‹ Notes sur l'histoire, la statistique, la féodalité, le clergé, la noblesse, le peuple, le luxe, les impôts, la propriété dans le département de Vaucluse, de l'an 1500 à 1789Chapitre 1 sur 6 · Chapitre collégial de Vlsle et droits féodaux · texte numérisé non relu

Chapitre collégial de Vlsle et droits féodaux

1300. Venerabile capitulum ecclesiae collegiatae Beatse Marise de Angelis de Insiila et venerabiles viri Johannes Rathodi, sacrista, locumtenensadministratoris, Johannes Cavalli, distributor, Bertrandu^ Caroli, procurator, Raymonetus Hertiforti, Antonius Rueili, Andréas Guiardi, Petrus Nigri, canonici, et Watheus Uulfl, Jacobus Ulmi, Guigo Salraansa, bénéficiât!, confessi sunt ^v^ accepisse trigiDta.grossos pro laudemio vineee etN^^ viridarii, êtdïïôsflorënos censuales et annuales ]A^\ , pro una domo7~f7eâwn&w777o^, notaire à L'Isle). /

Prix des terres et du blé.

1500. Nobilis Petrus Bisquieri, civitatis Avenionensis, nuiic babitator InsiiJœ, émit in territorio Saumanœ qnamdam terram qninque Salmatarum, confrontatam cumaliis terris dictiemtoris, pro pretio quatuor salmitarum cum dimidia bladi etunius salmataecnnî dimidia siligiuis adpreciataruoi ad viginti et octo florenos pro salinata bladi, et deceni et octo florenos pro sahîiata siliginis, ciijiislibet viginti quatuor solidorum, salvo tamen et retento d.recto domino /^ ^ Domini nostri Papae (Idem) . '^^t^^v^

Ainsi, à cette époque, la §aImée âÊ bll valait \ 28 florins et celle de seigle iS floHnsTLejflorinJ^^?'

valait 24 sols, et le sol valait 42 deniers. Le soj^ tournois valait 2 sols ordinaires ou 24 denî^rsT Ce document prouve, en outre, que la famille de Sade n'avait pas été encore investie de la seigneurie de Saumaue. Cependant, en 1552, je trouve Jean de Sade seigneur de Saumane.

Jean Casaleti, abbé de Sénanque.

1501. Reverendus pater domnus Johannes Casaleti, decretorum doctor, fundator et administrator venerabilis collegii Sancti Bernardi civitatis Avenionensis, émit quoddam pratam trium eyminatarum, situni in lerritorio Saumanse, pretio trium Salmatarum bladi et duarum Salmatarum Siliginis appreciatarum ad decem et oclo florenosmonetœ currentis in Coraitatu Venayssino. |Idem.) <>tv/v-/" L'abbaye de Sénanque était curé-primitif de ,>,iXja paroisse de Saumane et avaitle droit de nom- ' l\meT le vicaire perpétuel qu'agréait l'évêque de '^^ '^Cavaillon.

Chapellenie de Sainte Magdeleine à Vis le et droits féodaux.

150i. Venerabilis vir dominus Johannes Cauvelli, presbyter beneûciatus in ecclesia B. Mariae lusulaî, rector cujusdam cappellanise B. Mariai Magdalenes par quondam dominam Rosam de Germiniacis in dicta ecclesia fundatse, confessus est accepisse pro novo accapito cujusdam prati dependeutis dictae cappellanife vi delicet Summam viginti^ quinque florenorum. «iijusque viginti

uatuo'r soiidorum No vus emptor promisit solvere ceusum annuum et perpctiium quatuor grossorum et duodeciîn denariorum (Ideinjt *

Le gros était nue pièce de monnaie qui valait \^^ 20 deniers. \

Sixtine de la Rovère, nièce du Pape Jules 11^ comtesse d'Ancezune et dame de Cabrières,

1504. Nobilis et generosa dorai cella Siyta de Roveriis, neptis sanctissimi domini oostri Domini Julii divina Providentia papse Secundi, vidua nobilis et potentis viri domini Girr.iidi de Anceduna, domini de Capreriis, confessa fuit récépissé, a Rmo in Christo pâtre et domino Rostagno de Anceduua archiepiscopo et principe Ebredunensi et hœrede universali nobilis quondam^ Oiraudi, summam qiiingentorum scutorum au- \ reorum solis pro juribus^diiLalilms. (Idem).

Des ce moment, Eostaing d'Ancezune , arche- ^ Yêque et prince d'Embrun, devint seigneur de Cabrières, et je vois que « noble Jean Du Clau, son procureur » reçoit, en son nom, des lods et des nova accapita, par suite de ventes de diverses propriétés se mouvant de la directe et majeure seigneurie des Ancezune, Entre autres : « quoddam casale situm in dicto loco de Capre- « riis in burgo confroutaus eu m hospitio ipsius «domini et ca-reria publica ad censura et ser-^ < vitium anu uumet perpetuum'ijîiîas galina et \ « uro novQ aTcapito dlcii casali sex jiofëïïos va- | « loris viginîi quatuor solidorumT^» Ainsi voilà '^ une maison qui, ponr drt^t de re ief — novum I arcnpitinn — ou, pour employer le terme à l'u- / sage des hommes libres du dix-neuvième siècle, pour dri)it de mutation, payait 144 sols. Ce se- ' / rait sans doute beau' oup plus aujourd'hui, mais / on ne peut pas payer trop cher le magnifique/

bienfait des électeurs de 21 à 25 ans votant pour tel citoyen, par l'unique raison que ce citoyen là symbolise le désordre, le mal, la licence.

Noblesse.

1505. Nobilis Ludovica vidua quondam nobilis Pétri Isnardivillse InsulœVenascini reçoit décharge de tous les biess qu'elle gérait comme tutrice (Idem).

Plusieurs de ces documents constatent qu'une branche de la famiile des Isnards était établie à L'Isle à cette époque. Ainsi je trouve, en 1569, « noble Elzéar des Isnards, seigneur de Brantes, « habitant de la cité de L'Isle, » donnant à ferme un pré, sis à L Isle.

1509. Egregius vir Sebastianus Ricci, jurium Iicentiatus,condominus loci de Laneis émit quod dam pratum situm in territorio Lanearum au Riautort (Idem).

Statistique.

1552 Emptio pensionis duarum canarum olei boni, dulcis, mercabilis ponderis viginti librarum pro egregiis viris dominis Uectore et Collegiatis veuerabiiis Collegii sanctœ crucis civitatis Avenionensis reprsesentatis per nobilem et egregium virum Petrum de Riccis, jurium doctdrem ac condominum loci Lanearum. Hœc pensio anuua, perpétua et portabilis empta est pro pretio viginti quinque florenorum monotae cnrrentis in Comitatu Venascino (Jean Delcuze, notaire à ^ Lagnes).

-^'^^^ La canne d'huile variait, selon les localités, ^v^utrè 18 et ia4 iivre's. Le docum(^nt qui précède nous apprend qu'à Lagnes, renommée pour l'ex-

ceilence de soa huile, elle était de 24 livres, soit ] 12 kilogrammes. '

Les Juifs propriétaires fonciers dans le Comtat

1552. Honorabilis vir Claudlus Bernardi, mer cator civitatis AveDiouensis achète plusieurs res, sises à Lagnes, quartier de Saint-Jean- Grez, de Camfol, de Borbolin, du Jonquier, appartenant à des Juifs de Llsle et de Carpentras, (Idem.)

Un nombre considérable d'actes prouvent quel les juifs possédaient alors de nombreuses propriétés dans le Comtat, qu'ils se livraient à tous les genres de négoces et qu'ils étaient même ^ quelquefois rentiers des droits seigneuriaux. Je ) trouve les noms de Valabrègue, Beaucaire, Car- / cassonne, Lisbonne, Cohen, etc.

Féodalité.

lo52. Spectabilis, egregius et nobilis vir dominus Petrus de Riccifs, jurum doctor, civitatis Âvenionensis, etcondominus locî Lanearum, dedit ad novum accapilum et emphyteusim perpetuam quoddam hermassium capacilatis duarum salmatarum, situm in territorio Lanearum, loco àxdXo desiiis le saut de lègue, ceosu aunuo et perpetuo sex denariorum nro qualibet salmata.

MagniGcus et potens vir nobilis Spiritus Saigneti dicti Astoaudi, dominus loci ValliscUisfe. et condominus locorum de Mazano et de Laneis dédit ad uovum accapitum viridarium capacitatis duaium eyminatarum situm in territorio Vallisclusœ, loco dicto Roque de Bramai l, sub censu annuo et perpetuo décima partis totius

bjadr, siliginis, ordei, avense, poumolle et âlîofum granorura, sextae vero partis olei, amygdalarum, uvarum et aliarum frucluum. (Idem.)

Ce dernier descendant de la puissante famille de Saignet, avait ajouté le nom d'Astouaud, par son mariage avec Louise d'Astouaud, héritière de cette non moins puissante famille. Si le cens annuel du précédent verger était un peu élevé, c'est qu'il avait fait grâce au nouvel acquéreur /du droit de novurn accapitum.. Remarquons ^mi^t|^yggl la différence des qualifications dans ces ^it^ècles où chacun occupait paisiblement sa [ :nro - '^ au soleil, sans envier celle des autres, où tout ^ fainéant ou ruiné ne visait pas à être préfet, pro- ^C*J^<i cureur général, député, sénateur. Le marchand ^ était « honorable homme »; le jurisconsulte ^p « egrège et spectable personne» ; le gentilhomme ^^^^i^^^'^mple «noble seigneur»; le haut baron «magnifique et puissant seigneur » ; l'artisan ou le paysan « discret homme maître etc. » ; les membres du cierge» Révérende personne messireetc.» Grâce à notre époque émancipée, chacun aujourd'hui a conquis le droit, devenu imprescriptible, de pouvoir être grossier et brutal envers toute personre digne de respect.

Statistique.

Va.rjL'^ 1552. Discretus vir Jacobus Ferri oriundus loci

(^ de Agouto in Provincia, et veyrerius in praesenti

' ^ù4L "veyreriœ loci de Mûris conlessus fuit accepisse

^^*^ "ab honorabiii viro Bartholomeo le Rodes, mer-

calore civitatis Avenionensis quinquaginta quin-

talia soldœ aptœ adfaciendos vitros (idem).

Il s'agit ici de la soude, herbe maritime dont la cendre sert à la fabrication du verre.

IS^oblesse et statistique.

1552 Honorabilis virClaudiusBernardi, mercator civitatis AvenioueDsis, renditerius et prociirator magnifici et potentis domini Spiritus Saigceti dicti Astoaudi, confessus est accepisse undecim florenos pru pretio uniiis salmatce bladi. Idem ut renditerius bonoruiii nobilium domicellarum ADnœ et Margaritae de Bouzigues, filiarum et hœredum quondam nobilis Pétri de Bouzigues, dum yiveret domini de Semenerio, } Udonne à ferme le moulin à huile seigneurial de3^ Saumalie leur appartenant (Idem.

On voit que dans le laps de cinquante ans le ] prix du blé avait considérablement baissé. Bou- 1 zigues est une commune située dans le département de l'Hérault. Cette famille avait alors des propriétés considérables à Saumane, à L'Isle et à Lagnes.

Prix des terres. /^, ^

ioo2. Le susdit Claude Bernard, marchand^''^ ^ d'Avignon, achète une terre de six eyminées, sise/^y.^ à Lagnes, quartier de Capiane, « pretio viginti ^ florenorum, » une vigne et un verger de quatre eyminées, même quartier < pretio quadraginta « florenorum, salvo censu annuo et perpetuo « tiium florenorum Reverendœ Camerse aposto li- « C3e; » une vigne et verger de six eyminées, même quartier, « pretio sexaginta florenorum. y (Idem.j

Noblesse.

Ioo2. NoMlis et egregiusvir domiuus Gabriel Seguini, juris doctor, civitatis Carpentoractensis, advocatus fiscalis totius Comitatus Venaysciûi, non valens, ut dixit, in loco Lanearum, pro

exercitio ejusdem sui officii, serius interesse causaliter, plurimis arduis negotiis et occupationibus, quibus in civitate prsedicta Carpentoractensi, circa ejus officium prsedictum et illius exercitium implicitus, id circo, ne ejus dicta absentia sit fisco unaque subditis papalibus ejusdem loci Lanearum nociva, designavit suum substitulum Laneis videlicet dominum Japbetum de Germinagues, ejusdem loci (Idem).

^^ j L'avocat fiscal du Comtat était la plus haute c^l. [magistrature, après celle du Recteur. Il était ce [qu'on appelle aujourd'hui procureur-géûérnl.

Clergé.

1552. Reverendus dominus Joannes Perreti, presbyter loci d'Ansouis diaecesis Aquensis, arrentaverat bona et emolumeata vicariee perpétuas Lanearum a venerabili domino Jacobo Douzon, canonico civitatis Cavailicensis et vicario perpetuo prsedicti loci Lanearum pro medietate ejusdem renferiee. Altéra vero medielas taxata ad quadraginta octo scutos 'aurei solis, portanda erat a domino Joanne Perreti domino Jacobo Douzon. At obligatus ad servitium ecclesiae loci Ansouis, subsiituit in ejus locum, Laneis, posuit et deputavit dominum Jacobura Douzoni nepotem ejusdem domini vicarii perpetui, cum oneribus et honoribus ad tempns duorum annorum, et bene serviendi ecclesiae dicti loci Lanearum.

Abbaye de Sénayique et droits^ féodaux, 1552. Venerabilis vir domnus Antonius Antoardi, monachus et prior venerabilis abbati^ nostree Dominse de Sinanca, accepit novum acca-

pitum pro venditio Tiridarii capacitatis mediae eyminatse, sitiin territorio Laneahira, de dirccto dominio dictae abbatiœ, veûditi pro pretio quatuordecim florenorum, sub ceasu aonuo^et per- \ petuo duorum quarteyroiiorum boni olei Qdem). J ^

Lecarteron d'buile était une ancienne mesure]^ CAA^tCri qui valait demi-kilogramme. ^

Confrérie du Saint-Esprit à L'Isle et droits féodaux.

ioo2. Bajuli et confratres confraternitatis Sancti Spiritus ecclesiae villœ Insulse accipiunt in donum quandam vineam quatuor eyminatarum, sitam in territorio Iiisul^, de directo dominio et majori signoria magniiici et potentis viri Spiritus Astoaudi, domini ValliscluSce, sub ceusu annuo et perpetuo quartœ partis racemorum portandorum in domo et tinali ejusdem domini intra villam Insulse [fean Flassani, notaire à Vlsle).

Salaire d'un sacristain de paroisse.

1553, Les syndics de Lagnes déclarent avoir reçu d'un notaire de Cavaillon uti reuderio jurium et emoluraentorum quse in eodem loco de Laneis habet et percipit Reverendus dominus • archidiaconus Cavallicensis et prior ejusdem loci scilicet quatuor ilorenos moneta? pauperum juveni Antonio Bergandi ejusdem loci debitos pro mercede sive stipendiis duorum meusium, quibus durantibus, inscrvivit idem Bergaudi in ecclesia ejusdem loci ac vices clerici supplevit.» {Jea7i Deleuze, notaire à Lagnes.)

Prix des cJiiffons.

1553. Honorabilis vir Ludovicus Raynaudi,

mercator et mercerius civitatis Aptensis vendidit honorabili viro Claudio Bernardi, mercatori Avenionensi, centum quiûtalia patarum bonarum, albarum, mercabilium, pro pretio in universo centum librarum seu francorum turonensium, valoris scilicet viginti grossorum pro quolibet (Idem).

Budget du Clergé.

1553. Veaerabilis vir dominus Jacobus Douzon, presbyter loci Lanearum renditerius bonorum, jurium et emolumentorum vicariatus perpetui dieti Loci Lanearum diœcesis Cavallicensis, subarrentavit omniajura, terras, prata, vineas ad dictum vicariatum pertinentia pro pretio sive rendita sexdecim salmatarum boni et mercabilis bladi ; item olivse et amygdale harum terrarum pertinebunt ad eumdem dominum Douzon (Idem). / On sait qu'avant 1789, chaque évêché ou paroisse avait en propre des biens-fonds qui, prijmitivement, avaient été donnés par les fidèles, tous le titre de dotalitium taljs ecclesiœ, et qui, livec le produit des dîmes — une gerbe sur douze, un agneau sur douze /^suffisaient à l'entretien du culte et de ses ministres. La Révolution, violant la volonté bien formelle des dona- / teurs ou des testateurs, confisqua tous ces biens ( et les déclara, en foulant aux pieds les droits \ élémentaires de la propriété, biens nationaux [ Le gouvernement de 1800, en rétablissant le culte, remplaça ce vol par une allocation, vota- \ ble chaque année, dite budget du culte. On sait 1 que le projet bien arrêté des hommes du pro- \ grès moderne est de supprimer ce dédommage- V ment à un vol. Ils ont adopté l'euphémisme de V« Séparation de l'Eglise et de l'Etat » .

Les Seigneurs exerçant la justice.

lo53. Nobilis, raagnilicus et potens vir Spiritus Saigneti dicti Astoaiidi, dominus in solidum loci Vallisclus», et condomioiis locorum Mazani et Lanearum, constitutit et depiitavit honorabilem vinim Joannem Peyroni in suum procuratorem fiscalem Vallisclus?e, ad comparendum in omnibus et siugiilis causis criminalibus in territorio ejusdem loci Vallisclusce jam motis et in futurum movendis, ejusqiie causas et quamlibet ipsarum usque ad debitum fiuem et totalem decisionem barum prosequendi contra delinquentes et delatos quoscumque ; ad petendum et faciendum proclamata et alia in eodem loco pro parte fisci ejusdem domini bactenus fieri solita et opportuna ; ad requirondum et exercendum cum bonoribus et premiis solitis. Mandans idem dominus omnibus ejusdem loci incolis sibi subditis quatenus eidem suo procuratori in prœmissis pareant (Idem). /^

Outre son procureur fiscal exerçant le minis- j ^ ^^--^l^ tère public, cbaque seigneur nommait un jnge(/--^/ti: pour rendre la justice. Ces juges particuliers^ e^hconnaissaient, en première instance, des causes civiles et des causes criminelles peu importantes

Statistique.

1553. Honorable bomme M. Claude Bernard, j/ ^ / marchand d'Avignon, acbepte à Laignes de la •'^^CA cyre et du miel, et pour le prix de cent florins pour chascune charge de cyre bonne et recepvable, faisant chascune charge de cyre troys^quintanv et au prix de dix florins pour chascune charge de miel bon et recepvable et au poids que dessus (Idem),

Page 1