SERMO

Hospitali prudens, hominumque ad commoda nate, Antistes Musarum, aequi venerande sacerdos, Cui vigil in curas animus diducitur omnes, Gallia ne insanas tandem eluctata procellas, Dissidii civilis adhuc stridentibus Euris, Protinus ex ipso forte referatur in altum :

Et quœ vix retinet miserè concussa carinam Horrendis iterum scopulis impacta fatiscat.

Haec dùm desaevit tempestas atque popelli EfFraenis rabies sensim mansuescere discit :

Ecce mali alterius contagio fœda, latenti Et leni in speciem labefactat cuncta veneno, Multiplici in terras quod spargit bellua nixu. Bellua fœda, horrens, alvus cui prominet ampla, Prorsus inexhausta et partu mage fœta frequenti. Principio catulos informes, atque pusillos

Tractari faciles educit sponte, deinde

Vix manibus prensi, vix sub tecta ipsa recepti

Ingentem ducunt propenso ventre saburram :

Et gravidam vineunt fœcundo semine matrem.

Quoscumque aspersit lethali bellua viru,

Quamlibet aucti opibus, vegeto vel corpore firmi,

Prorsum infœlici traducunt tempora fato,

Emuncti loculis, dira lue membra soluti.

Hanc prisci Ausonii dixerunt nomme LITEM.

Et tibi ne ambages et longa aenigmata fingam,

Sive ego jus reddens sedeo, seu muneris exors

Blanditias ruris procul aula, ac urbe requiro,

Nunc lucos peragrans, hortis nunc captus amœnis,

Nunc prata admirans variatim picta, subinde

Occurit stolidae miseratio plurima plebis :

Quae cupide lites damnosaque jurgia miscens

Andabatae in morem caeco certamine pugnat

Exitio censûs, fortunarumque ruina,

Nec verbo quisquam in praeceps deterret euntes,

Aut monet incautos fugienda sequenda-ve quaenam

Sit via quae portum demonstret, quae-ve Charybdim.

Quodcumque intendit, de re quàcumque petitor

Improbus, aut qui se non aequo jure tuetur,

Hune procurator (praecordia inania veri)

Hune insincerâ defendet voce patronus,

An cadat, an causam teneat securus uterque,

Turpia dum faciat projecto lucra pudore.

Quottidie in lites fœdà mercede coire,

Et magnos reditus misero de sanguine civis [tu m :

Cogère ! Quàm pulchrum (ô mores) passimque recep-

Nempe bonae ignora tae artes, et opinio prava Mox teneris imbuta animis, virtute relictâ Rem facere, et cunctos pretio percurrere honores, Hos vitae errores fœdos, has undique vero Offundunt tenebras, nec jam laudatior ulla est Vel via, vel ratio faciat quae quemque beatum, Quàm quae per sordes certa ad compendia ducat. Sic postquam superis dejecta est sedibus Ate, In terras sacri scabies turpissima lucri In mentes hominum specie pervasit lionesti :

Inde ad justitiam recta quae ducere possit Semita nulla patet, fallacibus obsita technis, Ambage incertâ, dubioque errore viarum Sunt quaerenda reo divortia nota fugaci.

Ille in jus raptus mox artes mille morandi Tricarumque modos mille instruet, eminus hostem Ludificans, prorsus rationem intentus in unam, Non conferre manum, aut aequo se credere campo. Sic série annorum longâ jam tabe peresus Ingenti pretio ac exbausto sanguine victor, Commoda du m captas, incommoda quanta ferendum ! Interea censum quem multa exugit hirudo.

Caussarum bine tabulae, certa instrumenta malorum, In longum nullo verborum pondère ductae Dùm cauti scribunt, duplicant, replicantque patroni, Dùm sua confirmant, et dùm diversa refellunt : Hune tota in saccos effundunl pergama scribae, Inde libellorum fasces, hinc diploma régis Crebrum ac instructus versutâ fraude viator.

Quid quaesitores testis responsa rogati

Quàm fusé excipiunt, multoque in codice verba, Longé discretos faciunt, quadrisyllaba, versus, Ut miseri magno mercentur inane clientes.

Quid definiri cùm denique jurgia possint, Mille modis differt vadimonia prsetor avarus Saepius ut bulgas locupletet sportula vilis.

Quin ubi derasit, cùm emunxit turpiter omnes Et demum extremam per sordes moverit urnam, Reddere cuique suum et populo jus dicere clamât : Cùm magis hoc praedam possit veréque rapinam Dicere, qui panem solitus sit dicere panem, Ut sic vincenti veniat victoria Cadmi.

Nimirum triplici sub judice notio triplex, Judiciumque triplex miseris plerumque petendum, Ut demum subeant subsellia regia lites.

Vix tandem placitis placita addens multa senatus, (Usque adeô fraudes superant artesque morandi) Extremum rébus potis est imponere finem Atque renascentis caussas exscindere morbi.

Quippe mali genus hoc quantumvis stipite caeso, Sedulus à prima penitus radice revellas, Viribus occultis modico de semine rursus Pullulât, ecce tibi sobolis densissima sylva ; Atque infinitâ quamprimum stirpe novellans, Amissam réparât multâ propagine prolem.

Tu Galle Alcides facundo nobilis ore, Millia multa trahens post te délecta virorum ; Cui confossa, diù saevum ignorantia monstrum, Jamjam âge quo pietas, quô te tua plurima virtus, Quô vigor ingenii ac animi praestantia ducit,

Infestam hanc terris, infestam gentibus hydram

Litibus innumeris feralia colla tumentem,

Grassantem passim miserae in praecordia plebis

Contunde, et stratam ferro ac face comprime victor.

Judiciis clarum splendorem aequique, bonique

Restitue, atque foro invisas procul exige fraudes :

ZEternas cohibe vario sub judice lites :

Nascentesque unus videat, videatque cadentes

Cognitor, inde semel maneat spes nulla sepultis,

Res nisi magna jubet vitalem cernere lucem.

Quorsum cognitio triplex média, ima, suprema

Nixa clientelis, firmataque more vetusto

Per villas, pagos et celsas imperat arces ?

Et gradibus ternis ad magna incommoda primos

Ascensus faciens plebem vorat ore trifauci,

Pro curto semisse dicam dùm scribit egenti,

Et dùm pagano locupleti crimen adornans,

Addicit privo patrimonia pinguia fisco ?

Si levibus tantùm sparguntur jurgia verbis,

Si sata lascivi insultant, aut pascua tauri,

Si Domini è luco deceptus ab arbore ramus,

Protinus elogiis numeroso teste refertis,

Occupât et queritur de umbrâ fugiente viator,

Nascenti solers miscere incendia rixae,

Et vafer ad vivum miserabile glubere vulgus.

Liticulae genus hoc mox temperet arbiter aequus,

Et levis admissi modico pœnam estimet aère.

Ast quoties sceleris gravitas de sanguine sontis

Postulat exemplum, gladius sit principis ultor.

Non sibi praescribat de lite salaria judex,

Arbltrio ipse suo, sed justa à principe sumat. Et geminos tantùm fasces extendat in annos, Ut se cogendum qui sentit in ordinem, honestè Et moderatè obeat manibus sua munera puris.

Mox omnem in* traetum quàm latè Gallia fines Extendit, magna mittatur ab urbe senator, Consilio, et rerum longo spectabilis usu, Quo praeeunte viam judex aequique bonique Dirigere ad normam quaecumque negotia curet, Jus reddens populis repetatque subinde senatum, Successore dato ternae post tempora messis, Donis à rege et multo cumulatus honore.

De rébus tantùm décidât curia summis, Delecti patres ubi per suffragia patrum Considant, vitâ, doctrinâ, aetate verendi.

Nec pretio delatus honos, nec sportula vilis Infamet turpi pulcherrima munia quaestu.

Publica sancti sint authoramenta senatûs, Vitae queis usus tolerari possit honestae.

Paupertas sed enim vitium jam crédita vulgô, Prorsum indigna bonis contemptum reddit honorem. Hâc ratione queas miseras praecordia plebis, Tôt corvis tôt vulturibus defendere. Verùm Quando erit illa dies albo signanda lapillo Cùm lites dirimet velut in ter praedia fines, Vir bonus è medio per nullum diploma sumptus Qui sumul ac judex re de quâcumque petetur, Pinguia seu laetuspatrimonia dividit haeres, Seu juris dubia est, seu facti quaestio simplex, De piano caussas disceptet sedulus omnes.

Si tabulis agitur, si teste impugnet utrumvis, Protinus et coram defensor, sit mora nulla, Nec diffisa dies ingens nisi postulet usus.

Exactis constent rerum monimenta diurnis Publica quse exhibeat nullâ mercede receptus Arbiter, inde brevis manet sententia, qualem Per tria verba tu lit fœlici tempore praetor. Sit sibi quisque vigil non emptâ voce patron us, Et subito vinci quam tarde vincere malit. Prisca ha?c simplicitas, sic œvo reddita primo Justicia in terris verè aurea secula fecit :

Copia non quod eis fulvi splendesceret auri (Nondum eteniin terras pallens incesserat aurum) *Sed quod nulli fraus, fieretve injuria nulli : Inter se morum blandà probitate benigni.

At nostrum exigitur miseris in litibus a?vum, Et magna, inde (pudor) nobis patrimonia crescunt. Quod si quis mores cupiat revocare vetustos, Et teclinas, et spein turpis prrecedere lucri, lamque omnes an imam et velli sibi viscera clament. Usque adeo invaluit vitium, posuitque vigorem Tlla sencscentis virtus elanguida mundi.

Non amor aut pietas incendit pectora, verùm Livor edax, odiumque et habendi ca?ca cupido. [Jnde ultrice dei virga qui excanduit ira Tus ta in nos iYostra ha?c qua 1 non mala pertulit ?ftas ! Qualia nulla priùs viderunt secula, passim.

Horrida cùm fureret belli civillis Enyo, \tque suas qui se convertens Gallia vires Hauriret ferro proprium furibunda crnorem,

Cùm patres natis, cùm fratribus impia fratres Tela inten tarent, infestreque urbibus urbes, Et prredas agerent cives de civibus ipsis.

Jamque illô rabies hominum processerat borrens Obsequium ut divis ingens prœstare putarent, (Prob scelus indignum) multâ qui cnede madentes Sparsasque bumano monstrassent sanguine dextras. Et de mu m paribus concurrens Gallia signis Terribili Druidas fœdavit stragis acervo, Totque animas fortes furvum demisit ad Orcum Ipsa sibi laeva exscindens improvida dextram. Sed prœstat tristes procui ablegare querelas, Qiiîc renovare queant mage quàm sed are dolorem, Et tecum studio ac omiii contendere cura, Te tutore boni, te paccatore malorum :

Ut junclis concors animis et fœdere certo Francia victa malis in se coaiescere pergat, Atque deus tandem qui verè est justus, et ipsum Justitia? in terris sanctum et reverabile numcn, Religion e pià pure castèque colatur.

Finis.

PORTRAIT DE BOUJU.

Claude Ménard, docte Angevin qui vécut de 1574 à 1652, avait composé sur l'Anjou un grand ouvrage auquel il a donné ce titre : Rerurn Andegavensium Pandectœ. Cette œuvre n'a pas été imprimée. La bibliothèque d'Angers possède le manuscrit des deux premières parties, dont l'une est intitulée : Pépias ou biographie des illustres 1 . Claude Ménard avait fait graver, pour les joindre au Peplus, les portraits des principaux personnages de la province. Les cuivres de cette collection sont conservés au musée d'archéologie d'Angers. Les directeurs de cet établissement, MM. Godard- Faultrier et Michel, ont bien voulu mettre à ma disposition le cuivre du président Bouju. Leur obligeance m'a fourni le moyen d'offrir à mes lecteurs le portrait de ce magistrat.

1 Célestin Port, Dictionnaire de Maine-et-Loire, v° Ménard.