Loca quaedam. Fol. 80 — f
Noiis avons deux descriptions du manuscrit latin 6584 (jadis 6006), qui n'était déjà plus à la Bibliothèque du roi le 19 décembre 1845, quand M. Huillard-BréhoUes en demanda la com* munication. Ces deux description se complètent Tune par Tautre ; je les reproduirai donc toutes les deux, en commençant par celle qui se trouve dans le catalogue imprimé en 1744.
Codex membranaceus, in quarto, oiitn Mazarinaèus. Ibi continentur:
!• Arîstotelis liber de Secretis secretorum , interprète Philippo, Tripolitano clerico.
2° Hippiatrica, authoref Jordano Rufo, milite Calabrensi,
3<» Joannis de«Gapua , apostolicae sedis notarii, ad Constantinum de Merrone epistola consolatoria de morte filii.
¥ Friderici, imperatoris, ad regem Francorum epistola^ qua conqueritur de sentencia excommunicationis in concilio Lugdunensi adversum se lata.
5** Joannis de Capua ad Constantinum de Merrone epistola gratulatoria de nova dignitate.
6<» Frederici imperatoris ad Guillelmum de Tocco, hotarium^ epistola, ut munus suum fîdeliter obeat.
7*» Caroli, Sîciliae régis, ad justitiarios mandatum contra eos qui Conradini , Friderici imperatoris nepotis, partes tuebantur.
8** Régis FrancisB ad Fridericum imperatorem epistola, qua auxilium adversus infidèles efflagitat.
9« Vita sancti Albani.
10<» Constitutiones inter Clementem IV et Carolum, Siciliae regem ^ initae.
11*» Imperatoris ad papam et cardinales epistolae de sententia excommunicationis in concilio Lugdunensi lata.
12° Ejusdem ad justitiarium epistola, qua eum reprehendit , quod nimis negligenter punîat malefactores in provincia sibi commissa.
13» Justitiarii responsum ad imperatorem cum excusatione.
Is codex decimo tertio saeculo exaratus videtur.
Prenons maintenant la description consignée dans le catalogue des Bénédictins :
\P Opus Aristotelis ad Alexandrum Magnum de astrorum motu etc., operatione etc. Dividitur in libros seu distinctiones decem. — Epistola Philippi ad Guittonem, episcopum Tripolitanum. «Quantum luna. » Fol. 1. — Primus prologus cujusdam doctoris : « Deus omnipotens custodiat regem.» Fol. 2 v^. — Secundus prologus, de Johanne, <iui opus transtulit ex arabica in latinam linguam. « Johannes' qui transtulit. » Fol. 3.— Incipit liber primus per epistolam Aristotelis ad Alexandrum. « fili gloriosissime. » Fol. 3 v».
2" Sunt hic libri 47, ubi etiam de medicina agilur.
Fraginentum cujusdam epistolae , post quod alias epistolae sequuntur.
S^ Epistola Jobannis de Capua, sedis apostolicsB notarii , ad Cionstantinum de Merrone, et uxorem ejus. Gonsolatur eos de morte filii : cf Dilectis in Christo, etc., prae eunctis. » Fol. 59 v**.
4* Epistola Friderici imperatoris ad regem Francorum. Conqueritur de excommunicatione lata contra ipsum in Lugdunensi conciiio, etc. a Et si causas nostrae. » Fol. 59 v°.
5** Epistola Johannis de Capua ad Constantinum de Merrone : con> gratulatur ipsi de nc^a adepta dignitate. v Gognato... Tuae novae dignitatis. » Fol. 60.
6® Friderici imperatoris epistola ad Guillelmum de Tocco , notarium apostolicum, admuuussuum fideliter obeundum. «Quia a nostris olim. » Fol. 61 v°.
?• Manda tum Caroli, Siciliae régis, ad justitiarios etc., .contra eos qui Gonradini, Friderici imperatoris nepotis, partes tuebanlur, « Garolus... misericordiam.etnon judicium volentes. » Fol. 61 v*».
8» Epistola régis Franciae ad Fridericumimperatorem. Petit ab eo auxilium contra infidèles, a quibus victus fuerat. a Peccatorum perflante procella. » Fol. 62.
9® Yita sancti Albani. a Erat olim in partibus aquilonis. o Fol. 63.
10" Gonstitutiones habitae et initae inter Glementem papam IIII et Garolum, regem Siciiiae, Romae in basilica Sancti Salvatoris Gonstantina,antealtare ipsius, quarto calendas julii, anno 1255. aExcellenti etmagnifico principi domino. » Fol. 67.
11<> Epistola imperatoris ad papam, a quo fuerat excommunicatus. a CoUegerunt pontifices. » Fol. 76.
11» bis. Ejusdem ad cardinales de eadem sententia excommunicationis. « Gum sit Ghristus. » Fol. 77 v".
12" Ejusdem reprehensio contra justitiarium, qui remisse suum officium implebat. « Ut justorum et delinquentium. s> Fol. 78 v®.
13** Excusatio ipsius ad imperatorem : «Débita reverentia majestatis. » Fol. 79 v«.
Godex in quarto seu folio minori , variis manibus conscriptus, annorum circiter 400.
Entre les caractères distinctifs du manuscrit latin 6584, je ferai remarquer trois particularités qui sont très-clairement indiquées dans le travail des Bénédictins :
1" Le manuscrit est Vœuvre de plusieurs copistes ;
2® Les constitutions arrêtées en 1255 entre Clément IV et Charles d'Anjou y occupent dix pages :
3"* Ces constitutions y sont suivies d'une lettre de Tempereur au pape, commençant par les mots : « Collegerunt pontifices. >»
Ces trois conditions sont parfaitement remplies par le manuscrit 210 de M. Barrois, qui d'ailleurs s'ouvre par une copie du Secretum secretorum.
i. Liber nuncupatus Secretum secretorum Aristotelis ad Alexandrum. (Opus supposititiura, per Phiiippum cleiiÎDum translatum.)
A la fin sont des notes en latin, sur Tinfluence des signes du zodiaque, d'une main plus récente.
2. Constituliones habite et inite in ter dominum Clementum (sic), summum pontificem papam lUI, et dominum nostrum Rarolum , regem Sicilie, 1255. Fol. 37.
3. Epistola quam inisit imperator (Fredericus I?) ad papam (Alexandrum UI ?) qui excomunicavit eum. Fol. 46. D'une main plus récente. Commence : a Collegerunt pontifices et pharisei consilium in unum et adversus Romanum principem Christum dominum. x>
Manuscrit du xv* siècle, sur vélin. In-quarto. 47 feuillets. A la fin on lit d'une écriture du xv« siècle : « Iste liber pertinet ad me dominum Karolum Lebaud, si quis invenit eum mihi reportet. d
Reliure moderne en maroquin vert, dorure.
Le manuscrit 210 de M. Barrois répond donc évidemment aux articles 1, 10 et 11 de notre manuscrit latin 6584. J'ai retrouvé avec non moins de certitude l'article 2 du même manuscrit, dans le n° 207 de M. Barrois. En effet, ce deuxième article était une copie du traité de Jordanus Rufus, qui, réunie au Secret des secrets, remplissait les cinquante-huit premiers feuillets du volume. Or le n** 207 est un exemplaire du traité de Jordanus Bufus en vingt-deux feuillets, et si à ces vingt-deux feuillets nous ajoutons les trente-six feuillets que le Secret des secrets occupe dans le n"* 210, nous aurons exactement les cinquante-huit premiers feuillets du manuscrit 6584.
CCVII. — De doctrina, custodia et medicina equorum, — Lib. (cap.) I ; De doctrina equorum. Cum inter cetera animalia. — Lib.
(cap.) XLVni : De inclavaturis equi. — A la fin de ce chapitre, au f. 19 V*», sont les lignes suivantes :
Suscipiat h'c'am' h'uYm militis agn'i.
Est eqo doctrina custodia et medlcina.
Hoc eglt inmensis studiis milex Galabrensis,
Qui bene cunctorum sciverat medicinas equorum.
Viennent ensuite plusieurs chapitres sur la même matière. Manuscrit du xy® siècle, sur vélin.-Jn quarto. 22 feuillets. Reliure moderne en maroquin vert, dorure.
Deux autres cahiers du manuscrit latin 6584 sont entrés dans la composition du n** 564 de M. Barrois. En tète de ce dernier volume, qui est relié comme les n®* 207 et 210, c'est-à-dire en maroquin vert avec dorure, on remarque :
1*» De ortu înfelici etvita Albani, régis Hiuigariae. Quatre feuillets de parchemin.
2<» Epîstolae quœdam: Friderici, Romanorum imperatoris;Karoli, régis Siciliœ; Johannis de Gapua; régis Francise imperatori Frederico. Quatre feuillets de parchemin.
Les quatre feuillets contenant la vie du roi Alban sont incontestablement les feuillets 63 à 66 du manuscrit latin 6584, et les quatre feuillets remplis par les lettres de Frédéric, de Charles d'Anjou, de Jean de Capoue et de saint Louis sont les feuillets 59 à 62 du même manuscrit.
Ainsi, s'il fallait rétablir le manuscrit latin 6584 dans son état primitif, il faudrait ranger dans Tordre suivant les feuillets des manuscrits 207, 210 et 564 de M. Barrois :
3® N. 564, deuxième partie.
4® N. 564, première partie.
Les Bénédictins ont décrit dans les termes suivants le manuscrit qui de leur temps était classé sous le n® 6079 et qui a depuis formé le n. 8728 du fonds latin :
1® De litteris Hebrîeorum per Moysen dalîs. — « Scribunt autein versus. »
2° Hygini fabularum astronomicon. — « Et si te studio grammaticae. » Fol. 1 v*.
3** Apborismus syderum cujusdam periti astronomi. — « Duos extremi vertices. » Fol. 47.
4® Beali Hieronymi vita. — « Pridie kalendas octobris apud Bethléem. » Fol. 48 v*.
S'» Rabanus de septuagesima, sexagesima, quinquagesima et qua< dragesima. — a De septuagesima quoque. » Fol. 50.
In quarto, annorum 700 1.
LemaDuscrit latin 8728 a disparu. Les quarante-six premiers feuillets, renfermant Touvrage d'Hygin, avec la note sur les caractères hébraïques, sont passés dans la collection de M. Barrois.
CCXXVI. — C. Julii Hygini astronomica. L'ouvrage commence au verso du f. 1 : a Hyginus M. Fabio plurimum salutem. » Le recto est occupé par une courte notice : « De litteris Hebraeorum per Moysen datis. d
Manuscrit du IX'' siècle, sur vélin. In quarto. 46 feuillets.
Au haut de la seconde page est écrit : « Liber Sancti Remigii Re< mensis, » vol. vii»^ et vu.
Reliure en velours vert.
Le manuscrit latin 6812 (jadis 5204) a subi le même sort que le n. 8728. Il a été coupé en deux morceaux, et les cinquantesix premiers feuillets, renfermant Touvrage de Solin, ont été portés dans la collection de M. Barrois. Ce qui le démontre, c*est la notice suivante, extraite du catalogue des Bénédictins :
Solinus, de mirabilibus mundi^ seu de lapidibus et animalibus. Fol. 1- Anonymi tractatus de medicina. Fol. 57.
Codex annorum circiter 400. In folio minori.
1. Le catalogue imprimé porte : u is codex s^culo decîmo videtur exaratus. **
De cette notice je rapproche la description du manuscrit 89 de M. Barrois :