront apportez sur ce subjcct, pour faire la recherche, poursuitte et punition de cet exécrable crime, leur mandant de faire en cet endroict ce qui est du deu de leur charge pour l'exacte exécution de ceste nostre volonté. Et affin de destonrner les esprits de nos suhjects de peuser à l'advenir à ces damnahles actes et impiétez, nous escrirons à tous les évesques de nostre royaume de faire publier cbascun en leurs diocèses le décret du concile de Constance qui fait mention de la seureté de la vie des rois et princes souverains.
Et encore que la siu^éance de l'exécution des arrests de nostre cour de parlement de Paris , portée par l’arrest de nostre conseil du sixième de janvier mil six cent quinze, et les déclarations que nous avons envoyées hors nostre royaume, ayent esté par nous ordonnées en la présence de la Royne nostre très honorée dame et mère, des princes, ducs, pairs de France, officiers de nostre couronne et autres principaux seigneurs de nostre conseil estant près de nostre personne, avec grande cognoissance de cause, meure délibération, et pour bonnes et imjKjrtantes considérations et raisons, affin de conserver et entretenir, suivant l'exemple et la prudence du feu Roy nostre très honoré seigneur et père , pour le hien et grandeur de nostre royaume , toute bonne correspondance, paix, amitié et intelligence avec nostre très saint père le pape et le saint siège apostolique, sans pour cela
APPENDICE
avoir faicl aucune déclaration préjudiciable ny désavantageuse en sorte quelconque à nostre auctorité royale ny à nostre puissance souveraine et  l’indépendance de nostre couronne, dont, par le prudent conseil de nostre dicte très honorée dame et mère, nous avons tousjours esté et serons plus jaloux et soigneux protecteurs que tous autres, ainsy que le retpiiert et nous y oblige nostre intérest; néantmoins nous ordonnons que la dicte surséance, portée par l’arrest de nostre dict conseil du six janvier mil six cent quinze, soit levée, pourveu et è la charge aussy que ce qui reste à exécuter de l’arrest ou délibération de nostre dicte cour de parlement du deuxiesme du dict mois de janvier, y mentionné, demeurera sans exécution.
Et bien que nous ayons eu soing de commander à ceux de nostre dict conseil de travailler à la response qu’il nous convient faire aux cahiers qui nous ont esté présentez par les estais généraux de nostre royaume, et que mesme ils y aient desjà beaucoup advancé, en ayant faict le rapport d’une partie en nostre présence; néanmoins, pour lesmoigner à tous les ordres d’iceluy le désir que nous avons d’y pourveoir promptement, et satisfaire, autant qu’il nous sera possible, à leur contentement, nous voulons et entendons qu’il soit cy après travaillé incessamment à la response des dicts cahiers, en sorte cpi’elle soit expédiée dans trois mois après l’expédition des présentes.
Voulons aussy que le premier article du cahier du tiers estât nous soit lors représente pour estre par nous pourveu sur le contenu en icelluy, avec l’advis des princes de no.stre sang, autres princes, ducs, pairs de France, officiers de nostre couronne, principaux de nostre conseil, et aucuns de nos cours de paricroens qui y seront par eux envoyez, selon le commandement que nous leur ferons d’y depputer pour délibérer sur le dict article.
CONFÉHE^CE DE LOUDÜN.
DéclarouA, suivani les anciennes lois du royaume, renouvelées par l'orilonnance faicte sur les remonstrances des estais de Blois, en l'année 1 576, qu’aucuns estrangers ne seront, à l’advenir, admis ès offices de nostrc couronne, ny ès gouvcmemens de nos provinces et places fortes, charges cl dignités militaires, offices de judicatiu'e et des finances, dignités et prélalures ecclésiastiques et autres fonctions piihlicques, sinon que, en considération de leurs signales et recoromandahles services, et de leurs qualités et mérites pour la réputation de nos affaires et grandeur de nostre couronne, il y soit par nous desrogé, ainsy qu’il a esté faict souvent par les roys nos prédécesseurs, que l’on a veu par expérience en avoir esté utilement servis.
Voulons et entendons, comme nous avons tousjours faict, que les cours souveraines de nostre royaume soient maintenues et conservées en la libre et entière fonction de leurs charges, et en l’autorité et jurisdiction qui leur a esté donnée par les roys nos prédécesseurs.
Pour pourveoir aux rcmonstrances qui ont esté faictes par nostre cour de parlement de Paris, en ce qui concerne la jurisdiction à eux altriliuée tant par leur establisscment ([u’ordoonances des roys nos prédécesseurs, sera faict une conférence suivant ce qui a esté cy devant proposé des principaux de nostre conseil et de nostre dicte cour de parlement, nonobstant l’arrcst de nostre dicl conseil du 2 3 may dernier, lequel demeurera sans effect.
ART. i 1 .
Voulons et ordonnons que tous ceux qui ont esté pourveus par • les roys nos prédécesseurs, ou par nous, de charges, offices, estais
et dignités, et qui en ont esté dépossédez, ou qui sont en quelque
-I bi
^gle
APPENDICE
sorte que ce soit Iroublci en la fonction et exercice d’iceux, contre les lois du royaume , y soient remis et restablis pour en jouir par eux suivaul et conformement aux provisions et pouvoirs qui leur en ont esté expcdiei, s’en acquittant de leur part comme ils sont tenus de faire* par leurs provisions et les sermens par eux prestez et suivant nos édicis et ordonnances.
N’entendons que désormais ces charges de nostre maison, des Roynes nos mère et femme, gouvememens de nos provinces et villes, lieutenances généralles des dictes provinces, capitaineries de places et cbasteaux, et toutes charges militaires et autres qui n’entrent point en nos parties casuelles, soient véualles, ce que nous interdisons et ilelTendons à tous généralement quelconques.
AHT. i3.
Et alEn que nous ayons plus de moyens de récompenser la vertu et les mérites de ceux qui nous auront bien et fidèlement servis, nous déclarons que nous n’entendons donner à l'advenir aucunes survivances ny réserves d’aucuns estais et offices, charges et dignitez, soit de nostre couronne ou de nostre maison, ou autres, comme aussy des gouvememens des provinces et villes, lieutenances généralles et capitaineries de places, voulant que, si par importunité ou surprise aucunes lettres ou provisions en estoient cy après expédiées, elles soient révoquées sans que l’on y ayt aucun esgard.
ART. l4’
V'oulons et entendons que les édicts de pacification, déclarations et articles secrets, vériQez en nos cours de parlement, comme aussy les brevets et responsos de cahiers faicts par le feu Roy nostre très honoré seigneur et père et nous, en faveur de nos subjects de la religion prétendue refformée, soient observez et exécutez, et qu’ils en jouissent selon leur forme ut teneur.
Conférfnc« de Loodaa.
ABT. l5.
Et irautant (jue maistre Pierre Berger, conseiller eu uostre cour de parlement do Paris , qui estoit pourvcu d'un des six offices qui par le trentiesnie ' article du dict édict furent aflectez à ceux de la dicte religion prétendue relTormée, a faict profession de la religion catholique, nous avons créé et érigé, créons et érigeons de nouveau un office de conseiller en nostre dicte cour de parlement de Paris, aux niesines gaiges, droicts, privilèges, auctorilez et fonctions que les autres, et lequel office (ainsy que dict est) par nous présentement créé nous affectons & ceux de la dicte religion prétendue reflbrmée, au lieu de celuy que tient lcdict Berger, et dont nous ferons pourveoir un personnage de la dicte religion prétendue relTormée, suffisant et capable, suivant la forme portée par le cinquantiesme ’ des articles particuliers accordés à Nantes à ceux de la dicte religion.
Voulons et entendons que l'exercice de la dicte religion prétendue relTormée soit remis et restabli aux lieux où il pourroit avoir esté discontinué ou interrompu depuis le dict premier jour de juillet, et à l'occasion des présens mouveraens, ainsy et en la mesme forme qu’il y estoit auparavant.
Et affin qu'il ne soit doubté de la droite intention de nostre très cher eousin le prince de Condé et de ceux qui se sont joincts avec luy, nous déclarons que nous réputons et tenons nostre dict cousin le prince de Condé pour nostre bon parent et Gdèle subject et serviteur, comme aussy les autres princes, ducs, pairs, officiers de nostre cou-
* Cel article e-rl celui par lequel fut établie la chambre de l'édit. (Édit.)
* Cet «fiieie dérogeait k i'ordonnaace qui exigeait la majorité des deux tiers pour
la réception au parlement des olTiciers judiciaires, et statuait que la majorité simple suffirait pour les charges réservées aux protestants. (Édit.)
APPENDICE
ronne, seigneurs et genlilshoninies, villes, communautés et autres, tant catholiques que de la religion prétendue relTormée, de quelque qualité et condition qu’ils soient, qui l’ont assisté et se sont joincts et unis avec luy, soit avant ou durant la suspension d’armes, y compris mesme les depputez de la dicte religion prétendue reflbrmée naguores assemblez à Nismes, et de présent en nostre ville de la llochelle, pour nos bons et loyaux subjects et serviteurs; et après avoir entendu la déclaration à nous faicte par uostre dict cousin le prince de Condé. nous croyons et estimons que ce qui a esté faict par luy et les siisnommez a esté à bonne lin et intention et pour nostre service.
Nostre dict cousin le prince de Condé et les autres princes, ducs, pairs, officiers de nostre couronne et seigneurs, tant catholiques que de la dicte religion prétendue reflbrmée, qui l’ont assisté et se sont joincts et unis avec luy, soit avant ou durant la suspension d’armes, y compris mesme les depputez de la' dicte religion prétendue reflorméc cy devant assemblez à Nismes, se désisteront et départiront dès à pré- .sent de tous traitez, négociations, unions, intelligences, jonctions, associations, qu’ils pourroieut avoir, tant dedans que dehors nostre royaume, avec quelques princes, potentats et autres personnes quelconques, et pour quelque cause et occasion que ce soit, et y renonceront sans pouvoir cy après les continuer ny renouveler, ce que nous leur deflendons très expressément, comme aussy de faire aucune.s cotisations et levées de deniers sans nostre permission, fortifications, enroUement d’hommes, congrégations et assemblées autres que celles qui sont permi.ses par nous ou nos édicts et par les lois et estats de nostre royaume; le tout sur peine d’eslre punis rigoureusement comme contempteurs et iniracteurs do nos ordonnances.
Voulons et entendons que nostre dict cousin et tous les dicts princes et autres susnommés et spécifiez demeurent entièrement quittes et
CONFÉRENCE OE LOUDUS.
déchargez de tout ce qui s'est faict et passé depuis le premier jour de juillet dernier à l'occasion des dicts mouvemens, jusques au jour de la publication, qui sera faicte dans les provinces et par les gouverneurs et lieutenans generaux d’icelles, de l’acte de la paix qui y sera envoyé, sans que cy après ils en puissent estre recherchez ni inquiettez pour quelque cause et prétexte que ce puisse estre, soit pour la prise des armes, port d’icelles, enrollemens et conduites de gens de guerre, establissenions et enirctenement des garnisons, entreprises, sièges et prises de villes, places, chasteaux et maisons fortes, par assaut, composition ou autrement, fortifications, desmantellemens et déniollitions d’icelles, pillages et hnislement de fauxLoiirgs et villages, esgliscs et maisons, commandez et advouez par les chefs, selon l’ordre et la nécessité de la guerre, équipage et conduite d'artillerie, prise ou fonte d'icelle et de boulets, confection do poudres et de salpestres, arraemens de vaisseaux sur la mer et rivières, congez donnez aux capitaines de marine, prises et butins faicisen conséquence desdicts congez sur ceux du parti contraire, prise de courriers et messagers, de leurs paquets et lettres, mesme durant la tresve, emprisonnement d'olbciers ou autres personnes, establissemcnt de conseils généraux ou parliculieis , tant pour la direction des finances que pour autres affaires de la guerre, jugemens et exécutions d’iceux, tant civils que criminels, de police ou règlement, translation de chambres de justice, de généralités , d’élections et greniers é sel, exécutions de mort faicles par droict de guerre par les prévosts des marescbaui, leurs lieutenans ou autres, commis et cstablis ès armées ou par cornmandemens des chefs, les formes de la justice non gardées, jugemens et déclarations de rançon, amendes et butins, impositions de nouveaux droits et debvoirs, continuation des anciens ou augmentation d’iceux, levées de pionniers, estapes, munitions de guerre et magasins de vivres et fourrages, corvées d’hommes pour fortifier ou
' Au C4jmmvncctDCii( de juillet i6i5, des pourparlers dans le but d'un accotO' il n'y avait encore, de la pari du prince de niCKlemenl, mais aucun acte faclteux et Condé, qu'une opposition qui provoquait relieîle. {Édit.)
APPENDICE
abattre places fortes et cliastcaux, prise de chevaux, de navires, de bateaux chargez de marchandises et biens sur mer ou sur les rivières, prise et vente de biens meubles, bagues et joyaux et argenterie appartenant tant aux ecclésiastiques qu'aux particuliei's, dons d'iceux, baux à ferme des immeubles, coupes et ventes des bois taillis ou de haute futayo à nous appartenant ou à autres, assemblées et tenue.s de conseils, eslablissement de bureaux et pancartes, introduction d'es- Irangers, infractions ou contraventions faictes à la suspension d’armes, de part et d’autre, dont la réparation n’aura esté faicte, et tout ce qui aura esté faict, géré, négocié, dict ou escrit ès livres, déclarations et expéditions d'aflaires, voyages, intelligences, traitez, associations et négociations faictes par quelques personnes que ce soit, en quelque lieu et pour quelque effect que ce puisse estre, tant dedans que dehors le royaume, comme aussy toutes prises et levées de nos deniers ou des particuliers, de quelque nature que ce soit, et à quelques sommes qu’ils puissent monter, soit en nos receptes ou hors d'icelles, tant du domaine, décimes, aydes, tailles, taillon, vente de .sel, prix d’icelluy, tant des marchands que de la gabelle, imposts et octrois mis sur icelluy, traictes et impositions mises sur les bleds, vins, vixTes et denrées, et sur toutes autres sortes de marchandises entrant et sortant des villes et autres lieux, prise de deniers des déposts, consignations d’amendes, butins et rançons, et biens meubles, saisies d’arrivages, rentes et revenus appartenant à quelques personnes que ce soit, fruits de bénéGces, subsides, subventions, contributions, emprunts sur les villes et bourgs, et toutes autres prises et levées de deniers publics ou particuliers faictes, les formes accoustiiinées non gardées, par quelque personne que ce soit, et générallcmcnt tous actes d’hostilité, désordres et excès faits et commis par la licence et nécessité de la guerre, et toutes autres choses quelconques (ores qu’elles ne soient plus particulièrement cy exprimées) faictes et exécutées pendant lesdicls troubles, et qui se sont ensuivis à l’occasion d’iceux, en quelque sorte et manière que ce soit, et par qui que ce soit qu’elles ayent esté faictes, avec pouvoir, charge, commandement
CONFÉRENCE DE LOÜDUN.
OU adveu de nostre dict cousin, ou des princes, ducs, pairs et officiers de nostre couronne, chefs d'armées ou commandaus dans les provinces, qui se sont joincts et unis avec luy; deCfendons à toutes personnes, quelles qu'elles soient, d'en faire aucune mention, recherche, procès ny poursiiitte en quelque temps que ce soit, en aucune cour ou juridiction , en général ou en particulier, soit contre nostre dict cousin et tous autres auctorisez et advouez de luy, et qui ont esté employez par luy, entendant qu’ils en demeureront entièrement quittes et déchaînez , comme nous les en quittons et déchargeons par ces présentes, soit que les choses susdites ayent esté faictes par les commissions, lettres et mandemens de nostre dict cousin ou des autres susnommez, imposant sur ce silence perpétuel à nos procureurs généraux et leurs substituts présens et à venir, et à toutes nos cours de parlement, juges, officiers et tous autres, sans qu’il soit besoing aux particuliers d’obtenir de nous, pour ce qui les concerne, autres lettres que ces présentes.