‹ Nouvelles études d'histoire religieuseChapitre 64 sur 124 · C’est le célèbre Hugues de Saint-Clier · texte numérisé non relu

C’est le célèbre Hugues de Saint-Clier

JOACHIM DE FLOUE

que le révérend père Étienne', évêque de Préneste, qui s’est fait excuser par son chapelain, et nous a remis ses pouvoirs pour cette affaire, a comparu maître Florent, évêque d’Acre*, qui nous a soumis quelques passages tirés des livres de Joachim qui lui paraissaient suspects... Et pour l’e.xamen de ces passages, nous nous adjoignîmes deux autres personnes, savoir frère lîonvalet, évêque de...^, et frère Pierre, lecteur des frères prêcheurs d’Anagni, dont l’un tenait les livres originaux de Joachim de Flore et vérifiait devant nous si les citations que ledit évêque d’.\cre lisait ou faisait lire par notre greffier se trouvaient en effet dans les susdits livres. 11 commença ainsi :

« D’abord il faut noter le principe fondamental de la doctrine de Joachim : il consiste à distinguer trois états dans l’histoire de ce monde; c’est ce qi^fa^au^v” chapitre du 11® livre, qui commence par ces mots : Intelligentia vero ilia, disant : Aliud tempus fuit in quo vivebant homines xecumlam carnem, etc. »

1. Hongrois, archevêque de Strigonie. Voyez Fleury, Hist. eccl., LXXXV, iio 7.

2. Florent ou Florentin, évêque (l’Acre, devint ensuite archevêque d’Arles. Nous le trouverons vers 1260 condamnant de nouveau les joachimites au concile d’Arles. Cf. Gallia Christiana, t. I«r, |i. 560.

3. Ce nom d’évêché est douteux. Serait-ce Vecclesia Paiüdensis de YOriem christianus III, col. 966-967 ?

4. (( Anno Doniini .Mo. cc'.lv», vui. idus Julii, Anagniæ, coram nobis, Odone episcopo Tusculano, et fratre llugone presbytero cardinal!, auditorihus et inspcctoribus datis a papa, una cum reverendo pâtre Stéphane Proenestino episcopo, se excusante per proprium capellanum suum, et nobis quantum ad hoc vices suas committente, comparuit inagister Florentins, episcopus Acconensis, proponens (|uædam verba delibris loachim extracta, suspecta sibi, ut dicebat.

ET L’ÉVANGILE ÉTERNEL

Ce qui suit se compose principalement d’une série de passages tirés des ouvrages authentiques de Joachim, c’est-à-dire de la « Concorde », de VApocalypsis nova ou Liber introductorms in Apocalypsim, et du « Psaltérion décacorde », avec la critique des propositions malsonnantes qui s’y rencontrent. De temps en temps, on trouve des citations d’un commentateur de Joachim nommé fraler Gerardus^, qui

nec publiée dogniatizanda aut prædicanda, nec in scriptis redigenda, ul fieret inde doctrina sive liber, pro ut sibi videbatur. Et ad hæc audienda et inspicienda vocavinius una nobiscum duos alios, scilicet fratrem Bonevaletum, episcopum Pavendensera, et fratrem Petrum, lectorem fratrum prædicatorum Anagniæ, quorum unus tenebat originalia loachim de Florensi monasterio, et inspiciebant coram nobis utrumhæcessentin prædictislibris quæprædictus episcopus .Acconensis legebat et legi faciebat per tabellionem nostrum, et incipiebat sic ;

» Primo notandum est fundamentum doctrinæ loachim. Et proposait très status totius seculi, lUi. capitule secundi libri, quod inci'pit : Intelligentia ve.ro ilia, etc.... dicens : « .\liud tempus fuit in » quo vivebant homines secundum carnem, hoc est usque ad carnem,

» cui initiatio facta est in .Adam » Ce passage se lit en efietdans

l(^Concorde (p. 8, édit, de Venise, 1519).

1. Je donne ici les principau.'c endroits où figure cet important personnage : ' ' '

Fol. 94 du manuscrit 1726. Quod exponens frater G. scripsit : « Hæc abominatio erit pseudopapa, ut habetur alibi. » Et istud « alibi » reperitur longe infra, V. libre Concordiæ de Zacharia propheta, ubi dicitur : « In Evangelio dicitur : « Quum videritis abomi- » nationem desolationis quæ dicta est a Daniele, etc... » Rursus et ibi frater G. : « Hæc abominatio quidam papa erit simoniaca labe res-

JOACHl M DE FLO UE

n’est autre que Gérard de Borgo San-Donnino, <iont nous avons déjà trouvé le nom dans le second docu-

persus, qui circa finem sexti temporis obtiiiebit in sede, sicut scribit in quodani libello ille ([ui fuit iniiiislcr liujus opcris. »

Fol. 96 V». Après une citation du Commentaire sur l’Apocalypse : (I Hucusque verba loachim et fiatris Gerardi. »

Fol. 99. Item babetur per notulain fiatris Gerardi super principium ejusdem capituli Danielis, ubi dicit sic frater Gerardus ; « Hæc tribulatio, quæ erit talis qualis nunquam fuit, debet fieri, ut e.x multis locis apparet lam in hoc libro quain in aliis, circa ,M. cc. LX annum incarnationis domiiiicæ; post quam revelabitur Antichristus. Hæc tribulatio erit in corporalibus et spiritualibus maxime. Sed tribulatio maxima-, quæ statim sequetur interposito lamen cujusdam spatio quantulæcumque pacis, ert magis in spiritualibus; unde erit periculosior quam prima. »

Fol. 109 V». Super hoc Gerardus in glossa : « In hoc inysterio vocal lerram scripturam prioris Testamenti, aquam scripturam novi Testamenti, ignem vero scripturam Evangelii æterni. »

Ibid. Super hoc glossa fratris Gerardi : k Declaralio estcjus quod dicitur Evangelium æternum in secundo libro Psalterii i|£cem chordarum, scilicet xix. capitulo, quod incipit : In primo sane tempore. »

Fol. 102. Notulafratris Gerardi : « In hoc loco virindutuslineis, qui fuit minister hujus operis, loquitur de se et de duohus qui secuti suiit eum statim post si. cc.“'" annum incarnationis dominicæ; quos Daniel dicit se vidisse super ripam fluminis; quorum unus dicitur in Apocalypsi Angélus habens falcem acutam, et alius dicitur .Angélus qui habuit signum Dci vivi, per quem Deus^ renovavit a^stolieam vitam. » Idem ibidem, super illud verbum Evangelium regni, dicit similiter Gerardus in riotula ; « Evangelium regni vocal Evangelium spirituale, quod be^us. loachim vocal Evangelium æternum. quod in adventii Helyæ prædicari oportet omnibus gentibus, et tune veniet consummatio. »

Fol. 102 V». Dicit frater Gerardus in notula : « Isle doctor sive

ET L’ÉVANGILE ÉTERNEL

ment ci-dessus mentionné. Nous tirerons plus tard les conséquences de tout ceci.

IV. — Le quatrième document ne se trouve que dans le n® 1706 de Sorbonne. D’Argentré l’a publié d’après ce manuscrit avec quelques fautes et omissionsL M. Preger l’a publié d’après deux manuscrits de MunichL C’est u^ nouvelle énumération des erreurs contenues dans VÉvangile éternel, erreurs identiques à celles qui sont attribuées par Nicolas Eymeric à Jean de Parme mais Nicolas Eymeric se contente d’énoncer les erreurs sans dire d’où elles sont tirées , tandis que notre manuscrit fournit à cet égards des indications importantes. Usserius et Meyenberg* ont reproduit, d’après la chronique de Henri de Herford, un texte semblable à celui de notre manuscrit, beaucoup moins correct en général, mais plus complet vers la fin. Au lieu de s’arrêter, en effet, comme le texte d’Argentré, aux erreurs tirées du quatrième livre de la seconde partie, le

angélus apparuit circa m.cc. annuni incarnationis dominicæ, hoc est nie liber de quo loquitur hic, inqno vu. tonitrua locuta sunt voces suas, quæ sunt mysteria vu. signaculorum. »

Page 1