FIN DE LA TROISIÈME RÉDACTION

D'après le ms. 1911 du fonds de la reine Christine, foi. 89 r®, colonne 2, à 91 v*, colonne 1.

... et porte ejus excelse igné combuste sunt (27).

(1) Ottob. « Tercullianum. » — (2) Ottob. t gratuitate. » — (3) Ottob. • factor operis quod gcriptor. » — (4) Ottob. « malorum. » — (5) Ottob. « fabcorum. >•

— (6) Pér- omet « me. » — (7) Ottob. « proibuit. » — (8) Ottob. « materiam. »

— (9) Ottob. a ascubatur. » — (10) Ottob. « expectant. » — (II) Ottob. « fecerunt. » — (12) Ottob. a scedulis. » — (13) Ottob. « exe. » — (14) Pér. • explicit prologus. » — (15) Pér. a excersi. » — (16) Ottob. a Egisippi. » — (17) Ottob. a Sii, Etonii. » — (18) Ottob. a Aunomi. » — (19) Pér. « exceptons. » — (20) Ottob. « Pamperi Trogi. » Pér. a Pampeii Trogi. » — (21) Ottob. o Friculfi. » — (22) Ottob. « bibliotecarii racione. » — (23) Pér. « Amei. » — (24) Ottob. « Britonùm. » — (25) Ottob. a istoriografi. » — (26) Ottob. « istorlographi. w

(27) C'est par ces mots que la Clironique se termine dans la 2* rédaction.

De Henrico apud Londoniam coronato.

Non post multos annos, videlicet MCLXX incarnacionis Domini anno , Henrricus rex Anglorum coronari fecit Henrricum filium suum natu majorem in Anglia, in die nativitatis Bancti Jobannis Babtiste apud Londoniam. Post paucos vero dies tradidit nuptui filiam suam Anfops parvo régi Hispanie. Antea quidam copuiaverat matiimonio filiam suam Matillam nomine duci Danorum.

De Sarlatensimbmersione.

Interea diebus istis surrexit in pago Petragoricensi res difBcillima , nostris temporibua inaudita, in vice qui dicitur Sarllaz. Vicus iste inter médium montium in convallibus positus est. Ibi cenobium monachorum prepotens in honore Sancti Sacerdotis est consecratus {sic) . In eodem vico audivimus duas mulieres, de filiabus scilicet Belial, habitaculum habere ; quarum una sortilega , aliisque viciis apud nos inusitatis dedita ,

Sed ejus crimina per sua nomina nolo notare, Que sapiencia vel reverencla nescit amare -,

altéra vero siccaria adulterinoque concubitu polluta , insuper mariti sui violenta interfectrix inventa est , ut sequens pagina legentibus demonstrabit. In predicto monasterio erat quidam cucullatus nobilitatis la^pade non obscurus, diviciis affluens, sed incestui atque voluptati carnis deditus. Hic vero monasterium suum corrupit; insuper quicquid erat religionis vel discipline perdidit et confudit. Iste tantus ac talis inter suos siccarius invenitur. Cupiebat enim, ut solitus erat, adulterium adimplere cum supradicta adulterata , et quia non potuit ut voluit , furtivo silencio inter utrumque virum innocentem interemerunt , sepelieruntque eum infra sep ta domus sue. Non post multos dies Ipsa mulier posita in patibulo confessa est, unde igné concremanda adjudicata est. Cucullatus inhebrians terram cruore capitur, vinculis ferreis alligatur, ponitur in carcerem , abbati suo , qui tune Rome erat , ad judicandum tradendus. Igitur antequam prenominate mulieres igni traderentur, ligate sunt ad columpnam marmoream que erat in platea an te ecclesiam Sancti Sacerdotis. Dumque ibi consistèrent ad spectaculum et ad derisionem tocius populi , vindicta Dei venit , non solum super eos , ut disperderet memoriam eorum de terra , sed et super villam et habitatores ejus. Ecce turbo volanx vente similis irruit a regione deserti cum magno impetu aquarum, subvertens a fundameniis domos ipsius ville ad dexteram sive ad sinistram , non solum ligneas , set et lapideas ; heu , pro dolor ) ecclesia Sancti Sacerdotis usque ad IIII^»' vel quinque cubitos lignis , lapidibus , terra , sabulo in altum impleta est. Golumpna iila marmorea a loco suo evulsa translata est cum duabus sacrilegis mulieribus in locum illum ubi vestigium illius amplius non potuit inveniri. Testati sunt nobia

▼iri fide digni quod submersione illa pêne trecenti homines utriusque sexus perierant. Hoc aatem totum factum est ad correctionem illorum qui videnint et audierunt.

De puero monacho a demonio Hberato.

Anno itaque preterito circa translationem Sancti Benedicti evenit in territorio PictaveDsi res stupenda nimis et admiranda. Erat quidem in eadem provincia non longe a Carrofio monasterio vallis quedam non maxima , aspectu florida , nimis amena atque frondosa , ac omni religioni grata. In hac igitar valle cenobium est monacborum quod dicitur Nantholium , in honore Sancti Benedicti consecratum. An te fores hujus monasterii fons est premaximus, quadris lapidibus undique circumdatus. Fons iste visu est delectabilis, abilis ad potandum :

Fons tamen hic nitidis ridet salientibus undis.

Ibi multitude piscium cotidianum victum a fratribus ejusdem monasterii expectancium. Audi nunc mirum , quisquis miracula queris. Erat in eodem cenobio quidam puerulus monachus adhuc sub custodia positus , qui a maligne spiritu invasus factus est quasi mortuus. Quod videntés confratres sui , ad auxilium divinum currentes , psalmis et hymnis , canticis dignis ceperunt implorare misericoi*diam Jesu Ghristi , ut sicut ipse demonium mutum ab homine obses[s]o ejecit, ita malignum istum a puero innocente eiceret. Quod senciens hostis perversus , non valons diutius divine resistere voluntati , cepit monachos illos verbis mendosis atque contumeliosis afficere. Monachi vero semper orationi atque obsecracioui instabant , Dei misericordiam expectantes et Sanctorum illorum quorum reliquie in presenti ecclesia habebantur. Iterum atque iterum malignus interrogatus a fratribus quo nomine vocaretur , nominavit se Barachinum. Bic autem Barachinus bis aut ter , ut supra diclum est , invasit puerum illum. Puer vero ad ultimum illustracione divina circumdatus a tanto invasore liberatus est. Inde reversus ad se fratribus interrogantibus eum ita respondit , dicens : Ego autem dum a maligne spiritu obprimebar, eram quasi mortuus, nec alicui respondere valebam ; eram quasi sub molari lapide constitutus. Hec et hiis similia et multa alla puerulus referebat.

De expulsione sive de obitu archiepiscopi Cantuariensù.

Locuturus de archiepiscopi Cantuariensis obitu sive de ejus decollacione, primum de ejus expulsione ab ecclesia sua ut a fide dignis veridica relacione didici explicabo. Notum est per totam Angliam, Galliam atque Aquitaniam , quod rex Henricus maximo furore permotus cucurrit adversus metropolitanum Cantuariensem erecto coUo , et pingui cervice contra eum armatus est. Archiepiscopus vero humilitateetpaciencia vo«

iens ejus vasaniam {sic) mitigare , secessit in partes Galliarum , in loco qui dicitur Pontiniacus , non longe ab urbe Autisiodorensi , ubi cum magno honore et reverencia a fratribus ejusdem loci quamdiu voluit susceptus est. Plaçait autem Ludovico régi Franconira ut eum a predicto loco revocaret , deditque ei locum ad habitandum infra Senonum civitatem, ubi de mensa régis vixit quamdiu ibi velut exul latitavit. Post multos vero dies reformata formidolosa pace cum rege Heynrrico , ut in sequentibus apparebit, per manum domni Lodovici et aliorum nobilium virorum, ecclesia Cantuariensîs pastorem suum recepit. Hiis ita transactis , eodem tempore pla.cuit régi Heynrrico ut coronam tocius Anglie fîlio suo Heynrrico natu majori imponeret. Sed si verum est quod ait Salomon : We terre cujus rex puer est , et cujus mane principes comedunt, ergo vhe terre Anglie, cujus rex pueriliter egit , fundendo sanguinem metropolitani episcopi. Convocato itaque Eboracensi archiepiscopo cum aliis coepiscopis et abbatibus , imposita est corona predicto puero apud Lundoniam in nativitate Sancti Jobannis Babtiste. Et quoniam metropolitanus Cantuariensis ad hoc opus non fuit evocatus , valde displicuit ecclesie sue , cujus hoc offîcium erat. Inito itaque consilio ex précepte Alexandri summi pontifîcis , qui tune in Apulia apud Beneventum pontificabatur, posuit sub interdictu et justicia arcbiepiscopum Eboracensum cum aiiis episcopis et abbatibus qui huic operi interfuerunt. Quod ut nunciatum est régi Heynrrico , qui tune in Normannia morabatur, duplici furore permotus, missis satellitibus suis, precepit ut metropolitanum Cantuariensem convenirent, ut justicia quam posuerat quam cicius ab eo relaxaretur, alioquin ut ubi inveniretur furenti gladio transverberaretur ; quod et factum est. DecoUatus jgitur ITTI kalendas Januarii , et a suis honorifice et laudablliter in ecclesia sua sepultus , sonitu nefando , clamore horrido repletur Cornu bia , repletur et omnis Anglia ; vox in Oriente , vox in Occidente , vox in Meridie , vox in Septentrione audita est, ploratus et ululatus multus. Ecclesia Cantuariensis plorans tanti pontifîcis decollacionem : Yhe gladiatoribus istis ! Vagi et profugi sint super terram. Obcurentur oculi eorum , ne videant ortum surgentis aurore ; et quoniam ausi sunt mittcre manum suam in episcopum Domini, pereat memoria eorum de terra, nec celébretur nomen eorum in plateis; et quia fuerunt rebelles equitati. et ignora verunt justiciam, maledicta sit pars eorum in terra, nec ambulent per viam vinearum.

Bonus in Anglia.

Honus in Britannia majori. Jam misterium iniquitatis opei^atur ; jam , ut ait Ambrosius Merlinus, cultus religionis delebitur, et ruina ecclesia'» rum patebit. Coronabitur Germanicus vermis , et eneus princeps humiliabitur ; terminus iili positus est quem transvolare nequibit. Populus namque in ligno et tunicis ferreis superveniet, qui vindictam de nequicia illius sumet. Nitentur posteri ejus transvolare superna, sed favoi* novo-

rum sublimabitur. Vhe régi Heynrrico, quia manus ejus sanguine plene Bunt ; viie ei quia ascendit cubiie matris sue, et maculavit stratum ejus , fundendo scilicet sanguinem metropolitani ! Vhe régi Anglorum , quia appropinquat exterminium ejus! Revelabit ecclesia Romana iniquitatem ejus, et ecclesia Galiicana consurgct adversus eum , quoniam , ut ait Johannes Crisostomus, prophanavit templutn, sacerdocium sustulit, confudit ordinem, temeravit regnum, corrupit quicquid erat religionis, quod legis, quod discipline perdidit et confudit. sancte ecclesie persecutor, ubi est pudor, ubi est lex , ubi ipsius jura nature? Simul omnia te vivente confusa. Te mors tanti pontificis accusât. Te divulgat producta in publicum pena. Ubi , ubi sunt gladiatores tui , Rainaldus scilicet filius Ursi, Willelmus de Trachi nepos ejus , Hugo de Morvilla, Richardus Britto, qui magis impietati quam justicie Dei paruerunt ? Ubi est Ramnulphus de Broco , qui exacuit linguam suam ut gladium, incitans eos ad tanti pontificis interfectionem ? Fiat habitacio eorum déserta , nec sit quiinhabitet in tabernis ejus. Yivos absorbeat eos terra, sicut deglutivit Dathan et Abiron , cum familia sua , quia non veriti sunt furenti gladio extinguere lucemam in ecclesia Gantuariensi.

De transitu Henrici Wintoniensis episcopi.

Per hoc idem tempus, eodem scilicet anno quo domnus Thomas prefatus archiepiscopus sub rege Heynrrico palmam martirii adeptus est, domnus Heynrricus Wintoniensis episcopus, vir per omnia laudabilis atque optimis comparandus, senexetplenusdierum, migravit ad Dominum ; transiit autem apud Wintoniam Yl^ idus Augusti, sepultus in ecclesia sua honorifice , quam per XL annos digne et laudabiliter rexerat. Nullus ante eum eo nobilior in eadem ecclesia surrexit ; nullus ei potentia, diviciis, successibus. strenuitate, largitate equiparari potuit. Pavit stériles, viduis et orphanis benefecit. Idcirco risu implebitur os ejus, et labia ejus jubilo. Non aperiantur ei porte mortis, non videat hostia tenebrosa, sed videant oculi ejus rivos fluminis, torrentes mellis et butiri. Fuit precipuus amator Cluniacensis ecclesie matris sue ; multum eam dilatavit in auro , in argento et in aliis rébus , ut testantur hii qui viderunt et audierunt. Hoc testatur vas aureum lapidibus precio,sis adornatum , quod pendet super majus altare, ubi corpus Domini jugiter conservatur. Testantur et hoc domus lapidée cum duabus capellis, quas infra claustra ipsius monasterii miro ordine coUocavit. Ipse vero sui non inmemor soUerti vigilancia instituit ut ejus anniversaria dies octo diebus a conventu Cluniacensi annuatim celebraretur , et de redditibus illis, quos proprie ad hoc a quodam nobiii viro comparaverat apud Laudunum castellum trans Ararim iisdem diebus fratribus plenaria refectio prepararetur ; verum ut ipse disposuit ita Cluniacus tenet, semperque tenebit. A passione Domini usque ad obitum ejus annus millesimus CLXXI cornputatur«

De viro hospitalUati dedito et de paupercula contracta.

Girca bec tempora eveait in terra nostra res quedam satis admiranda atque omnibus fidelibus ampiectenda. In provincia Sanctonensi, in finibus tanien territorii Alniacensis, est insula quedam nomine Re. Insula bec miliario uno a continenti terra sejuncta, babet in fronte nemus Furiaoense et linguam maris patentem usque ad introitum Rocbelle prolatam. In bac insula est quedam parrocbialis ecciesia in bonore Sancti Martini fundata, in cujus diocesi vir quidam provecte etatis, Willelmus Maurum nomine , babitabat. Vir iste misericordie visceribus afflueps , hospitalitati pauperum semper erat deditus. In domo ejus quedam paupercula mulier precibus ejus victa quasi peregrina babitabat. Illa vero infirmitate que paralisis vocatur valde constricta et attenuata a lecto suo moveri per se non poterat. Prefatus siquidem vir quicquid sibi necessarium erat sub Gbristi titulo ei administrabat. Mira dicturus sum : ipse vero , ut sui testantur , eam in ulnis suis ad necessaria nature sepius portabat et reportabat. Hujus bospitalitatis preconium a vicinis suis ubique recolitur et divulgatur. Venit enim dies quo prefatus vir de presenti seculo nequam eripitur. Tota domus ejus ploratu et ululatu repletur. Paupercula vero mulier audito clamore interrogavit quid hoc esset. Responsum est ei quod bajulator ejus ex bac vita transiret. Illa econtra clamavit : « Et ego eum sequar quocumque ierit, quia Deus ejus Deus meus. Terra que eum morientem susceperit , in ea moriar, ibique cum eo locum sépulture accipiam. » Et continue spiritus ejus discessit ab ea. Quid plura? Eorum corpora ibidem feretris coaptataad ecclesiam delata sunt , ubi peractis officiis que in agendis mortuorum soient fieri , amborum corpora ibidem in pace sepulta sunt, et, ut credimus, nomina eorum vivunt in secula.

MORCEAUX QUI, DANS LE MS. DE LA HEINE CHRISTINE, TERBflNENT LA LISTE DES CARDINAUX ET LE CATALOGUE DES PAPES.

Dans le ms. 1911 delà reine Ghristiney la liste des cardinaux est placée avant le catalogue des papes, au lieu de se trouver après lui comme dans la deuxième rédaction; de plus, l'un et l'autre se terminent par les passages que Ton va lire. Nous indiquons par des lignes de points les parties déjà connues.

Cbrisline , 1911, fol. 97 v®, colonne 2 : De Vil episcopis qui sunt vicarii domini pape. Noverit universalis ecciesia (cf. Muratori, Antiquitates , tome IV, colonne 1112)... sicut a sanctis patribus inibi constitutum est.

98 vo : De àbbati[ils que sunt Rome. Isti sunt abbacie (sic) que sunt

Rome : S. Pauli apostoli via HostieDsi ; S. Laurentii via Tiburtina; 8. Agnetis via Nameatana; S. Pancracii via Aurélia ; S. Cesarii io palatio LXXt* regum; 8. Gregorii ad clivum Bcauri, ibi habetur pars qaedam brachii 8ancte (sic) André ; S. Marie in Monte Adventino ; ibi habetur de corpore 8ancti 8avini episcopi; S. Alexii in eodem monte; ibi corpus ejus et Sancti Bonefacii martiris habetur; S. Prisée et Aquilc , ubi sunt corpora eorum partira ; S. Sabe Celle Nove , ubi est capud 8ancti Tiburtii ; 8. Silvestri in vico Aureo inter duos ortos ; hanc edificavit Dionisius papa ibique requiescit ; S. Marie in Capitolio , ubi ara est fiiii Dei; 8. Blasii juxta paiacium Trajani imperatoris; S. Agathe, que est sab 8ubure monte ; 8. Laurencii in Pariperna (sic)^ ubi fuit positus in craticula; 8. Thome juxta formam Glaudiam ; S. Blasii inter Tiberim et pontem 8ancti Pétri; S. Trinitatis Scotiorum ; S. Valentini juxta pontem ; 8. Marie in castro Aureo ; S. Marie in Paliata (sic) ; ibi sagitatus est 8anctus 8ebastianus; 8. Marie in monasterio juxta Sanctum Petrum ad Vincula.

Cathalogus Romanorum pontificum. Beatus Petrus... surrexerunt non minima.

Anno itaque XI pontifîcatus hujus , Cantuariensis ecclcsia sub Henrico impiissimo rege a nefanda trinitate suo antistite privata est sub die un**» kalendarum [sic) januarii mensis; unde eadem ecclesia merore confecta conqueritur dicens :

De profundis clamito

Nec solito Luctu se vox exerit,

Nec deserit

Dolorem.

Fontem fundo lacrimis

Ab intimis , Cor expavens scaturit,

Et parturit

Merorem .

£odem vero anno quo bec facta sunt domnus Heynrricus Wintoniensis episcopus iturus ad Dominum quievit in pace ; precipuus enim ecclesie Ciuniacensis benefactor, unde benedicat eum (103 r®). Dominus ex Syon et videat omnibus diebus bona que sunt in Jherusalem.

De obitu Stephani Ciuniacensis abbatis. Anno igitur incarnacionis Domini nostri Jhesu Christi millesimo CLXXIIl , pridie k. augusti , pontificatus vero Alexandri XIII anno, obiit domnus Stephanus abbas Ciuniacensis, sepultus in eadem ecclesia quam ipse rexerat per annos XI. Huic successit domnus Rodulphus , prier de Caritate , nobili génère ortus.

APPBNDIGB. 129