POUR SERVIR DE SUITE
« Louis XI naquit à Bourges le 3 juillet i4^3. (P. i3.) »
Lettre circulaire de C harles 7 11, sur la naissance du dauphin.
Vjhif.ks et bien amez , pour ce que sommes certains que greigneur , joie , ne consolation ne pouvez avoir que de oyr en bien do notre prospérité , vous signifions qu'il a plu à notre Seigneur de sa grâce et clémence , délivrer notre très-chière et trèsamie compaigne la royne d'un très-beau fils, à sa santé et de son fils; de quoi avons regracié et regracions Dieu notre créateur. Donné à Bourges , environ cinq heures après midi , le 3 juillet \\i"i. Charles.
« Dès qu'il fut né, on fit son horoscope. (P. i3.) »
(Ce monument de la faiblesse de l'esprit humain est extrait du journal manuscrit de Claude Maupoint, prieur de la Couture de Sainte-Catherine de la congrégation du Val des Ecoliers y page 5o. )
Pro Ludovico primogenito Caroli septimi , Francorum régis , ualo anno 1^3, in mense julii , ut dicitur , pronosticatio facta >!.- ipso cum période
Hic erit œqualis staturts et ad modicum piasculosus in corpore ; animosus rationem seqvetur j suis erit familiaris et affabilis ; cequora transibit , et in aquis pericula multa sustinebit . quœ si evaserit , crescet in divitiis ; propter invidiam , jurgia et lites à parentibus et propinquis patietur } tandem ultionem obtinehii de eemulis , et in senectute consequetur bonam'fartunam Dies ï,unœ , Jovis et Teneris erunt ci propitii ; dies Martis , malus. Vivet autem annis septuaginta naturaliter.
« Les assignations pour l'entretien de la reine et du dau-
4io HISTOIRE
» phin, étaient si mal payées, à cause de la misère de
» l'Etat , etc. (P. i3.) »
(Cette misère dura pendant tout le règne de Charles VII, et rien n'en donnera mieux l'idée qu'un article d'un compte de Jean de Xaincoins , receveur général de toutes finances , si l'on fait attention à la modicité de la somme , au droit et à la pauvreté de celle à qui elle a été payée. )
Extrait d'un compte de. Jean de Xaincoins.
A Jeanne Pourponne , pauvre femme demeurant à Bourges , laquelle , par ancien temps, a été nourrice de lait de M. le dauphin ; la somme de i5 livres à elle baillée comptant par le commandement du roy notre sire , le 27 novembre 1 447 > Pour ^ul aider à vivre.
« Le dauphin n'ayant pas encore quatorze ans lors de son » mariage, 1 archevêque de Tours lui donna une dispense. » (P. i3.) »
( Charles VII donna à ce sujet deux commissions pour obtenir la dispense. )
Commission de Chaules VII à son fils Louis, dauphin de France, pour comparoir devant l'archevêque île Tours , et contracter Je mariage avec Marguerite , fille aînée de Jacques , roi d'Ecosse. Donnée à Bourges, le 3 juin if\36.
v^ arolus, Dei gratin" Francorum rex, universis pressentes litteras inspecturis , salutem. ( im> matrimonium inter caris simum filium nostrum primogenitum Li dovn dm, Delphinum Viennensem , mine decimo-quarto suœ œtatis anno, proximam et dilectissimam nostram Margaretam , illustrissimi principis Jacobi eîidem gratin Scotorunt régis , fratris consanguinis et conjœderati nostri carissimi filiam primogenitam contràhendumper nos, ex un a parte , et diction fratrem npstrum, parte ex alterd , tractation et concordatum extiterit , restet quod ipsum matrimonium solemnisandum et perficiendum ; nos dicto filin nostro primogenito , licèt absenti, dedimus et concessimus , damusque ac conferimus tenore prcesentiwn , autoritatem , licentiamque et assensum pro preemissis comparendi et se reprœsentandi coram dilecio et fideli consiliario nostro archiepiscopo Turonensi ejusdem filii diocesano , seu ejus in spiritualibus vicariis generalibus, nui aliis ab eo deputatis,, seu deputandis in hîic parte , ipsumfilium nostrum habilem et capacem ad matrimonium hujus-
DE LOUIS XI. 4n
n»odi contrnhendum et solemnisandum pronuntiari et declarari , ac cum eo de et super hœc fieri et expedin prosequendi , petendi, requirendi et obtinendi , omologandi ae se obligandi , prornittendit/ue et jurandi , ac alia dicendi et faciendi quœ juxta tractatus prœdicti tenorem et formam dicenda fuerint etfacienda; et si sibi visum fuerit expedire , in et pro prœmissis eorumque emergentibus , incidentibus , dependentibus et conuexis procuratorem seu pretcuratores constituendi cum potestate et clausulis opportunis. In cujus rei testintonium sigïlhan nostrum prœsentibus litteris duximus apponendum. Datum Bitturis die tertid junii , anno Dowini i-j36, regni verb nostri 14-
Et sur le repli est écrit : Per regem in suo consilio ; et audessous , signé, Mallière.
Scellé d'un sceau pendant en parchemin.
Commission du roi Charles VII au chancelier et autres, pour comparoir devant l'évêque diocésain, etsur le défaut, d'âge de monsieur le dauphin, obtenir dispense, requérir et poursuivre le mariage de Louis , dauphin , avec Marguerite d'Ecosse , bien qu'il soit mineur de quatorze ans. Donné à Bourges , le 3 juin i436.
\j a R o l u s , Dei gratid Francorum rex , universis prœsentcs
litteras inspecturis , salutem. Cum inter nos pro nobis et ca-
rissimo filio nostro primogenito Ludovico , Delphino Viennensi ,
ex und parte. , et illustrissim t ■•'•• prineipem fratrem, et confœ-
deratum nostrum carissimum Jacobum , eddem gratid Scotiœ
regem , pro se et dilectissimd -nostrd Margareta , ejus fiUd pri-
mogenitd , parte ex alterd , matrimonium inter diction jlliwn
nostrum primogenitum et dictam Marcaretam, Altissimo con-
cedente , contrahendum , tractation, et plene concordatun? ex-
titerit, nosque certis de causis ad hoc animum nostrum moven—
tibus ipsum matrimonium ex nunc , quantum conveniez} tius fieri
poleril , et debebit solemziisari , perfici et compleri desideremus ;
quod tamez} obstante , eo quùd prœdiclus Jilius zwster , licèt
proximus pubertali dicatur , nondum deciznum-quarlum suœ
œtatis azinum coivplevit , ziisi canonicd ordinarii dispensatione ,
aut alio processu interveniente , cozznnwii juris disposiliozii ziozi
bene consonare forsitazi videretur. JSoluzn facimus quàd nos ad
plénum considentes de persozu's dilectoz'uzn etfideliuni nostrorum
Regizialdi , archicpiscopi et ducis Reznensis , paris Fraziciœ ,
cancellarii ; magistri de Cameraco , pzizni prœsidezitis in par-
lamezito nostro , magistz'i Joazmis de Candis, consiliariorum }
magistri Pétri de Briverid , cazwziici Twonezisis , et magistro-
4ia HISTOIRE
rum Henrici Majelour , et Pétri Adam, notariorum et sécréta* riorum nnstrorum , et de eorum discretione et providd eireumspectione , fidelitate , probitate ac bond diligentid , eos et ipsorurn qvemlibet in solidum melioribus modo , via , jure etforma, quibus meliù.t et efjïeaciits possumus et debemus , no stras facimus , constituimus et ordinamus per pressentes procuratores et nuntios spéciales ac etiam générales specialiter et expresse ad comparendum et se reprœsentandum pro nobis et nostro nomine coram dileclo et fideli consiliario nostro archiepiscopo Turonensi , prœfati filii nostri primogeniti diocesano , seu ejus in spiritualibus vicariis generalibus , aut aliis ab eo dejnitatis , seu deputandis in hdc parte , ac cum dicta flio nostro primogenito de et super defectu actatis suce , et quatenus opus vel expediens fuerit dispensari cum cluusulis opportunis pelendum , requirendum et obtinendum , neenon ad promit tend um et jurandum , ac alia dicendum et faciendum nomine nostro et pro nobis quœ juxta tractatus prœdicti tenorcm et formant promittenda et juranda , dicendaque fuerini et facienda ; dan tes et concedcirtes prœfalis procuratoribus nostris , et eorum cuilibet in solidum , plenam , generalem et libérant poteslatem , ac spéciale mandatum in preemissis et quolibet prœmissorum , et alium seu alios , procuratorem seu procuratores loco sut substituendi qui similem habeant poteslatem , et quem vel quos substitverint revocandi , promit tentes bond fuie et in verbo regio nos et nunc rutum , gratum et firmwn haberc cl habituros omne id totum et quidquid per dictos procuratores nostros , et eorum quemlibet in prœmissis et ea tangentibus , action, fie lunwe fuerit , si\>e gestum. In quorum testimoniinn sigillum nostrum prœsentibus litteris duximus apponendum. Dation Bitturis die tertid junii , anno Domini i.pti, regni vero nostri i^.
Sur le repli est écrit : Per regem in suo consilio ; et pi as bas.
Signe , Maluère.
Scellé d'un sceau pendant en parchemin.
Dispense d'âge octroyée par l'archevêque de Tours, comme dincésain , sur le mariage de Louis, dauphin , fils du roi Charles YII , et de Marguerite d'Ecosse , à cause que lui n'avait encore atteint l'âge de quatorze ans , et elle n'en avait que douze. Concédée à Tours , le i3 juin i.|36.
X nn.iPPi s, Dei gralid archiepïscopus Turonensi s , quiapost certa sponsalia inier christianissimum Franche regem, no him ter nissimi principis domini Ludotici sui primogeniti , Delfjhinique fiennensis , ex altéra, et illustrissimurn principem domi-
DE LOUIS XI. 4i3
..,/>? regem Scotiœ , nomme serenissimœ domina* Margaret.i. suce primogenitœ , ex alitl ; inter ipsos Ludovicum et Margaretam ver procuratores tam diii contracta , et hac tenus inviolabiliter observata , desiderant, tamipsi reges quàm sponsi antedicti, sponsalia prœdicta ad affectum matrimonii quantociùs producere; cujus rei gratiii serenissima domina antedicta ex sincero et maritali affeclu ad ipsum dominum LtibOYicûlT jarh pervertit ex sui genitoris ordinatione ad hoc regnwn , sperantes in Domino, tam régis prœfati , quàm sponsi et consilia ac régna eorumdem , quàm quanta prius ipsa sponsalia ad matrimomum deducantur, tantb actore matrimonii sperante , qui est solus Deus , bona matrimonii, putà fides , proies et sacramentum , tantb citi'us ad suorum regnorum commodum , imà ad totius Jidei et cunctœ rei christianœ profectum exinde subsequentur : cùm vellent ac proponerent ad hujusmodi matrimonii in facie ecclesiœ . prout lantas decet personas , solemnisationem in nostra. urbe metropolilanâ procedere , occurrit juris quœstio coram nobis , qui sumus spiritualis ordinarius serenisshni dominé Ludovic? prœdicti , et per Dei gratiam consequenter futurus similiter ordinarius serenissimœ sponsce ejusdem , putà circa pubertatem utriusque sponsi et sponsce prcedictonmi , nonnullis clicere volentibus adhuc non posse matrimonium, cetate prohibente , subsistere inter eos , quamvis dictus dominus Ludovicus fere principium quarti-decimi , et ipsa sponsa quasi duodecimi Jinem anni al~ tingeret. Aliis alitent contrarium juxta quorumdam majorum mmmas tenentibus . Nos actu ordinarius ipsius serenissimi sponsi, et in spe ipsius domince , ut prcefertur , atque pro parte, sponsce ejusdem ad difficultalis jam dictes tetjrtinatîonem , nec~ non ad omnem canonicam provisionem ad effectum matrimonii scepe dicti , tam de jure commuai , quàm etiam speciali , putà per d;\pensationem , et aliter nominatus , acceptants et electus etiam cum canonicis et aliis débites submissionibus , quee quomodolibet possent requin ad promissa , et pro parte regum , et sponsi ac sponsce prœdictorum per eorum procuratores licitatorie constitutos , et de quorum nobis sufficienter constilit potestate , atque constat. Cum vehementi instantiâ requisitus unanimiter et rogatus procedere ad executionem omnium preemissorvtn , videlicet , pro parte christianissimi Francice régis , ac ejus primogeniti domi/ii Delphini T'iennensis scepe dicti per dominos Adam de Cameraco , primum prœsidentem curice parlamenti , et Baldinum de Campaniîî , dominum de Tusse, baillivum etiam Turonice , milites et consiliarios regios , neenon pro parte illustrissimi régis Scotice et primogenitœ prœdictorum /
4i4 HISTOIRE
référendum tn Chris to patrem dominwn Joannem , episcopum Brehmensis , et magistrum Joannem Scelbori , prœpositum ecclesice collegiatœ de Metphen , consiliarios ipsius illuslrissimi Scotice régis , et per quemlibet eorumdem , attendentesque de pire omnia quœ adhuc disputationi sunt relicla , arbitrio debere judicanlium subsistera , qui juxta rerum vel personarum , temporum , ac locorum , seu causai; un nécessitât em et exigentiam , au t prou t quorum voluerint opinionem, seu sianmam immulari ; hinc est qubd nos illvrum mine summam qui dicunt non sol'um ex carnis copulâ , sive inter sponsos ad invicem, sive cum aliis infra annos pubertalis rninoratis subsecuta posse pubertatem eamdem ipso facto prœveniri ', sed etiam hoc posse contingere ex sola dispositione et habitu corporum a/que animorum sponsi , simili atque sponsœ certifeati sujjicienler de œtate ipsius serenissimi sponsi supradictd , neenon de habitu et virili disposa tione ejusdem , tant ex mulliplici nostra conversatione cum eodem , quant etiam ex accurato aspectu novissimè ex causa et occasione prœmissorum ad corpulenliam et membra suœ serenitatis. El insuper informai' judicialiter de œtate viri polentid, etiam ipsius sponsœ , de qud supra , ac de ipsius viri potentid consideratd per nos sollicitos sponsi et sponsœ prœdiclorum habitudine , corporum atque animorum nutritione et œtate cujuslibet ipsorum insuper et bond disciplina quœ multum juxta prudentem sententiam festinat ad maturitatem virlutis seminalis. Considerato denique decursu œtatis humanœ , quœ quanta plus laxatur , tantô citiùs omnem summum œtatis gradum attingit et assequitur suant perfeclionem. Considerato ampliùs mutuo amore sponsi et sponsœ ad se invicem , et desiderio conversationis conjugalis quod plurimiim accendit vint conjugalem. Considerato novissime tanto bono quod , sicut dictum est , ex ipso matrimonio potest verisimililer adesse tranquillitati rei christ ianœ , et corroborationi antiquarum amicitiarum atque confœderationum inter régna Franciœ et Scotiœ , quas non minoris est virtutis conser\>are , quàm de novo jure. Super hoc judicialiter de prœdictorum omnium consensu sedendo , Christ i nomine penitùs im>ocalo, decernimus sponsum et sponsam sape dictos esse dispositos atque apios ad ipsum matrimonium per verba de pra'senti efficaciter in facie ecclesiœ celehrandum t et ad ipsum , quoad vixerint , iiwiolabililer observandum. Dispensantes nihilominiis , quantum opus est , tanquani juris mitas 1er , cum ipsis et quolibet eorum super defectu œtatis antedictœ, suppléâtes eamdem , quantum opus est , ex causis prajdictis t plurimis aliis ad hoc nos (non animum inovcnlibus. Da-
tum Turonice sub sigillo majori nostro , die decimâ-tertid mehsis junii , anno domini i436.
Et sur le repli est écrit : De mandata domini ; et plus bas,
Signe' , Lucaso , avec paraphe.
Scellé d'un sceau pendant en parchemin.
« Les ducs d'Alençon et de Bourbon séduisirent le dau- » pliin. [V. x5.) »
(La déclaration que Charles VII envoya en Dauphiné , fait connaître ce que c'était que celte guerre civile , appelée communément la Praguerie , à laquelle le Dauphiné ne prit aucune part. )
V^h arles, par la grâce de Dieu roi de France, dauphin de Viennois , à nos amez et féaux les lieulenans du gouvernement , et les gens du conseil de notre Dauphiné , salut et dilection. Comme n'a guères par nos antres lettres , vous ayons mandé et fait savoir certaines entreprises faites par nos cousins , les ducs de Bourbon et d'Alençon , et comte de Vendôme , et autres leurs complices et adhérans , au préjudice de nous et de notre seigneurie , sous ombre de notre fils le dauphin, lequel qui est encore en jeune âge, comme chacun sait, par exhortemens et séductions ils ont pris et fait joindre avec eux, en le voulant élever en gouvernement et régence par dessus nous , et contre notre autorité et majesté royale ; et depuis , lesdits seigneurs et autres leurs adhérans , en continuant et persévérant en leurs mauvais propos et volonté, ayant pris, détenu et occlus plusieurs nos villes, places et forteresses contre notre gré et volonté, et en icelles tenu et tiennent gens d'armes et de trait, qui ont pillé, robe, ravagé et fait guerre à nos bons et loyaux sujets, comme feraient nos ennemis, et mêmement puis n'a guères par amblée ont pris , défait nos villes et chàtel de Saint-Maixant, lesquels à l'aide de notre Seigneur, avons recouvrés sur eux, et avec ce, ont fait transporter notredit fils le dauphin, de la ville de N vort ou il était , au pays de Bourbonnais et d'Auvergne ; et , continuant toujours dans leursdites entreprises, sont venus à puissance devanr nôtre ville de Montferrant , et se sont efforcés d'icelle assaillir et prendre, et aussi devant la ville de Clermont, èsquelles ils ont trouvé bonne résistance , et encore chacun jour s'efforcent de séduire et prendre autres nos villes, pays et sujets , et dernièrement ont pris notre amé et féal , conseiller et premier chambellan, le sire de Gaucourt, gouverneur de notredit Dauphiné , lequel envoyions en icelui Dauphiné pour pourvoir audit