Testamentum Bertramni, Pardessus, n" 230, t. ï, p
2. Epistola Synodi Parisiensis ad Sigibertum regcm (Sirmond, ï, p. 355) : Absque conniventia Gloriœ Vestrx,
3. Concile de 511 (Sirmond, I, p. 177) : Domino suo Chlodovccho gloriosissimo régi. — Concile de 533 (ibidem, I, p. 228) : Exprœceptione gloriosissimorum regtim,
— Concile de 535 (ibidem, I, p. 241 ) : Consenticntc domino nostro gloriosissimo rege Theodeberto. — Concile de 555 (ibidem, 1, p. 301) : Cum ad invitationem gloriosissimiChildebertivenissemus. — Concile de 573 (ibidem, I, p. 353) : Domine gloriosissime, — Concile de 614 (ibidem, I, p. 470) : Ex evocatione gloriosissimi principis domni Chlotarii régis.
4. Per judicium gîoriosi domni Gunlramni régis (Boretius, Capitulaires, p. 13-14). — Chlotarii prœceptio, art. 12 : Gloriosie mémorise principibus.
5. Epistola Vigilii (^i^mond, I, p. 246) : Rex Theodebertus gloriam suam desiderat informari an..,. — Epistola Vigilii ad Auxentium (Bouquet, lY, p. 6!) : Sicut pro gloiiosissimi Childeberii régis devotione mandatis. Ibidem, p. 64 : Gloriosissimum virum Childebertum regem. P. 65 : Glonosus Childebertus rex. P. 66 : Glorioso Childeberto régi. — Epistola Pelagii (ibidem, p. 72) : Legati gloriosissimi régis Childeberii.
6. Epistola Leonis episcopi ad Sigibertum (Sirmond,!, p. 258) : Gloria Vestra cognoscat. — Epistola Floriani (Bouquet, IV, p. 67) : Ut domino gloriosissimo régi Theodeberto insulam Lanensem commendetis. — Charta Germanie Archives nationales^ Tardif, n" 3 : Jnclitœ memoriœ gloriosissimiis Childebertus rex. — Charta Landerici, Tardif, n* 10 : Domnus gloriosissimus Chludovius. — Epistola Desiderii Caturcensis episcopi. Bouquet, IV, p. 37 : Gîoriosi principis domni Sigeberti régis; ibidem, p. 43 : Pro incolumitate gîoriosi domni Childeberii régis.
— Dans Grégoire de Tours, IV; 26, uq prêtre salue le roi Carihert par les mots : Salve, rex gloriose. — Glorioso régi ille episcopus^ Marcuife, II, 44.
7. Grégoire de Tours, Vitas Patrum, IV, 2 : Audi, gloriosissime rex, consilia Parvitatis Hfeœ. — Le passage de Grégoire ne prouve pas d'une manière certaine que ces paroles aient été textuellement prononcées; il marque au moins que Grégoire pensait que les Francs eux-mêmes parlaient ainsi au roi ; or Grégoire savait comment on parlait à la cour des Mérovingiens. — De même, Historia Francorum, VIII, 30, il montre des ducs disant à Contran : Omnia quœ Gloria
tamcnt, ne nomme pas le roi Clotaire sans l'appeler ghriimu* ; l'auteur de la Vie de saint Léger mentionne « Thomme glorieux roi Thierry III' » et ChildebertlII, lui aussi, est appelé roi glorieux*. Même dans des actes privés le terme glorioius ou gloriosissirmis se trouve maintes fois joint au nom du roi *. On date ces actes par les années de règne « du très glorieux notre seigneur le roi Clovis II » ou « du très glorieux roi Thierri IIP». Les rois, lorsqu'ils s'écrivent entre eux, se donnent l'un à l'autre ce même titre*. Il n'est pas jusqu'aux rois
Vestra proferl recta use cementur, — Ceux qui font Fhistoire avec leurs idées subjectives et a priori ne manqueront pas de dire tout de suite qu*il est impossible que des Francs aient parle ainsi. Ceux qui se dégageront des idées subjectives et ne penseront que d'après les documents diront que les Francs parlaient au roi à peu près comme Grégoire de Tours les fait parler. U n'y a aucune raison scientiG({ue de rejeter son témoignage.
1. Testamentum Beriramni, Pardessus, t. I, p. 199, 200, 201, 203 : Glorio^ sinsime domine Chlolarie. — Si la lettre de Tempereur Maurice k Childebert est bien authentique (Bouquet, IV, p. 88, n* 65), l'empereur écrivait au roi franc : Viro glorioso Childeherlo régi.
2. Yila S. Leodegarii, c. 14; Acta Sandorum ordinis S, Bénédictin U, p. 691 : Eo tempore vir gloriosus Theodoricus rex et Ebroinu*. — Cf. Altéra vita Leodegarii, c. 7 : Theoderici gloriosi régis; c. 14 : Vir gloriosus Theodericus rex (ibidem, p. 705). — De même Vita S. Condedi, c. 4 : Theodericus gloriosus rex.
— Vita S. Lantbeiii, c. 5 : GloHoso domno Childerico régi.
5. Vita Benigni abbatis, c. 6 ; Acta Sandorum ordinis Benedicti, III, p. 441 : Glorioso rege Hildeberto. — V. Leutfredi, 17, ibidem, p. 588 : Childeberti (Childebert 111) gloriosissimi régis.
4. Voir, par exemple, la Charta divisionis bonorum. Pardessus, n" 255 : Vi prspceptio gloriosissimi domni Dagoberti edocet. — Voir encore la Charta Eligii, Pardessus, n* 254 : Agrum qui mihi ex munificentia gloriosissimi régis Dagoberti evenit. — Charta Ldindericiy Tardif, n* 10 : Domnus gloriosissimus Chlttdovius.
— Cf. Formulœ Merkelianœ, 61 ; Rozière, u" 577 : Gloriosissimo domno régi... Gloriose rex. — Rozière, n* 751 : Domino prœpolenti atque glorioso régi.
5. Charta Eligii^ Pardessus, n* 254, année 651 : Anno decimo gloriosissimi domni noslri Dagoberti régis. — Charta Landerici, Tardif, n* 10 : Anno dedmo régnante Chludovio gloriosissimo rege, — Charta Chrotildis, Tardif, n' 19 : Anno XVI regni domni nostri Chlotarii glonosi régis, — Charta Wandemari, Tardif, n* 24 : Anno dedmo régnante Theoderico gloriosissimo rege, — De même Tardif, n"' 56 et 59. — De même encore dans les Formules; Marculfc, II, 52: Adum ibi, suh die illo, régnante domno illo gloriosissimo rege. — Bituricenses, Zeumer, p. 170 : Anno XIV regni domni gloriosissimi régis sub VIIÏ kalendas nias. — Cartulaire de Saint-Bertin, p. 27 : Régnante glorioso rege Theoderico; p. 51 : Anno XII regni domni jiostri Theoderici gloriosissimi régis ; p. 58 : Régnante glorioso rege Hildeberto; ibidem, p. 59, 41, 50. — [Ajouter les inscriptions; Corpus f Xlf, n" 2097; Inscriptions Chrétiennes de Le Blant, n* 597 A.]
6. Marculfe, I, 9 et 10. — Les Mérovingiens donnaient aussi cette qualification aux empereurs; Bouquet, IV, p. 82 et 85. Ils la donnaient même aux grands dignitaires du Palais de Constantinople ; Bouquet, IV, |>. 84 et suiv. : Viro glorioso Mono-
anglo-saxons à qui la qualification de vir gloriosm ne fût donnée*.
Quand la famille des Pépin succéda aux Mérovingiens, elle ne dédaigna pas de prendre dans l'héritage le qualificatif gloriosmimm^. On le donnait à Pépin, à Charlemagne, à Charles le Chauve', et aux successeurs mêmes de Charles le Chauve*.
Les Mérovingiens prenaient encore d'autres titres, celui d'mc/y/ws, celui de clemenlissimm. C'étaient encore des termes de la phraséologie impériale. Les Romains avaient dit Constantinus inclytus^. Théodose II, s'adressant à son collègue Valentinien III, écrit : Domino Valentiniano inclylo\ Justinien, en tcte de son Code, prend parmi tous ses titres celui d'inclytm\
rato apocrisiano ; viro glorioso Theodoro magistro ; viro glorioso Meganti curatori; viro glorioso Venantio patricio,
1. Béda, Hislona ecclesiastica^ II, iO : Viro glorioio jEduino régi Anglorum, De même, II, 4.
2. Archives nationales^ Tardif, n*" 55, 56, 60, etc. : Signum domni nosiri Pippini gloriosissimi régis, — Cartulaire de Saint-Bertin, p. 60, 61, 63, 64, 66. — Dans la Vila Remberti, Louis le Pieux est plusieurs fois appelé Ludovicus gloriosus rex. — Concilium Yeimense, prœfalio, lïorelius, p. 33 : Anno quarto régnante domno nostro Pippino glonosissimo rege, — Capilulaire de 779, Boretius, p. 47 : Anno undecimo regni domni nosiri Karoli gloriosissimi régis, — Capitulare Mnntuanum (Boretius, p. 194) : Placuit nabis Katvlo gloriosissimo régi. — Capilularia, Boretius, p. 211 : Pippino glorioso régi, — Formule n" 695: Gloriosissimo régi Lndovico,
3. lliacmar, Epistola ad Carolum (édit. de la Patrologie, t. I, col. 491) : Domino glorioso régi Carolo, — Idem, De divortio, 1. 1, col. 623 : Dominis regibus gloriosis, — Idem, 1. 1, col. 630 : Gloriosus rex Lotharius, ^Idem, col. 1018 : Obsecramus gloriosam Sublimitatem Vestram. — Idem, Epistola ad Adrianum^ t. H, col. 176 : Principes nostros^ dominos scilicet ac reges gloriosos,
4. Epistola Johannis VIII (Patrologie, t. CXXVI, col. 781) : Dum de Ludovici gloriosi régis adventu audierilis, — Ibidem, col. 785 : Ludovici gloriosi régis, — Ibidem, col. 810 : Ludovico gloriosissimo régi, — Ibidem, col. 895 : Ludovico et Carlomanno gloriosissimis regibus, — Jean VIII donne d'ailleurs parfois le même titre k des ducs et k des comtes. On rapplique même à des rois à venir : Glorioso domno quem tune Deus regnum Burgundiœ gubernare permiserit, Rozière, p. 725. — Rozière, n* 754 : Gloriosissimus dominus meus imperator. Ibidem, n** 754 : Gloriosissimo domino meo imperatori. Ibidem, n*" 757, 758.
5. Code Tbéodosien, Gesta in Senatu, édit. Haenel, p. 83 : Cunctas colligi constitutiones deceimimus quas Constantinus inclytus et post eum divi principes tulerunt, — Code Tbéodosien, I, 1, 5. — Ailleui-s, XII, 3, 2, Théodose II nomme son aïeul inclytx recordationis avus noster, — Orelli, n" 1126 : Inclytx mémorise Theodosius, — Corpus inscriptionum latinarum, YllI, n* 960 : Imperatores incliti,