‹ Nouvelle encyclopedie theologique, ou deuxieme serie de dictionnaire sur toutes les parties de la science religeuse ... publieChapitre 220 sur 336 · JR3 NOT DE PI.AIN CHANT. NOT · texte numérisé non relu

JR3 NOT DE PI.AIN CHANT. NOT

lion dons co livre, était représenté ainsi :

Premièreoctav., | deuxièmi'oclav., | trorsièmeoclav.

ABCOEKG ab cil t fg aa

Selon Guiüo d’Arczzo, les moderna avaient ajouté un r avant la première lettre de cette échelle : In primit ponntur r j ræcum n modernis adjunclum.

« Le même auteur, ajoute M. T. N isard [Eluda tur la ancienne» notation», dans la /terne archéol.), représentait par vingt et lino lettres l'écnelle générales des sons, tandis que saint Odan, abbé de Cluny , qui vivait il la même époque, n’en admettait que seize. * [Nol. bibliog. sur City d'Arczzo, par M. Bottée de Totxxto*.) Mais, comme disait Guido, il vaut minus avoir trop que trop peu, abundarc quant dcficcrc.

En second lieu, la notation d'Hucbald, au commencement du x’ siècle, composée à l’imitation de l'ancienne Grèce, dit Kiesewelter, est do dix-huit caractères que M. T. Nisard croit runiqua (T. Nis.no, (oc. cil .J. L'échelle musicale de co religieux avait donc trois notes de plus que celle de Iloèco ; l'une de ces trois notes, s'ajoutant au grave, formait un sol, comme le gamma dont parle Guido, et les deux autros se rejetaient à l'aigu. [Ibid.) De son côté , Kacsewctter ajoute que cette notation consistait en une F, formée d’une manière particulière et placée de différentes façons, alin de représenter autant de sons qu'il y en avait d'usités dans le système. Ces diverses façons sont peutêtre les caractères ruiiiques dont parle M. Nisard. Quoiqu'il en soit, la notation de Hucbald ne se trouve guère que dans lo traité d Herman Contract. [Yoy. les Scriptorr» de Gbrbrbt et lo Mémoire de llucbald, de M. DR CoL'SSEUAKER )

Cet Herman Contract, dont il vient d'être parlé, mort vers lu milieu du xf siècle, essaya aussi uno notation des neumes, sans toutefois se servir de signes proprement dits, mais au moyen de lettres ou de groupes de deux lettres, pour marquer au-dessus du texte l’intervalle que les chanteurs devaient franchir. Ainsi :

E signifiai! cqualit ou liaison ;

S — seconda mineure on semi-ion;

T — seconde majeure ou ton;

TS — Ion et scini-lon, ou tierce mineure ;

TT — deui tons, ou tierce majeure;

D — dialessaron ou quarte;

a — diapenle eu quinte ;

a S — quinte et semi-tou, nu sixte mineure;

A T — quinte et ton, ou sixte majeure;

a D — octave.

« Les lettres précédentes, dit M. Nisard (loc. cit.), sans points, indiquaient des intervalles ascendants ; avec points, des intervalles descendants. *

Le même écrivain ajoute aoi trois notations ci-dessus exposées une quatrième notation alphabétique , la seule, dit-il, qui s’élendejusrpi’a I’»/. C’est Ini-mOinc qui prétend l’avoir découverte, et il garde son so-

DlCTlOVNAIRK DE PLAlX-CllATr.

crel. Il In désigne ainsi : Notation inconrr è tous les bibliographes :

abc E1IIMOXY re dd ff nn.

(Etudes sur les ancien, not., dans la Revue archéol. du 15 juin 1850 )

L’auteur a tort do dire, ce nous semble, que nette notation s’étend ilisqu'à l’y; il devrait dire qu’elle comprend l’y.

Venons maintenant successivement aux neumes et aux lettres boétiennes, deux notations qui divisent les savants; les uns arguant de l’Anliphonaire de Saint-Galt, écrit en neumes; les autres opposant I’Anliphonairo de Montpellier, écrit en lettres. Nous prévenons quo dans l’extrait de Du Congo qui suit, plusieurs définitions du mot neuma se rapportent au sens do Jubilus.

— « NeLMA , P.NF.UMA , NkUPMA , FLATLS, nvtüpa. — Henricus inonach. Aulisiodur., De vit» S. Germanis, lib. vi, p. 05:

P neuma la vcnlorum, i empestât umqve tumorem.

• Pnelm a, quod alias Jubiluu dicitur , est cantus species, quo non voces , sed vocum toni longius cantando deducuntur et pro trahuntur : quod quia cum respiratione difficultate fit , ideo appellatum fuit.

Quippe,ut estapud Gulenum in Lexico flyp pocratis, x*t «ÙT/i»njv iù-rn^ttiysiyni fient. Hugo a S. Victore in Speeulo, lib. i, cap. 7 : Unde alléluia modicum est in sermone , multum est in pneumaLc.

Occurrit ibi et cap. 3, non semel etapnd Durandum, lib. îv, cap. 20, num. G, et Joannem Abrincens., De offic. eccles., pag. 13: Pneuma, quod in fine antiphonarum canitur , in Slatulis Cluniacensib. Pétri Vçnerabilis, cap. G7.

« P .n el’màtiz are. — Hugo a S. Victore , in Speeulo, lib. i, cap. 3 et 7 : Sic ilaque Ecclesia, pneumatixando expressius quodam modo sine verbis quam verba, innuit. Ibidem: Jubilare cum pneumate , idem sonat.

« Neuma, æ, quœ et Juuilus , productio canti in finali littera antiphonœ. lia Durandus, lib. v, cap. 2, num. 31;Papins : Neuma , t, pars cantilenœ , quœ fit de geminatione ptongorum, ut lam , etc.. Belelhus. De divin, offic., cap. 59 : Hic eliam notandum quod semel, diximus ncumam feminei generis absque P. accipi pro jubilo : pro Spiritu autem sancto dicitur grâce pneuma , pneumal is. lltno nescio quis poêla ms. ci Bibliot. Tbuana :

Neuma canit sine p ; cura p fit Spin f ns almus. Certuui tamen vocem deductam a gr. mi vpx, unde recle et quidam neuma dixerunt neutro genere pro pneuma. Perperam enim Potrus Maillartus lib. De mûrira, cap. 9, dixit neuma (quod esse ait eantum, arte confectum oc inventum, ad snpplendum cantus antiphonœ defectum circa tonum) , ex grœro vtvua, assensus, appellatum , quod illius pro prium sit , antiphonœ et psalmorum tonum eumdem triburre. Ugulio : Neuma , atis, vel neuma , œ , », vocum emissio, in hymno modulât io, unde neumntieus , modulator du! ch. (liloss. lat.-gall. Sangorman. : neumes, émission de voix , modulation. Neumalictts, de

t»7l NOT DICTIONNAIRE ROT Oit

ne urne , mot/u/aftur * don//, souef, tonton - «cnD— Grogorianœ psalmodiie enchiridion :

In quovis tono est neuma propriutn , r/

dicitur ilia melodia, quœ fit in candis antiphonarum. — Ordinarius ins. Ecclesiœ Rolhomngensis: Inhebdomade ista nullum neupma dicatur in fine antiphonæ. Per neupma signi ficatur suspiratio anima ? redemptœ ad calestem patriam . — UJnlricus, lib. » Consuet. Cluniac ., cep. 11: Post alfeluya, quœdam melodia neumatum ccmtat ur, quod sequcntiam quidam appellant.—Usus antiqui ordin. Cisterciensis, cap. 56 : In fine vero responsoriorum et tertuum ad omne» missas totum neuma dicatur» ad omnes dissonantias evitandas. Infra : Idem alléluia cum suo neuma/e integro eantatur. (Charla ann. 1180, apud Marten., loin. 1 Anecd. » col. 594 : Cantor monachorum incipiet Kyrie eleison, et monachi cantabunt versum , et cunonici neuma ejusdem versus. — Stalula ordin. Cisterc. ann. 1191, apud cumdem, loin. IV, col. 1271: Ad missas mutulinalcs dicatur totum neuma in fine responsorii Will. Brito lib. ni Philipp.

Foli non meminil mens earminii immemor ori

Sublrahit assueii cor flebile neumatis nutum.

« Falendum tamen crcbrius neuma feminino généré usurpari a scriptoribus. — Alcainus. lib. De offic. divin. , cap. 53 : Solet autem auctor Antiphnnarii aut distinctione cantus, aut distinctione ordinis varium affectum monstrare sanc forum : tient de Joanne Symnista fecit per neuirnm eirca intellectum verborum , sapientiæ , et intellectus in rtsponsorio , in medio ecclesiœ. — Ru péri ns, lib. u De divin, offic. » cap. 2 : Offerendœ gravis et grandisonus imitatur cantus » quœ neumis distenta frequenlibus, et suis fecunda ver sibus, quantumvis longa jubilatione, non valet salis, sxprimere quod signi ficat.—Atïdu Horion um Augu&tod., lib. i, cap. 14, 88; lib. ttfv cap. 8; Belelhus, cap. 121 : Nota intérim non debere in festo II. Mariœ Annuntiationis sequcntiam , qunm etiam prosam appellatam esse diximus, cantari, etiam causa devotionis , necunquam nisicanatur Allkliya: morisenim fuit, ut post Alleluya canlaretur neuma. Nominabatur autem neuma cantus, qui sequebatur Alleluya, elc. — Udnlricus, lin. i, cap. 15: Plures statuunlur ad prosam concinendam ,

quitus t hcr us per neumas respondet; cl cap. 16 : Post Alleli ta , nescio quœ gai U canœ neumœ cantantur. — Ordinarius ms.

Ecclesiæ Rolbomagcnsis : Antiphana.,%m. ultima de unoquoque nocturno cum neupma finiatur. (Passim ibi.) Hinc forte le droit de neufme, apud Brilonnos , sive mortuarii, quod parochis perusilari solet, pro cantu ecclesiastico in obitu paroebiani.

Pneumatica nola, eadem cantus species.

— Ordinar. ms, Eccl. Camerac. fol. 9, r* : Ad rnaftWinaj (Natal is Domini) accedunt alii duo subdiaconi contantes prosam Verrimi Patris, prœcentoribus sedenlibus ante putpitum tignrum, cœieris vero in suis locis. Fini/a prosa a choro, dicitur pneumatica nota (in alio antiquiori, neumaUca nota) protœ. Sers» fauricæ mundi ; dfinde accedunt duo diuconi contantes prosam Lumen df lu mine dicitur tertia prosa , Facturée uomi-

n ans, a duobus capellanis.

« Pneu.maticus musicœ artis die tare, r.olos musicas verbis cantaudis suporponerc, apud Andr. Floriac, in Vila ms. S. Gauzlini arcliiep. Bitur., lib. i.

— « Neumatizare, neumas producere eantando, apud Durnndum, lib. v, cap. 2.

titun. 31. (Flog. Herman. Contracté, ann. 1054, apud Hua àt„ Uan. 111 Antiçuit. Uni. tnedii ttvi, col. 934 ; Cantus item histo riales phnarios, ut pote quo musicus périt i or non crut, de S. Georgio, de SS. Garaiano et /ipimacho, de S. Afra martyre, de S. Magno confessore, de S. Wolfango episcopo mira eleaantia et suavitnte euphonicos , prœter alia hujusmodi perplura, neumatixavit.)

— « N eu me , prœlercn in musica üicuntur notæ quas musicales dicimus : unde neumare, est notas verbis musice decanlandis su|»eraddcrc. Anonymus interpres Hugonis Hentlingensis sacer.lotis in Floribus musicœ : Antiphonarium et Gradualc collcgit, dictavit, et neumavit, seu notât il. Mox : Omissis cfuribiis et lineis, quœ in neuma seu nota musicali requiruntur. (Bkhnaadi mon. ord . Cluniac., part, i, cap. 17 : Pro signo untiphonariorum , prœmisso gênerait signo U Ori , adde ut potlicem in ficelas, propter neumas quœ sunt ita infltxœ.) Occurril non sonie l apud Guidoiiem moia: nu ui,ctJoanncm ruona chum in iibris De musica. » {Apud Du Canoë.)

— • De nolulis cantus utualis, quœ sint, c* ad quid inventœ? — Canlores autiqui -maxime in canlu delectari non solum curaverunt, sed ut alios cantare docerent sollicite studuerunt. Ingeniaverunt ergo figuras quasdam, quœ unicuique syllabœ diclionum deputntæ. singulns vocum impulsiones tan-

quom signa propria dénoteront; et quia

cantus mulliformiler procedit, nuuc æqualiter, nunc inœqualiter, nunc ascendens, nunc vero descendons, propter hoc et difforformit&r sunt nolæ prœdiclœ formata?, et diversa nominasortiuntur.

« Qnœdam enim notula dicitur : punctum.

— « Des notes du chant usuel, quelles sont ces notes, et pourquoi elles ont été inventées? — Les chantres d'aulrelois nou-seu!t*meul firent en sorte do trouver beaucoup de plaisir dans le chant, mais ils mireiit beaucoup de sollicitude à communiquer leur srienco aux autres. Ils imaginèrent donc certaine* figures qui, appliquées à chaque syllabn des phrases à chanter, devaient marquer, pour ainsi dire, par un signe particulier, chaquu

impulsion de voix ; et parce que In chant

procède de plusieurs façons, quM est tantôt égal et tantôt inégal, tantôt montant et tantôt descendant, les notes dont nous parlons ont aussi été formées do ditTéreules manières, et prennent divers noms Voici ces noms : le point , la vxrga, la

NOÎ

Page 1