III. — Triomphe de S. Jean évangéliste
Mgr Chaillot a publié dans les Ana/ecta jîuris ponti/ifii, t. XXVll, col. O'iü-051, un document très curieux, que je crois utile de rapporter intégralement, parce qu’il intéresse particulièrement l’iconographie. C’est une lettre adressée par le bienheureux à l’abbaye des religieuses de S. -Jean de Jérusalem, à Valence (Espagne), au sujet des sept douleurs de S. Jean évangéliste, qui ont motivé sou triom-
phe dans la catégorie des martyrs. Or ces sept douleurs sont: la passion des SS. Pierre, Paul et Barthélemy, dont il fut sans doute témoin; 2" la trahison de Judas à la dernière Gène; 3^ la pâmoison de la Vierge, qu’il reçut dans ses bras au Calvaire; 4” latransfixion de Marie, prédite par le vieillard Siméonetdont il ressentit le contrecoup ; 0° la mort du Sauveur, qui expira sous ses yeux, après une double recommandation, relative à la mère et au fils; G" son supplice dans une chaudière d’huile bouillante, à la porte Latine; 7" l’exil dans l’île de Pathmos.
A'imodiim Reverendæ Dominæ Angelæ Figueroa etc. f/ierusalem.
Admodum Revercnda et dilecta Domina, Valde suspensum ac extalica cogitatione detiuuit me antiphona, quam cecinimushacnocte de Benedicto, videns qualiter Ecclesia invitât filias Hieinisalem ad egrediendum etvidendum martyres, coronatos corona gloriæ manu Domini in die solemnitalis et lætitiæ ac gaudii eorura sponsalium Anima mea, una illarum sponsarum esse nitens invitatarum, inter illas se coramiscuit et se reperiendo in quibusdam campis floridis detegit ilia martyrum agmina et saltationesJ qui Christi amore eorum sanguinem efïuderant et uti mihi quamdam relucenlem et æstimatara margaritam ac adamantem ^ purissimum vidi gloriosura evangelistam meum Dominum Sanclum Joannem,cnm una raajori corona ac excellentiori illis aliorum, lapidibus pretiosis constructa, contexta rosis albis et variotilatis, tanquani virginem gloriosum, martyrem triumphantem et divinum doclorem ^ ; et quamvis sanguinem non efï'uderif, non ideo inter illud eœleste consortium humiliorem locum tenebal, sed gradibus valde excelsioribus omnes excedebat et adeo venustus et elatus veniebatut filiæ Ilierusalem ex adeo admiranda visione visum valde acutum et perspicuum amiserint et orbatæ inciderent ; et anima mea, nisi interposuissem meam debilem et levem manum ante meos oculos ®, similiterlucem illorum amisisset, quia iste gloriosus evangelista in quodam
1. A la fin, elle est qualifiée abbesse; à ce litre, elle a joui de l’épithète Très Réuérende. Dame est la dénomination usuelle des moniales.
2. Telle est l'antienne du Denedictus au commun des martyrs : « Filiæ Jérusalem, venile et videte martyres cum coronis quibus coronavit eos Dominus in die solemnitalis et lætitiæ. »
3. Fra Angelico, au siècle précédent, peignait une ronde d’anges et d’élus dans des prés verts et fleuris.
4. Leur couleur blanche fait ici comparer S. Jean, à cause de sa virginité, à une perle et à un diamant.
5. Ces trois états sont exprimés par les gemmes, les roses et les feuilles : j’attribue les pierres précieuses au martyr, suivant la liturgie : « Posuisti, Domine, super caput ejus coronam de lapide pretioso u;les roses au vierge, et la verdure au docteur.
6. Ce geste est familier aux peintres, surtout tlans la scène de la Transfiguration {Couvres complètes, VI, 423.)
curru deaurato, valde eleganli el rutilanli veniebat, ut illo Eliæ, in quo cum quibusdam sculpturis inæstiraabilibus ejus trophæa gestabat. Habebat suum Ihronum auro intexlum Irium partium et suuni sacrum evangelium quod valde alte de deitate Trium personarum divinarum canlat. llujus curri rotæ sunt suimet abnegatio ac renunciatio diviliarum mundi; quatuor equi qui ilium ducunt, quatuor virtutes cardinales, ünum titulum babebat a tergo cum aurea scriptura cantantem: Unus est et secundum no7i hahel. Et thronus babebat alium electi raetalli » sculpti, dicentem : Dilectus mihi et ego illi. Ibat stans in uno throno ditiori illo Salomonis, sedens super aquilam^ et ante babebat très sponsas valde pulchras, fidem valde claram, spem valde tumam, chai itatem perpetuam et constantem. Quid amplius dicam?
Sol se syosque deauratos radios delitesceb.tt, invidia ejus claritatis; luna pudorem babebat, ecclipsata ex eo effecta; stellæ matutinæ fugiebant ab illius incomprebensibili lumine.Et ego hocadmiratus dixi uni illorum martyrum: Quomodo iste, cum sanguineiu minime elïuderit, uti vosalii, in ejus martyrio quod genus passionis passus fuit, ob quod vos omnes antecedat? Hespondit mihi unus, credo quod alteratuset perculsus, minime bene potui comprehendere et bene intelligere quisnam esset •*, et dixit mihi: Scire debcs quod, quemadmodum iste gloriosus evangelista dono castitatis præcellit omnes sanctos, ita generibus martyriorum præcellit banc totara militiam seu consortium, uti vides.
Et ego accipiens ac tangens illius iimbriam detinui, ac ilium rogavi ut mihi declararet quæ généra martyriorum erant. Et valde libenter mihi dixit: Iste dulcis dilectus discipulus, ultra quod passus fuerat multas persecutiones, tria maxima martyria passus fuit: unum illorum fuit quod, audiendo vehementes persecutiones apostolorum quæ me confixerunt, Paulo caput amputarunt, Bariholomæum pelle decorlicarunt, ipse omnium confecit unum novurn genus, desiderio se olferens mori pro suo ainato Jesu cum omnibus illis generibus mortis et ita fuit una mecum crucitixus, decoilatus cum S. Paulo ac pelle decorlicatus cura Sancto Bartholomæo, desiderio patiendi hæc et plus pro suo dulcissimo Jesu. Si hoc bene ponderetur, iutuebitur suo animo ac desiderio magis præcellere quam alii.
Aliud genus martyrii fuit juxia peclus Jesu Chiisli, quando cœnavit cum suis apostolis. Et tertium quando juxia crucem Mater Jesu et ipsius fuit detenta in ejus virginalibus et castissimis brachiis.
Iste virgo ^ gloriosus est lilium valde album inter spinas martyriorum et passiouum Jesu ac floruit inter illas ; et licet Gliristus liberavit ilium a