‹ Notice biographique et historique sur Étienne de Vesc, sénéchal de BeaucaireChapitre 170 sur 176 · Ci-dessus, p · texte numérisé non relu

Ci-dessus, p

SÉNÉCHAL DE BEADCAIRE. 255

Donnés bon ordre par tout; les gens de mes finances doivent êlre auprès de vous, qui feront ce que leur ordonnerés.

Je ne suis pas content de la guerre que fait messire Robert de la Marche à mon frère le roy des Romains. Faites cesser et appaiser le différent. Je treuve bone la provision que y avés donée. Fourvoyés à Moson, de manière que aucun inconvénient n'en advienne, et qu'on fasse justice des deux étrangers qui y ont esté prins.

Mon frère, j'ay sceu par vous la bone diligence de sei'vir que me faict mon cousin d'Orval par delà, dont je le mercie.

Des lettres que nous a écrites mon frère le duc d'Orléans de la déclaration que le duc de Milan a faite contre luy et moy, je ne pensé jamais luy faire desplaisir ne en corps ne en biens, ne en son estât. S'il m'en pourchasse, je mettray peine de m'en garder et de soustenir, garder et deffendre mondit frère d'Orléans d'outrage qui la ly voudra faire, et, celle qui luy est faite, mettre peine de la réparer.

Je vous remercie de l'argent que faittes tenir prest à Lyon, car, de l'envoyer par deçà, ou ne le pouroit pas apporter seurement. Je mettray peine de m'en passer, et mes gens aussy en auront plus grand courage d'aller quérir leur payement en Ast. Mon avant garde partira samedy prochain, si Dieu plaist, et moy deux ou trois jours après, et partie de mon artillerie partit hier pour s'acheminer devant. Cependant je pourvoiray à tous mes affaires de mon présent royaume de Naples, et le laisseray bien garny de tout ce qui luy sera nécessaire.

N'oubliés de me rescrire et me faire sçavoir si mon bon frère le roy des Romains sera prest au lieu qu'il vous a fait sçavoir et au temps que vous ay rescript ; et mettray peine que de ma part n'y aura faute , et là pourrons conclure ensemble plusieurs bones choses au service de Dieu, bien de l'Eglise et de la chrestienté. Nonobstant que j'espère estre bien accompagné pour résister à toutes les choses dessusdites, toutefois, pour l'amour de mondit frère d'Orléans, ne pouvés failhr à luy envoyer gens et secours le plus que vous pourrés. Et adieu, mon frère. Escrit à Naples, le huitiesme jour de may.

CHARLES

Briçonnet.

(Copie du xvii« siècle. — Bibliothèque nationale, ms. fr. 3924 *.) 1. Le manuscrit fr. 3924 comprend la copie d'une vingtaine de lettres

xm.

Worms, 23 juin 1495.

Lettre du roi des Romains au roi et à la reine d'Espagne.

Maximilianus, divina favente clementia Romanorum rex semper augustus ac Hungarie, Dalmatie, Croatie, etc., rex, archidux Austrie, dux Burgundie, Brabantie, Gheldrie, etc., cornes Flandrie, Tirolis, etc., serenissimis principibus Ferdinando, régi, et Elizabeth, regine Castelle, Legionis, Aragonum, Sicilie et Granate, etc., fratri et sorori ac consanguineis nostris charissimis, SALUTEM et fraterni amoris continuum incrementum. Serenissimi principes frater et soror ac consanguinei nostri charissimi, edocemur in dies certissimis nunciis, et gravissimis undique querelis obtundimur Francorum regem, Victoria Neapolitani regni elatum, usque adeo dominandi cupiditate allici ut et nobilissimas Italie urbes que etiam Sacro Imperio immédiate subjecte sunt, imo et Romam ipsam, solii nostri antiquum domicilium et catholice ecclesie nostre libertatem, una cum dominici gregis pastore, servitio premere et insolentie sue subdere enitatur. Quoque eo felicius votis suis fortuna respondeat, jam Mediolani statum per Aurelianensem ducem magnis copiis bine aggredi, inde et Venetos, et quidquid reliquum Italie superest, forti exercitu impetere, in hoc reditu suo, meditatur. Gujus quidem régis temerarios ausus diligentius nobiscum pensantes, existimavimus negotium hoc ejus esse ponderis ut, uisi mature consulatur, nisi celeriter Italie calamitati opportuno praesidio oppitulentur ii in quibus, ruentibus rébus, spem omnem et salutem suam locavit, eam posse facile jacturam exoriri que non modo confederationi nostre, quam faustis nuper auspiciis inivimus, ignominiam

écrites au duc de Bourbon depuis le 7 janvier 1495 (Rome) jusqu'au 10 septembre suivant (Turin). Par conséquent, ces lettres font suite à celles que renfermait jadis le ras. fr. 15538 et dont les originaux sont passés, depuis la Révolution, à Saint-Pétersbourg (voyez ci-dessus, p. 89, note 1), et elles appartiennent au même fonds que les cinq lettres du temps de l'entrée à Naples (9-22 février 1495) que M"" Dupont a publiées dans les Preuves de son édition des Mémoires de Commynes, d'après les copies authentiques du Parlement et les impressions en placards gothiques. Malheureusement, les copies du ms. fr. 3924 sont très défectueuses.

SÉNÉCUAL I)K BEAIC.AIRE. 257

parère, sed et nostro, et Serenitatum Vestrarum etiam statui, maxima aliquando detrimenta ex iasolentissimi victoris vicinitate exhibera possit. Que res quum ante oculos veluti acutissimus quipiam stimulus versaretur, communicato prius nostrorum ac Sacri Imperii principum consilio, totis viribus ac opibus nostris tante huic Gallorum audatie nostram et ipsius Romani Imperii aucturitatom opponere statuimus : tum ut sancte Romane ecclesie, cujus caput nunc Urbem ex Gallorum invasione, cum non parva ignominia tocius confederationis, deserere coactum est, oppressionem ex officii nostri debito sublevemus : tum ut locis cure nostre commissis opportuno remedio opitulemur. Geterum, quum pro tuendis contederatorum nostrorum statibus non minus et Serenitates Vestre partes suas adjicere debent, duximus nos opère pretium facturos si eisdem, iicet ultro satis incitari non dubitemus, adderemus tamen incitamenti aliquid : ut eo celerius imminenti periculo sese opponant. Hortamur igitur eas, ex animo rogantes, ut, quandoquidem et presentia sua in tam arduo negotio opus est, nulla uiterius interjecta mora, se lauic defensioni accingant, et qua salubrius videatur Gallorum tante importunati copiis suis occurrant, ac armis per mare et terras oppugnent et invadant, negotiumque hoc ita cordi accipiant, ut et hii qui se fidei et auctoritati nostre crediderunt, levatos imminenti calamitate intelligant, et qui, rébus suis non contenti, aliéna opprimere tentant, fractis dejectisque cogitatibus suis, de cetero conquiescant. Admoneremus longiori oratione Serenitates Vestras nisi eas esse tali prudentia preditas diu aguosceremus, ut ipso sibi in necessitatibus, nullo etiam admonente calcaria, subdere diu didicissent. Quidquid igitur in hoc negotio efficient prêter id quod et christianissimorum principum et fidelissimorum contederatorum officio satisfacient, nos etiam sibi perpetuo devincture sunt. Datum in civitate nostra imperiali Wormacensi, vigesima tertia die mensis junii, anno Domini millesimo quadringentesimo nonagesimo quinto , regnorum nostrorum Romani decimo, Hungarie vero sexto, annis.

Vostre bon frère,

MAXN.

Ad maudatum domini régis, pp. m.

(Original sur parchemin. — Archives nationales, fonds SiMANCAs, K 148?, B 1, n» 14.)

L'histoire de la conquête et de la rébellion de Naples, par MICHEL RIS.

Le manuscrit original, et probablement unique, du bref récit de la première conquête et de la rébellion des Napolitains que le jurisconsulte Micbel Ris (ci-dessus, p. 210, note 5) dédia au roi Charles VIII en juillet 1496, est écrit sur vélin, avec encadrement enluminé et orné des armes de France et de Jérusalem à la première page, et lettrines peintes à chaque tête de livre. Formai : 22 centimètres de haut, sur 15 de large; 43 feuillets et demi, contenant vingt-neuf lignes à la page. L'écriture est une bâtarde très serrée, quoique grosse, et présentant ainsi quelque difficulté de lecture, bien que les abréviations soient peu nombreuses. Le latin n'est pas toujours correct, comme on le verra facilement. La dédicace, en encre bleue et encre rouge alternées, est ainsi conçue :

Serenissimo Karolo, Francorum, Sicilie et Hierusalem régi cristianissimo, Michaël Ritius, neapolitanus, inter utriusque juris professores minimus et ejusdem régis in universo prefato suo Sicilie regno advocatus, fœlicitatem.

Suit un prologue, où l'auteur expose qu'il veut raconter le glorieux recouvrement du royaume de Naples, puis la déplorable rébellion de 1495, en y joignant un résumé des causes qui avaient amené Charles VIII en Italie, et de ses premiers succès.

L'histoire est divisée en cinq livres. Le premier est consacré à l'origine des droits échus à Louis XI, puis à Charles VIII, comme héritiers de René d'Anjou. Fol. 2 v° :

Qui (Karolus octavus), cum primum regale sceptrum, pâtre mortuo, adeptus fuit in etate impuberi, cum multis fuisset intestinis et finitimis bellis implicitus, favente Deo, illa cum regni ampliatione et summa gloria composuit, et ad recuperationem regni sui Sicilie, multis querelis subditorum in regno illo qui a Ferdinando maie habiti sunt preeuntibus, se convertit : non prius tamen bellum indicere aut exercitum parare voluit quam intelligeret, consensu eruditissimorum virorum, longa discussioneprehabita et juribus hinc inde rimatis, interpellante Renato, Lothoringie duce, ex primogenita dicti Renati nepote, iilud sibi optimo jure competere : quamvis Alexander sextus, romanum obtinens pontiûcatum, qui ad recuperationem dicti regni regem ipsum studiosis.-^ime evocabat, illud sibi obventum esse atBrmaret. Et,

Ut accepi fide digno testimonio, non minus ad id regem impulii paterna pietas, summe compatiens subditis suis qui sub tyrannide erant, quam studium recuperandi regnum sibi jure successionis obventum.

Les pages suivantes, où l'auteur raconte la marche de l'armée française à travers la Lombardie et les Romagnes, sont remplies d'imprécations contre la perfidie de Ludovic Sforza et du pape Alexandre. Il arrive très rapidement à l'entrée des vainqueurs dans Naples, et insiste alors sur la politique bienfaisante et miséricordieuse du roi Charles (fol. 6-8) :

Cives neapolitani nulla molestia affecti sunt quam quod ospicio milites et nobiles gullos exceperunt prêter eorum cousuetudinem; eritque ex re hoc in loco inserere bénéficia quibus donati sunt: quod facile intelligi poterit, si gravamina inserantur quibus erant oppressi, et régis beneficio relevati : in primis namque, ut ab ecclesia sumamus exordium, varia enim honera ecclesiis ecclesiasticisque personis, pro libito sepius, Ferdinandus primus et Alphonsus secundus imponebant : facultas conferendi bénéficia, ctiam minima, penitus sublata : predia ecclesiis ablata : monasteria in profanos usus conversa : plures per eos intrusi : plures canonice instituti a possessione violenter ejecti : et, si qui cedere récusassent, partim in exilium dati, quidam in carcerem sunt conjecti. Archiepiscopi, cessante reatu lèse majestatis, et religiosi optime vite pro levi occasione carceribus mancipati sunt : nulla reverentia, uullus lionor exibebatur ecclesiis ecclesiasticisque personis : venatoribus, custodibus canum et equorum ut plurimum ab eis etiam dignitates ecclesie, aut a prelatis, eorum cogente imperio, sunt concesse.

Proceres vero regni et nobiles parthenopei, gravibus affecti injuriis, quidam gladio aut laqueo interempti, quidam bonis spoliati, nonnuUi, cum ablatione bonorum, perpetuo carceri sunt deputati, ubi vitam finiissent nisi adventu régis fuissent liberati. Non peculium, non predia, non equus, non canis, non avis, non denique aliquid cuique tutum erat, sed omnia nutu principum precario tenebantur. Poplis autem et subditis regni tanta erat moles talliarum et collectarum imposita, ut plerique nudi per nemora exulate [sic) cogerentur. Yisi sunt publicani et exactores domos in quibus, egestate maxima domini, nichil erat, discoperire, tectum venalem exponere, hostia frangere, et demum igné concremare, cum emptorem non invenirent, modi[c]um non solventis tributum, qui ne dum illud solvere nequibat, sed vitam per diem ducere non valebat. Gogebantur ut plurimum in occurrentibiis

260 ÉTIEXNE DE VESC

propriis sumptibus servire, milites in yberna agentes hospitio excipere, et eis necessaria subministrare. Olïicia omnia venalia et plus offerenti dabantur, nuUa probitatis aut eruditionis habita distinctione. Omnis comertii adempta licentia, cum ipsi principes, non contenti tributis, etiam mercaturam exercebant cum interdictione ne aliis merces venderentur, neve importari ad locum ubi bene vendebantur aliis liceret : tuncque ad majorem accedebat gloriam cum major quantitas ex mercaturis bujusmodi in erarium Alphonsi referebatur. Quid dicam de oleribus et pomis, cum hoc etiam comertii genus Alphonsus ipse non reliquid (sic) intactum? Libertas omnis sublata, cum nec amicis secum colloqui aut deambulare liceret, quin in delatorum manus incidereut.

Ipse vero christianissimus rex, ecclesias ecclesiasticasque personas sue pristine restituens libertati, pupUco edicto immunitates, prerogativas et cuncta illorum privilégia inconcusse servari precepit, et, cuique quod suum erat restitui faciens, summo honore illas rex ipse prosequutus est, pietatis et christiane religionis tam magnum relinquens nobis exemplum, quod majus umquam nostris fuerat visum temporibus : proceribus vero et nobililjus regni, ultra libertatis beneficium, quod multi ex suo adventu ab horrendis carceribus sunt consequuti, bona quibus eos vel Ferdinandus ipse vel Alfonsus spoliaverat, reddidit, et ampliora etiam contulit. îsichil umquam profecto petentibus negavit, ita quod semel joci causa, secum ayebam valde michi suspectam fuisse ipsius pudiciciam, si feminam esse contigisset, ex benigna consuetudine sua quibuscumque petentibus annuendi. Adeo insuper a rege et suis temperatum est ab injuriis mulierum, ut, in trimestri mora et in tanta militum copia que in urbe Neapoli et locis adjacentibus stetit, non nisi semel cujusdam femelle que ad aliéna servitia morabatur pudititia actemptata fuerit, pro qua actemptacione, prêter pietatis ordinem, illum mori voluit, ita ut pessime mentiantur qui Gallos in honestatem mulierum crassatos esse dicant : testis est michi Deus sepissime audivisse a mulieribus parthenopeis in maximam devenisse admirationem ex quo Galli earum aspectus fugiebant, quod equidem ex regia jussione provenisse certum est, qui omnium honori consulere studebat.

Quid de poplis, quibus ex puplico edicto terciam partem tributorum que prefatis Ferdinando et Alfonso solvere consueverant remisit, et pro quacumquc, etiam urgentissima, causa jussit eos sine mercede non fatigari? Omnia tam divitibus quam

pauperibus equo jure tuta erant, et plena in cunctis libertate gaudebant. Gomertia ne dum interdicta, ut prius erant, esse voluit, sed invitavit mercatores ad sa immunitatibus et privilegiis.

Gonquerebantur Ferdinandi partes sequentes de rege quod spoliatis pro querela Andegavensium jussit jus reddi, quia voluissent in eorum injusta possessione tue ri ; sed profecto, si rex bene rébus suis consuluisset, manu regia quoscumque ab utroque Alphonse et Ferdinando spoliatos in eorum possessione restituera debuisset , nam illi integram fidem servassent, et possessoribus omnis perfidie occasio ablata fuisset. Si increpandus est rex ipse pro humanitate, pro benivolentia, pro liberalitate quibus erga proditores ipsos, ut eorum devinceret animos, usus est, merito argui débet cum etiam armorum ductores illos instituit.

Presque aussitôt, l'auteur entre dans le détail des complots préparés avant même le départ du roi de France, et il dresse un réquisitoire des plus violents contre tous les personnages de la capitale ou des autres provinces qui y prirent part (fol. 9-13). C'est à ce point de vue du rôle de chacun que son récit est intéressant, car, autrement, la brièveté et la sécheresse y sont extrêmes. 11 raconte (fol. 13 v° et 14) sous quels prétextes la sédition éclata dans Naples, et quelles mesures on prit pour calmer le populaire; puis (fol. 15), la sédition de Gaëte, sévèrement punie:

Gayetani, volentes eos in hujusmodi defeccione prevenire, in sollenpnibus corporis Ghristi que décima octava junii celebrata fuerunt, quod est xn" kalendas jullii, assumentes arma, Ferdinandi nomen acclamaverunt, Gallos persecuti sunt, ita ut in arcem sese recipere cohacti fuerint, et nonnuUi ab eis interempti sunt. Verum subito penas dederunt, nam vi et armis expugnati, trucidati et in penam dati fuore. Sexto die postquam rebellarunt, in die martis inmediate sequuta diem rebellionis, que fuit xxni» junii, hoc est septimo kalendas jullii : profecto Stephano de Vesc, seneciallo Belli Cadri, in quo militum furore ad sex centos cives die illa asserunt gladio periisse.

Le récit de l'entrée de Ferdinand d'Aragon dans Naples et des dangers que notre sénéchal courut à cette occasion offre quelques détails à relever (fol. 18 v" à 22):

Dominus Montis Penserii et marescallus Belli Gadri, arcem Novam exeuntes, ad Molum venerunt et classem gallicam que inibierat i[n]strui, miUtes armari, bombardas parari, et omnia ad pugnam accingi jusserunt. Dominus de Allegro, qui gallis mili-

262 ETIE.XNE DE VESC

tibus terra preerat, per cu[n]stituta loca, cum conmilitunibus, forli et prestanti animo, discurrebat. Salernitanus princeps secum habebat Mariglyani Burgentieque comités, Johannem Baptistam de Duce, galeranum, Galeatium Garazolum, et quamplures ex conjuratoribus, quos, falsa spe ductus, putabat pro sui auctoritate compescere : qui princeps et Mariglyani cornes suaserunt quod dominus MontisPenseriiper urbem incederet et inermis, ad populum in fide sui presentia continendum. Consensiit suasionibus, sed tamen armatus ire voluit; et audivi de inde plures penitenciam agentes quod ipsum non detinuerunt, ut arces urbis facilius habuissent, quique, si inermis incessisset, audatiores forte reddidisset proditores. Reversoque domino Montis Penserii ex urbe ad arcem Novam, jam dies inclinaverat. Classis vero ad ictum bombarde longe a litore, versus pontem Magdalane, jactis ancoris, immorabatur. Interea excubie et murorum custodia parabantur, et, si proditores in animo baberent Gallorum excidium et Ferdinandum admictere, metu quodam et pusillanimitate non audebant , sed nunc consulebant, nunc detractabant, ut totam noctem insopnem, re tamen infecta, duxerint. In eo vero perfidiam detexerunt quod et domino Montis Penserii, quosdam ex eis evocanti, quorum unus fuit Jobaunes Carolus, tramontanus, parère recusaverunt ; cum enim Johannes Vicentius Standardus, Fabritius Ayossa et Andréas Freapane, très ex electis nobilium urbis, denunciassent domino Montis Penserii et seneciallo Belli Cadri dubium fore statum civitatis ob perfidiam Johannis Caroli, cum quo plures ex popularibus sentiebant, evocatus ad eundem dominum Montis Penserii, venire recusavit ; quo tempore Troyanus Menatus, alter ex electis, a quo prefati sotii in otïicio precaverant, indignatus quod eo inscio aliquid fieret, neminem eo fideliorem fore affii'mabat ; inde vero, ad paucas horas, primus in regione sua Ferdinandi nomenacclamavit, primusque in faccione videri voluit. Itidemque multi a Salernitano principe evocati fecerunt, quorum aliqui, sumptis furatis excusationibus, aliqui aperto ore, ipsum adiré deuegarunt, et, dum Thomasius Mercuglyanus, quem supra diximus noctu clamve dumtaxat ad urbem venisse eo tempore quo classis prope urbem immorabatur, palam cuntis in regione Sancte Marie Majoris se exbibuisset, et Johannes Baptista de Baractanis, de Nurtia, miles aurate togatevo militie, qui regentis oificium gerebat, est enim in regno eoruni qui juri dicendo presuut, primum jussu domini Montispenserii hominem apprehendisset, quam plures ex conjuratoribus, in

SEÎiECHAL DE BEACCAIRE. 263

regentem ejusque familiam irruentes, Thomasium vi excmerunt ipsumque regentem insecuti sunt, et, nisi auctoritate quorumdam servatus fuisset, interemptus ab eis procul dubio foret, qui etiam nonnullos ex familia regentis in obprobrium nudaverunt. Ferdinandus autem, qui motus urbis, cumprimum applicuisset, videra putabat justa proditorum pollicitaciones, egre ferens tantam moram, in suspitionem incidit se delusum fore et de reversions cogitare cepit, de Neapolitanis tune desperans; sicque soluta classe, in diey crepusculo, Puteolos versus adnavigare cepit, quia Puteolani deditionem facere obtulerant, et de inde versus Vulturnum , ut Gapuanos pertemptaret et Aversanos , qui optimam spem sui fecerant, ut sic ipse per terram, cum Capuanis et Aversanis, prefectus vero classis, quem Lichisenz nominabant, per mare, Neapolim redeuntes, audactiores facereut proditores. Viso igitur discessu classis aragonensis, illucescente die, et quod proditores nocte nichil aperto marte actentare presumpserant , Galli et eorum partes sequentes, in bonam spem erecti, et arma deponere et de quiète cogitare ceperunt. Tune proditores non esse ulterius ditferendum rati sunt, sibi ipsis proponentes quod, discedente classi, Galli eorum perfidiam ulterius non dissimulassent, et, cum de vita et bonis illorum actum fore putarent, duxeruut per revocationem et admissionem Ferdinandi eorum interitum dubium reddere, quam certe et omnino interire; sicque ad Ferdinandum quendam cui nomen erat Gaym, de familia Grandilli Bardarii, cum parvo navigio destinarunt, qui illum de reversione moneret ; et pauci in sedili Nidi iuter ea, prope aras Divi Angeli et Divi Dominici, quorum princeps fuit Gesar Pignatellus, nomen Ferdinandi invocare ceperunt et per urbem discurrere cum vexillo Aragonensium ; et, ex paucitate illorum ac prenimio timoré quo detinebantur, si quispiam paratus ad contradicendum inventus fuisset, plebs vana, et que pro majori parte vel neutralis extitisset, procul dubio saltim non ita de levi a Gallis defecisset. Sed crevit rumor, vel nemine répugnante : dominus de Allegro, cunl gallis militibus, comitatus Francisco Zurulo, comité Montis Auri, et non nulUs aliis nobilibus neapolitanis, extra urbem erant, ut a descensu et appulsu classis Ferdinandum prohibèrent. Gumque rumor ad illam urbis regionem devenisset que dicitur hostium Fori, licet pêne universa plebs Aragonensibus faveret, invicti Galli nichilominus eos aggressi sunt, et, nisi clausuram hostii opposuissent eis Neapolitaui, forte a tine sui propositi eos deturbassent. Dum vero ad hostium acriter

264 ETIENNE I)i: VESC

puguatur, superveniens multitudo militum neapoiitanurum, tuin equilum, tum peditura, que Ferdinandum in urbem admictere volebat, aperto hostio, in gallos milites irruunt, et, cum nec minus cédèrent, aliqui eorum interempti sunt, in quos adeo Neapolitani sunt crassati, quod mortuos etiam infinitis vulneribus percutere et illorum dilaniare membra ac corpora denudare non sunt veriti ; ob que domiuus de Allegro, collectis qui superei'ant militibus, per menia urbis ad dominum Muntis Penserii ante arcem Novam se contulit, multis in itinere se opponentibus vi et armis repulsis. Franciscus vero Zurulus, cum paucis Neapolitanis quos secum habebat, Nuceriam petiit, cui dominabatur. Cumes vero Burgentie, de quo supradiximus, sive forte quod rem pro Aragonensibus non sic faciliter succedere putabat in eo furore, ad seneciallum Belli Gadri, in Castro Gapuane, accessit, et comitem habuit Johannem de Monforte; virum strenuum, clarum sanguine et Gallis fidissimum; quem seneciallum, a sompno excitatum, ad arcem Novam per suburbia deduxerunt, cum quo Johannes ipse moratur. Gomes autem, rumore nimis invalescente, et Ferdinando, ut putabat, urbem ingresso, terga Gallis dédit venitque ad Ferdinandum, ut, uno momento, ex- optimo gallico quem se protitebatur, primus omnium Aragonensium visus fuerit. Interea Galli qui per urbem reperti sunt disrobati variisque cruciatibus afl'ecti sunt, nonnulli etiam carceribus sunt mancipati, quorum unum magistrum Johannem Rabot fuisse co[n]stat, virum sane optimis moribus imbutum et doctrina non vulgari preditum, qui pro prothonotario regni Sicilie, cristianissimi régis jussu, se gerebat. Magister vero Johannes Fehardus cautius egit, nam ad arcem Novam pridie secesserat. Unus vero ex iis qui christianissimo régi militabant, Johannes de Gervello, Ferdinando adhesit. Nec cessavit pugna fere per totam diem, quoniam Galli et Itali qui cum domino Montis Penserii ante arcem Novam se continebant, usque ad Sanctum Petrum Martirem ex una, ex alia usque ad aram Sancte Marie Nove, discurrebant, ■ Neapolitanos se opponentes fugabant trucidabantque , et, nisi crederent plures eos qui cum classi vénérant, ultra progressi forent, crediturque quod et proditores ea die admissi faccinoris penas dédissent, et Ferdinandus in classim se recipere fuisse! cohactus. Qui tune, per urbem delatus, domum Andrée Januarii, in regione Portus, ingreditur, ibique prandere voluit, et per aliquas horas illius diei nonis julii immorari, abindeque domum comitis Magdaloni concessit , ubi pernoctavit, cum castellum

SENECHAL l)E BEAUCAIRK. 265

Gapuane, cujus deditionem fecerant Galli qui inibi in presidio morabantur, certis pactionibus nondum vacuum reliquerant.

L'auteur fait ensuite, avec l'àpreté d'un accusateur public, l'énumération, province par province, des villes et des personnages qui abandonnèrent aussitôt les couleurs françaises pour passer au parti d'Aragon, tandisqu'un certain nombre de sujets plus fidèles gardaient leurs serments de date si récente. Cette partie du texte serait fort utile |)our faire connaître et les divisions territoriales du royaume et les forces respectives de chaque parti (fol. 22 v° à 29). Il parle (fol. 24) de Gaëte et de Monte- Sant'Angelo :

Sola urbs Gayete, presidio Gallorum munita, Johannes de Rivière, urbis prefectus, dux Sore, Petrus Franciscus Gantelmus, cornes Albeti, in fide perstiterunt

Accole Montis Garganici (Sancti Angeli), quibus ducem don Julianum rex ipse dederat, ab eo rebellantes, suffrages Spontinorum et Nucerinorum freti, intra arcem Sancti Johannis obsidebant. Gabriel insuper de Montefalcono, gallus, qui multis temporibus régis christianissimi stipendia meruerat, quemve rex ipse arci Nove Neapolis primo et de inde arci Manfredonie, menibus et natura loci munitissime, ac toti provintie prefecerat, arcem ipsam, in qua se ac suos receperat, certis paccionibus don Federico, ejusdem Ferdinandi patruo, absque uUa vi reddidit.

Il accuse également Champeroux des fautes et manquements les plus graves, comme remplaçant M. de Lesparre dans les provinces d'Otrante et de Bari, et comme duc de Lecce.

Reprenant (fol. 30) le récit de la défense du Château-Neuf, il raconte que lui-même, pressé par le roi Ferdinand d'aller rejoindre don Frédéric dans la Fouille, puis jeté en prison à Sorrente, et enfin relégué sons caution à Ischia, il put s'échapper et alla retrouver M. de Montpensier au siège de San-Severino, d'où il se rendit en France, et rejoignit la cour à Tours, le 2 des calendes de mars 1496.

Les fol. 31 à 38 sont consacrés à la suite du siège du Chàteau-Neuf : noms des Napolitains dévoués à M. de Montpensier, venue des renforts envoyés par Alexandre VI et Ludovic le More au roi Ferdinand, mort du marquis de Pescaire, tentative de Précy sur Naples, capitulation et évacuation du Chàteau-Neuf ; siège de Tarente par don César d'Aragon.

Voici enfin le dernier livre (fol. 39-44) :

Incipit liber quintus et ultimus.

Gilibertus de Burbonio, arcliidux Suesse, dominus Montis Penserii et in regno illo magister Justiciarius et pro christianissimo rege locum tenens, quem supra diximus ab arce Nova Neapolis Salernum adnavigasse, cum in terram descendisset, simulquc

cum eo nobiles et milites quos in obsidione comités habuit et qui secum advenerant, Stephanum de Vesc, ducem Noie et seneciallum Belli Cadri, cum quibusdam militibus et clas[s]i munitatum pugnatoribus tum etiam victualibus, Gayetam remisit, ut iis qui in presidio erant subveniret, et ab inde, si fieri posset etiam cum periculo unius navis, opem aliquam obsessis in arce Nova exiberet. Ipse vero, cum Salernitanorum et Bisiniani principibus, domino de Persi et non nullis aliis, apud Salernum, agens pecuniam undique conflare, arma, equos pro militibus quo[s] diximus ex arce Nova secum advenisse, ut habeat, et quoscumque alios potest milites undique colligere studet : Claudio insuper de Badicurti, ballivo Vetri, quem rex Aquilanis, et de inde dominus Montis Penserii in omni provincia prefecerat, injunxit ut, cum omnibus quibus potuisset copiis, ad eum veniret, et, aliquandiu ibi i[n]stauratis viribus non sine maximo Salernitanorum incomodo, ab inde movens, ad obsidionem arcis San Séverine contendit, quam Aragonenses, in primo Ferdinandi ad urbem Neapolis appulsu deditione facta, per prefectum consequuti, summis tune conatibus defendebant. Ballivus autem Vetri, ad litteras domini Montispenserii contractis copiis, tum ex hiis qui sibi, tum marchioni Butonti et Antonello Sabello ac fratribus militabant, nec non peditibus tumultuarie, etiam impensa Aquilanorum , collectis , versus Salernum contendit, Frabitioque Golumpna, cum comité Populi et nonnullis aliis qui Ferdinandi partes sequebantur, iter impedientibus, repulsis fugatis ve, et quibusdam partim occisis, partim in captivitatem aclis, iter prosequutus, ad oppidum Bampi Basci pervenit, ubi conjunctis copiis quas ibi Carolus de San Framundo, de quo supra diximus, habebat, Arianum concessit, additisque ibi copiis quas don Julianus, dux Montis Garganici, et Pardus Ursinus cœgerant, per Gesualdum oppidum San Severinum perveniunt. Ipse enim don Julianus, dum obsideretur ab oppidanis, ut supra diximus, obsidione trimestri perpessa, viribus et industria prefati Pardi et Garoli de iSangro liberatur, veneruntque don Julianus et Pardus Arianum ; ubi aliquamdiu inmorati , et levibus preliis cum Aragonensibus qui apud Padulam, oppidum in Sannitibus , erant actis, quorum dux Johannes de Gervello, qui sub régis imperio merebat pluribusque oppidis a rege donatus fuerat, turpissime, ut diximus, ad Ferdinandum defecerat, semper Galli victores evàserunt. Alfonsus insuper Samudius, qui prefatum Padule oppidum injuste occupabat, cum oppidani ad Carbones, justos dominos, redire vellent, qui etiam Carbones in christianissimi régis senatu resti-

tucndum ois oppidum diiïiaitive decorni optinuerant, ira percitus, bona illorum prefatis militibus qui sub dicto Johanne militabant prede concessit.

Auctus eo modo viribus preiatus dominas Montis Penserii ex copiis que sibi advenerant, quas centum quinquaginta gravis armature milites, ducentos levis armature et quingentos pedites fuisse constat, obsidioni fortius incumbit, nec Ferdinandus, qui interdum quatuor, interdum duobus milibus passuum al) eis distabat, opem obsessis aflerre audet. Sed hoc tempore cum Venetis paciscitur, acceptaque ab eis quadam pecunie summa, Brundusium, Tranum et Ydruntum, cum earumdem urbium arcibus, illis in obsidem seu pignori, ut ayunt, concedit, pollicenturque insuper Veneti auxiliares copias quamprimum destinare, quibus contractandis Hyeronimum Tutta Villa, quondam cardinalis Rothomagensis naturalem dumtaxat filium, Ferdinandus destinavit operaque ipsius usus est, quem et Sarni comitem declaraverat. Potiuntur tandem Galli pactionibus arce Sancti Severini, hiis qui in presidio erant libère abire jussis munitionibusque factis, ac presidia imponentes (quod opus Salernitanorum principi, oppidi domino, demandatum fuit),ipsi, ab inde solventes,in Apuliam ire statuunt, ut et Gamillo et Paulo Vitellis, armorum ductoribus, qui era trecentum militum sub christianissimo rege merebant, et Virginie Ursino, quem cum sexcentis militibus rex ipse conduxerat, et Gallis suffragia allaturi, regnum ingressi fuerant, quosve de itinere versus Apuliam dominus Montis Penserii commonuerat, jungerentur : ipsi namque Vitelli, in ipso regni ingressu, oppidum cognomento Montem Falconum, ob denegatam annonam, primo aggressu expugnant, sicque procedentes, simul cum Ursinis, Teramanos, qui defecerant, ad fidem redire cogunt, Orthonenses, marchionem Butonti et reliques in fide manentes confirmant, et demum in Apuliam proficiscuntur. Supervenientibusque Ferdinando Venetorum copiis, duce marchione Mantuano , ipse etiam in Apuliam alia via proficiscitur. Agebatur enim tune de exigenda pecunia ex pascuis pecorum débita, quam qui potius habuisset de hostium victoria maxime speraret, consueverunt namque in regno illo peccora, quorum maxima pars ad eos pertinet, qui montana et aggrestia loca incolunt, in Apulia hyemaro, ubi ex coli regionisque fecunditate bene servantur, aluntur, et uberes fructus ex eis proveniunt, ob quod régi certam pecunie summam pro singulis centum quot annis solvunt, et, cum sit ingens numerus pecorum, merces ad centum mille auri nummum sepissime ascendit, et quandoquidem ultra excedit. Verum,

rébus in eo regno sic perturbatis, licet non omnis consueta pecoruni multitudo ad pascua descendisset, non enim omnes domini pecorum pactionibus ducum utriusque exercitus credere voluerunt, quibus salva peccora esse volebant, et pecuniam forciori ex eis debito tempore solvi, attamen octuaginta milia auri nummum debebantur, sicque omni vi, omni conatu, in recuperanda pecunia illa uterque exercitus contendebat, et Ferdinandus apud Troyam urbem venit, Ursarie oppido igni ferroque vastato. Dominus vero Montis Penserii, ubi aliquandiu apud Ebolim mansisset, per Lucanes delatus, Morra, Andrecta et plerisque oppidis in potestatem acceptis, ad Sanctum Severinum venit et Ferdinandum ad pugnam provocat ; cumque recusaret, Nuceriam urbem Galli statuant obsidere, moventesque contra Nuceriam, dum Ferdinandus ad octicentos pedites Suilences qui pecunie ducis Mediolanensium sibi militabant, Nuceriam subsidio civium et militum qui in presidio erant mitteret, Galli, de hiis commonefacti, contra obviam vadunt, demandaturque negocium prefatis Camillo Vitello et Paulo fratri, ac Giliberto de Grassacio, domino Campi Rubey ducique Liciensium, qui, cummilitibus sub eorum imperio merentibus et non nuUis peditibus Alvecis^ impigre exequuntur. Cumque pedites, itinere fatigati, non prius cum hostibus aggredi possent quam illi natura loci evasissent, Gamillus, Paulus et Gilibertus, ne illius victorie mora peditum occasionem perderent, illis post terga dimissis, cito properant, et, ubi hostes conveniunt, prudenti consilio pedes pugnare cum eis decreverunt. Conseriturque pugna pari animorum ardore, et, ubi aliquandiu pugnatum extitissset, qui Ferdinando militabant in fugam versi fere omnes, aut occisi, aut captivi fuerunt. Occubuit tamen in eo prclio prefatus dominus Campi Rubey, qui, dum commilitones hortatur, ipse, in medios hostes delatus, ab eis occiditur. Cumque Ferdinandus interea Fogiam pervenisset, Galli, ea Victoria elati, illum insequuntur, pugnandi copiam faciunt, diu expectant, nec in aciem prodire audet : non obmicto quod in urbe ïarenti jerum inopia et famé laborantibus, cum undique finitimos in hostes haberent, dominus Montis Penserii per prefatum Liciensium ducem et Bisiniani principem opem eis afferri curavit. Destinaveratque insuper christianissimus rex, postquam navigia opem obsessis in arce Nova ferentia, re infecta, redierant, cum paucis aliis navigiis mille ducentos pedites, procurantibus Loysio do Jesualdo, comité Contie, qui ad regem ab arce Nova, dum obsideretur, venerat subsidia imploraturus, et Troyano Papacuda, qui, rcgem comitatus in GaUiam, ad suos redire intendebat, et,

SENECHAL DE liEAUCAIRE. 269

cum apud Gayetam e navigiis descenderent, postquam nonnuUa oppida simulque Federicum de Montforte et Honoratum Gayetanum, qui Pedimontis oppidum tenebat, in fidem acceperunt, jussu domini Montispenserii, et se conjunxere. Quibus copiis et Victoria usi, Galli majorera partcm pecuniarum ex pascuis pecu- (lum debitam habuerunt, et pecora etiam pro quibus jus pascui eis solutum fuerat ad tuta loca remeare curarunt. Sicque in profectione ad tutanda peccora, cum oppidum Guglyonisii se ofTerret, occasionem nacti, oppidanos ut ad Mem cristianissimi régis redeantmonere faciunt; quos, cumpertinaciterrecusarent, adorti, vi expugnant, interimunt, et eorum bona in predam Suitensibus cedunt. Ab inde autem ad provintiam terre Laboris redire statuunt, et Tyberio Carazulo, Serjaane fratrc, qui quedam oppida non longe ab inde possidebant, ad fidem redeuntibus, simulque nonnullis aliis in fide acceptis, per suos dies ad oppidum Campi Basci perveniunt, et ibi, oppido Ferrazani expugnato, ex quo a militibus quos ibi cornes Mariglyani habebat oppidani Gampibasyani maxima dampna perpessi sunt, Murconum proficiscuntur. Ferdinandus ea qua venerat via rediit ad Bcneventanos, depopulatiunibus et incursionibus plerisque eis qui in fide régis persistebant factis, ac oppido Montis Leonis in potestatem accepte ; dumque Galli Girceili oppidum, ibi proximum, expugnare adoriuntur, missilibusque saxis ex bombardis parietes rupissent et ad menia pugna fieret, quinto kalendas junias, Gamillus Vitellus, vir quidem et strenuus et summa ingenii acrimonia atque rei militaris scientia preditus, dum milites qui pedem referebant hortatur ut ultra progrediantur seque eos sequi jubet, saxo ex menibus delapso in caput percutitur, quo vulnere secundo nonas junias e vivis excessit, solviturque tune pugna ob cadentem Gamillum ex ictu lapidis, tanta erat et viri auctoritas, et summa erga illum omnium benivolentia, oppidumque Aragonensibus relinquunt. Et cum, per id temporis, ad reprimendos Alfonsi Piccolominei, ducis Almafie, et comitis Populi conatus contra Aquilanos et Sulmontinos, dominus Montis Penserii Gratianum de Guerra, Garolum de Sanfframundo, comitem Gerreti, destinasset, pugnatumque foret inter eos, in ea pugna infeliciter a Galiis acta occubuit prefatus Garolus. Gumque Ferdinandi vires in dies magis atque magis augerentur presidiis romani pontiûcis, Venetorum et Mediolanensium, spesque Gallorum de reditu régis in Italiam deque suffrages in regnum transmittendis diu protraheretur prêter eorum oppinionem, nec aperto marte cum Ferdinando congredi, nec diu in suspenso esse possent, consilium capiunt Galli

Ut, per aliqua loca se continentes, suffragia expectarent. Hec usque ad diem qua agimus, secundo kalendas jullias, anno salutis nonagesimo sexto bisseptemque centeno, qua die rex ipse christianissimus e Lugduno ad Turonenses et Parisios contenait, brevi, ut ait, rediturus. Successus autem quoscumque sors dabit alio libro, opitulante Deo, scribemus.

Finis.

Habes a deditissimo servulo tuu, rex cristianissime, progressus tuos tuorumque in Italiam superioribus quinque libellis collectos : et si non eloquentia aut sententiarum gravitate refertis, veritatem tamen ipsam continent : cumque Deus optimus maximus nihil in nobis sine medio operetur, plura etiam hac tempestate et admiranda quidem astrorum inditio et divina etiam revelatione futura predicent homines, nemo sane est qui, si ea que acta sunt recte consideret, futurum te illum quo medio fient que super sunt ambigat, si modo non negligas que te décent et regem et christianissimum. — Vale.

(Bibl. nationale, ms. lat. 6200.1

Chanson populaire sur le retour de Charles VIII.

Ei se n'è andato a capo di Ponente, Ei se n'è andato per suo gran malore, Quegli che ha fastidito tutta gente !

Non è nessuno che gU porti amore, A sua promessa non è sufïiciente !

A chi volea far conte, a chi barone, A chi prior di cappa e di valsente.

AlU Gaetani pose gran paura.

Giva YBstito a mo' d'una patente.

Alla sua barba mai mena rasore.

Ei s'è Ycstito a spese del perdente,

1 . Ce document m'a été communiqué en 1863 , par M. le docteur Tommaso Gar, bibliothécaire de l'université de Naples, qui l'avait pris dans un recueil de miscellauées d'un médecin de Nuremberg établi à Rome jusqu'en 1504 (Bibliothèque royale de Munich, cod. lat. n" 716). Selon le compilateur allemand, les enfants chantaient ces vers satiriques dans les rues do Rome.

Panno di seta di ûno colore.

È venuto alla casa di Aragona,

Ghe fa vendetta d'ogni traditore.

Ei se n'è andato il vano re di Franza

Senza ajuto nessun, senza possanza.

Egli ha perduto orniai ogni speranza,

Siccome piacque al signor Gesù Cristo.

E ben aggia lo nostro papa santo

Ghe di Napoli diede la corona

A quel nobil signore re Fernando,

Ghe è deir illustre casa d'Aragona !

E viva il re Fernando, fior dell' orto,

E mora il re di P'ranza piedc storto !

E viva il re Fernando e le corone,

E mora il re di Franza imbriacone !

E viva il re Fernando incoronato,

E mora il re di Franza e sia squartato !

E viva il re Fernando e la regina,

E mora il re di Franza e gli Angioini,

II re di Franza che ha brutta persona,

Tiene uno naso corne un cerbellone !

E viva il re Ferrando e la bacchetta,

E mora il re di Franza e chi l'aspetta !

Viva l'arme di Spagna vittoriosa,

E il forte braccio dello re Ferrando !

Viva lo capitan di Saragosa !

Notte con giorni giammai non riposa

Gontro l'armi francesi tutte quante,

Ghe hanno spiantato Ponente e Levante !

Turin, 5 et 10 septembre 1495.

Lettres du roi Charles VIII au duc de Bourbon, son lieutenant général en France^.

Mon frère, j'ay advisé, afin que puissions plus souvent avoir des nouvelles l'un de l'autre, et pour plus proniptement donner ordre de provision à mes affaires, qu'il seroit bon que vous appro-

Page 1