EPISTOLA LXXXVI
CASTORIENSIS CONDOMENSI.
E.r positionis felices exilus narrai ; quantum ipsis noxium sit opus Crusseti exponit, queretasaue graves et meluendas profugorum Cawinistarum contra Catholicos refert, ac exposcit remedium quo animi exacerbât i demulceantur.
Cum pio cordis gandin, ex luis ad nie iitteris, intelligo Sueciam quoque suos oculos . perire, ul in luce tu 83 Exposilionis videat pulchriludincm eatholicœ veritaiis. InGermania tantum est Exposilionis Latin 33 de- i derium, ut non contenta exemplaribus hinc missis, novam Colonia editionem adon.averit.
Dum "lios ejus fruclus recenseo, silere non possum Hauœ-Comiiis Gallieo sermone eiiitum esse librum, cui titulus : Préservatif contre le changement de religion, ou idée iuste cl véritable de la religion catholique romaine, opposée aux portraits flattés que l'on en fait, et particulièrement à celui de M. de C'-.ndum (211*). in hoc opusculn vix quidquam p< Tnieiosius, et quod Expositioni iidem delrahere magis nalum sit, quam ea quœde culiu Virgjnis ex libro Crasse ti (-212) corrasit, ut ostendat quid calliolici de Cuilu Virginia rêvera credunl. Adjuugo hisce loca quœ ex Crasseto profert. Profeclo, si illa fi- Jeliter ex eo citala forent, existinarem dignum fore eo zelo quo Sorbona in defensionem religionis calholicœ luoet ac forvet, si illum censura eontigens omni auctoritate destjtueret; ne quis illiusnugas atque quisquilias gravitali calholicœ veritatis opponere in posterum audeat.
I .h Crasseti libnun nactus, reperero in eo ista contineri quœ ah auctore Alexipharniaei (213)alieGautur, operam daho ut romani!*) Jnrlas anclor ml libri liujns. Arnahliis enm nf.ltit in opère qu<»d inscripsrt : Réflexions air le l'rcseivuiif de Jv.ritu.
rii-2; P. { rasseï, t s.i.ietaie Jegn, lii.riim c.lHrr* smh b »c (nulo : L„ véritable dévotion à la suinte Vierge, établie et défendue, lie quo hic agUur
- reriil liliiimn operis Juiii nempe Prétertattf, c iSuubus Graecis vocibus , quorum scifsas
no fulmine feriantur. Si exiguitatis meœ studio, tu.i', autistes illu'lrissiiue, commeiidalio dignitalis accederet, nullus duhito quin Crasseti opus evaderet in tnsto bidental (SU).
Profugi e (iallia Calvinistes, hic omnibus in locis lanquam buccinatore.s persecutionis in Catholicos exercendœ, pœnas atque miseriasquas in Galliis se pâli dicunt, inimmensuiii exaggera il ; atque imprimis illud, quod régis edicto pue.ris septennibus data sit facuTlas arbilrandi de religione capessenda, et Iranseundi, parentibus invitis, ad Catholicos :adeo ut sub prœlextu religionis, sese diçectioni genitorum suorum gubducerep ssint. Cum virin bac republica primes au; toritalis istud mibi objiceret, ei quid reponcrem non habebam ; nisi quoi in Trans-Issal'ania aliisque locis, quœordinum noslronun parent iniperio, publiais ediclis cogantur Catholici infantes suos a luatruni ule.o récentes, ministris Calvinistis baptizandos atl'erre, unaque prouiiltere quod eos Calviliianis placitis imbuent. Sed hoc responso œquitasregiiedictinonoslendiiur;sed tantuiu docetur durioraet iniquiora hicedicta contra Catholicos promulgata esse. Et cum in aliis provinciis dura et iuiqua ista edicta locum non habeant, non cessant profugi ex Galliis Calvinistœ, alipie harum provinciarum prœdicantes profugis faventes, regium édittum ubique ad invidiam proferre, ut qna fruimur, nos malacia destituant, ordinumque animes in nos exacerbent. Hic illorum conatus apud ordines Geldrienses non frustra fuit : nain si Noviomagum excipias, Geldria omnissacerdotes prosuipsit, synaxasnostras sub gravibus multis inlerdixit, aliaque decrevit quœ. catholicœ religion! plurimum adversaniur. Sperandum lamen Geldriœ ordines, prœsertim Arnhemienses,mi(iora consilia inituros ; adquod maximum momentuiu afferret, si quod de septennibus pueris in Gallia sancitutn est, solita régis clemenlia piligaretur. Tu, autistes illustrissime, pro tua piudenlia ac pietae discernes si invidiam, (jua per occasionem regii edicti peremimur, levare, nosl isque prœdicantiuus materiam declamandi contra bonitatem qua Hollandiœ ordines Catholicos tractant, eripere possis.
Secundo, ostentant hic profugi ex Galliis Calvinistœ libellum supplicein Chi;Stianissimo régi oblalum , quo plura insolilœ ci'udcliialis atque iiijUsiiiiœ facinora, in Pic la viensi provincia, in suœsectœ homines pérpelraia referunlur. Ut illis fidem concilient, addunt in tine libelli duos ex ista provincia nobiles in curiam venisse, paratos quaslibet subire jiœnas, si in asserenua eo-
esl : urcens venenum. (Edit. de Vers.)
(214) M est, in locinn lnlininc lu:iii::>. Haec loca acii slinlio tiiial);inl veicies : sacei'Uoiein aiiiii!»- Iiaul, colliyobanl dispersa liilininis .esii^ia, leriiiî*- (|ne sacris riio peraciis, couslrucla aia, cas. .quo buiciiic , en m lociii"» Bidrntal apj cllabanl : uiu-iii violai-' piacnbiiii eral Vid. ItuB. Stei-UiN. , thes' ling. Lut. Œdit. de Vers.)
PART. XIV. LETTRES DIVERSES
Mi.
rum veritale deficerent. Rignaneris, autistes illustrissime, quid de islis sil facinoribus ino doccre; ut si in noslram invidiam conficla «int, détecta verilate eis vim nocendi detrahere possimus.
Spero me brevi ad te, praesul colendissime, missurum aliquos libros qui tuée eruditioni non erunt injueundi. Intérim Patrem misericordiarum orare non desinam, ut in coadunando apud vos prœ-ulum cœtu prtTsidere, eisque velit suum clargiri Spirilum, quo euncla qure recta sunt videre, et libéra charilate disccrnore ac exercerc possint. Dabis quoque veniam famulo tuo cura febribus diu Juctanti, quod in bisce scribemlis aliéna manu usus fuit.
P. S. Ipso quo hanc epislolam momenlo absolveram, mibi reddilur altéra, autistes illustrissime, tuœ dignitatis epistola, cui addita sunt errata in libro vestro corrigenda : sed serius illa veniunt, libro jam hicpubliei juris l'acto. Hodie lamen mittam ea Amslerotlauium, ut in calce libri lectori indicentur.
Kodem quoque momento mibi Amsterodamo scribitur libertatem nostram eliam in Hollandia, quee omnium nostrarum provinciarum erga catbolicos indulgenlissima est, per profugos ex Galliis Calvinistas in aperlum discrimen esse adductam. Si quam ergo potes, autistes illustrissime , mitigalionem regiorum edictorum impetrare , reïigionem cathoiicam hic periculo, et in Gaîlia devios forte exhibitione clementiae errori eripies, vel certe revocabis a fuga in istas regiones, in quibus et ipsi a luce veritalis magis sunt remoti, et in quibus tanquam fidei confessores habentur, suée sectœ bomines in errore confirmant, et catbolicos odio plebis ac magistratuum obnoxios reddere conantur
23 octobr. 1G81.
A SI. UIUOIS, DOCTEUR DE SOIIBONNE.
Sur la régale, rassemblée du clergé, la nomination du prélat Ricci au cardinalat et quelques autres objets.
J'ai reçu trois de vos lettres depuis mou gratis; et j'ai lu avec plaisir le Mémoire sur Ja régale. Je suis bien aise que ces messieurs que vous me nommez demeurent bien persuadés de vos raisons. Personne ne pouvait mieux les instruire qu'un homme aussi versé que vous dans les antiquités ecclésiastiques. La dillicullé en cette matière, c'est do distinguer les vrais droits d'avec les usurpations et les entreprises; car il y en a de bien anciennes : il y a des règles pour les bien connaître.
Je crois que la matière est bien entendue, cl que l'assemblée prendra un bon parti. Pour moi, je vous remercie des lumières que vous nous donnez : je souhaite que vous continuiez, et surtout que vous preniez la peine
de nous marquer les dispositions de Rome. Une heure ou deux de conférence avec monseigneur le cardinal nous seraient de grande utilité : nous entrer ns le mieux que nous pourrons dans l'affaire.
Je lis hier le sermon de l'assemblée, et j'aurais prêché dans Rome ce que j'y dis, avec autant de confiance que dans Paris : car je crois que la vérité se peut dire hautement partout, pourvu que la discrétion tempère le discours, cl que la charité l'anime.
Je suis bien aise que le Pape ait obligé monseigneur le cardinal Ricci à accepter le chapeau. Il me semble que cela était du devoir de Sa Sainteté; et puisque Dieu l'avait si bien inspirée dans le choix, il fallait qu'elle le soutînt par l'exécution. On n'a jamais permis dans l'Eglise à la modestie de priver la chrétienté de ceux dont elle a besoin sur le chandelier. Entretenez-moi un peu dans l'esprit de ce docte, pieux et modeste cardinal.
Je vous suis obligé du soin que vous prenez de mon présent (215) : mais prenez donc encore celui de m'envoyer au plus tôt le mémoire des frais. Je ferai partir, comme vous le souhaitez, une douzaine d'exemplaires de mon dernier livre; et après que vous en aurez pris un, le reste sera en la disposition de son Eminence et de la vôtre. Ils partiront au plus tôt, et je vous donnerai avis du tenqjs à peu près qu'ils devront arriver. J'ai eu en vous un bon interprèle auprès de monseigneur le cardinal Lauria. Je suis à vous de tout mon cœur.
A Paris, ce 10 novembre 1G81.