‹ Œuvres de DescartesChapitre 46 sur 103 · CORRESPONDANCE DE DESCARTES · texte numérisé non relu

CORRESPONDANCE DE DESCARTES

SUPPLEMENT

CLXXXIV bis.

Descartes a Hogelande.

8 février 1640.

Imprimé dans les Philosophical Collections de Robert Hooke, 1679 :

Nobiliffime & Amiciffime Domine, Ideam Mathemaîicam% de quâ fcrib(eb)as, fimul cum libro Comenii^ nuper remifi, quia cum illo fuerat

a. Petit écrit de quelques pages, que son auteur, John Pell, fera imprimer, en anglais, l'année i65o. «Voir l'indication du texte, p. 5 ci-après, N<» I. Descartes ignorait à cette date, semble-t-il, le nom du mathématicien anglais Pell. Voir, à ce sujet, t. III, p. 45, 46 et 5i. Il le connaîtra plus tard, en 1645 et 1646,1. IV, p. 342-343 01433-436.

b. Il s'agissait, non pas d'un livre imprimé de Comenius, mais de manuscrits, comme l'indique une note ci-après, p. 5-6, N° V. Or, à celte date de 1639-1640, Jean Amos Comenius (né en Moravie, 28 mars 1592, mort à Amsterdam, i5 uov. 1671), était surtout connu par le livre intitulé : Janua Linguarum referata, publié en i63i, traduit en douze langues européennes, et de plus en arabe, en turc, en persan et en mogol, (la traduction française est d'Etienne de Courcelles, en 1643). .Mais il avait déjà en manuscrit son grand ouvrage : Panfophia. dont l'introduction venait

CoRRESPONbANCE, I

2 Correspondance de Descartes.

mifla ; & quamvis non ab ipfo Comenio fadam judicarem, putabam tamen pro ipfo ibi proponi tanquam in fpecimen eorum quae fpeciatim de Mathefi polliceretur. Ideoque non nifi obiter illam infpexi, jamque tantùm memini nihil me in eâ reperifle à quo multùm diffentirem, & valde probaffe quod primo loco omnis fupellex Mathematica ibi enumeretur, & poftea ipfe Mathematicus tanquam aiJTapx,7iç & fe ipfo contentus defcribatur.

In eumdem enim fere fenfum duo foleo in Mathefi diftinguere : hiftoriam fcilicet &fcientiam. Per Hifloriam intelligo illud omne quod jam inventum eft, atque in libris continetur. Per Scientiam verô, peritiam quaeftiones omnes refolvendi, atque adeo inveniendi propriâ indullriâ illud omne quod ab humano ingenio in eâ fcientiâ poteft inveniri; quam qui habet,

d'être publiée à Londres, en lôSg : Panfophiœ Prodromtis, c'est-à-dire « Avant-coureur de la Science universelle », et dont une esquisse paraîtra à Amsterdam chez Louis Elzevier, en 1645 : Panfophiœ Diatypofis. Appelé en Angleterre pour la réformation des méthodes d'enseignement, Comenius se rendit à Londres au mois de sept. 1641 ; mais d'autres affaires occupaient alors le Parlement. Comenius partit donc pour la Suède, où il arriva au mois d'août 1642. Il y était appelé par Louis de Geer, qui devint son Mécène : ce qui lui permit de travailler, libre de tout souci, à Elbing pendant six années. Il voyagea encore en divers pays, jusqu'à ce qu'il vint se fixer en i656 à Amsterdam, où la libéralité d'un nouveau Mécène, Laurent de Geer, fils du précédent, le mit à même de publier son ouvrage in-folio, en 165/. Il ne quitta plus Amsterdam jusqu'à sa mort, en 1671.

Samuel Sorbière, qui le vit à son passage en Hollande en 1642 (Comenius avait cinquante ans), le juge en ces termes : « Johannes Amos Come- » nius, Januœ Linguarum author, Panfophiœ futurus, oftendit mihi » codicem fuum manufcriptum ad Panfophiam cudendam annotatorum. « Qua; farrago ! Quas liturae! Quae tranfpofitiones! .lehu, vevohu, infcribi ') meritô potuiffent. Homo qui quagenarius, ex Angliâ in I^ruflTiam ten- » dens. Nefcio autem an talis à quo expeftari debeani circa Philofophiam » faniora, cùm in Prodrome & in Phyficd multa dicat jejuna, fluddana.

Supplément. -i

non fane multum aliéna defiderat, atque adeo valde proprie aÙTapx,r,(; appellatur. Et quamvis eorum quse in libris continentur plane ignarus effe non debeat, lufficit tamen illi generalis qusedam notitia, quam prsecipuos authores percurrendo non poteft non acquirere, ut nempe locos faciat ex quibus jam inventa, û quando ei ufui fint, petere poffit. Mulia enim funt quae longe melius in libris quàm in memoriâ affervantur, ut obfervationes Aftronomicœ, TabulcC, Regulse, Theoremata, & denique quicquid non fponte inhaeret mémorise poftquam femel eft cognitum : nam quo paucioribus illam implemus, eo aptius ingenium ad fcientiam augendam retinemus.

Valde autem optandum foret, ut illa hiftoria Mathematica, quse in multis voluminibus fparfa, nondum

" chimaerica. Quae tamen opcra exlorta fibi fuiffe vi qiiâdanj fatebaïur, » improbabatque, nunc majora liabens in animo & defœcatiora. In hune « autem modum coràm me philofophabatur ; aut potius philofophati » videbatur; nam cùm nefcire vellem an l'atis viri mentem elTcm alTe- » cutus, nefcio quas tenebras Comenius explicationis gratià ctfudit clar J » &. apertè narraiis nec llolidc quidcm excogitatis. ïemplum enim » Sophiœ asdificaturum fe dixit; aperturum portas, atria, fancluarium, » adyta ; pofuurum columnas, altare, candelabra ; addiditque Idœas. » fuffitus; holocaufta, intelligentias, Cherubinos, chima:rafque in vacuo » bombinantes, aliafque ridiculas metaphoras fincipite fano parvè » dignas. » {Sorberiana, Tolofae, mdc xci. Pag. 74-75.)

Sorbière, remarquons-le, juge ici le philosophe, non le pédagogue. Descartes aurait-il été aussi sévère pour Comenius? Non, sans doute, d'après quelques passages de la présente lettre. Eut-il, comme Sorbière, l'occasion de voir le novateur, lorsque celui-ci passa en Hollande, l'année 1642? On ne sait. Bayle, dans l'article Comenius de son Dictionnaire, analysant un ouvrage de Des-Marets, Antirrheticiis, contre co dernier, remarque ceci : « On n'oublia pas de lui dire (à Cotnenius) que, » pendant que fes deux Mécènes {Louis et Laurent de Geer) avoient » vécu, il n'avoit parlé de Des Cartes qu'honnêtement, au lieu qu'après » leur mort, il publia une Inveflive contre ce grand Philofophe. »

4 Correspondance de Descartes.

intégra & perfeda eft, in unum librum tota colligeretur. Neque ad hoc ulli fumptus in perquirendis aut coemendis libris eflent faciendi. Cùm enim Authores alii ex aliis multa exfcripferint, nihil ullibi extat, quod non in quavis mediocriter inftrudâ Bibliothecâ alicubi reperiatur; nec tam diligentiâ opus effet ad omnia colligenda, quàm judicio ad fuperflua rejicienda, & fcientiâ ad ea quae nondum inventa funt fupplenda : quod nullus, nifi ille vefter aùrapy/r^ç Mathematicus, rede prseftabit. Atqui û talis Liber extaret, facile ex eo unufquifque omnem hiftoriam Mathematicam, atque etiam aliquam partem fcientiae addifceret ; at nemo vere aÙTapx,r,ç Mathematicus unquam evadet, nifi qui praeterea ingenium ad id valde aptum naturâ fortitus fit, illudque longâ exercitatione poliverit.

Atque haec quidem de theoriâ Mathefecos dida fint. Si quis autem omnia quae ad ejus praxin pertinent, habere vellet, ut Inftrumenta, Machinas, Auiomata, &c., nae ille fi Rex effet, orbis terrarum impenfis omnibus ad hoc neceffariis fufficere nunquam poffet. Neque vere etiam illis opus habet ; fed latis eft fi omnium norit defcriptionem, adeo ut ea, cùm ufus exiget, vel ipfe facere vel per artifices fieri curare poffit. Vale.

Tuus ad omne obfequium paratiflimus famulus

Des Cartes.

Febr. 8

Supplément. ç

Cette pièce, si intéressante, vient la cinquième dans le recueil de Robert Hooke, après quatre autres que voici :

Idea Malhefcios Joannis Pellii S. Th. D. perjcripta ad S. H. (N» 6, p. 127.)

Les deux initiales S. H. désignent Samuel Hartlib.

MeuJ'e Oâohr. An. i63g.

Ad explorauda varia erudilorum jiidicia de Peliianâ iîlâ Mathemalices non ita pridem edila Ideâ, Dominus Theodorus Haak, Regalis Societatis Socitis, eam inter alios P. McrÇenno tranfvti/erat, qui Literis datis primo infcquentis Novembris ita ad illudfubjeâum refpondit. (N° 5, p. i35.)

La Société Roj'ale de Londres ne tut fondée qu'en 1C62. Théodore Haak ne pouvait donc en être membre l'année iCSg; mais comme il le devint plus tard, Robert Hooke pouvait bien lui donner en 1679 ce titre.

His Lileris receplis, & ipjo Autori Idecf legendum exhibitis, ipfe Jialim inde occajionem arripitit ad D. Merfennum /c/'fôeH^z, ejufque objeâiones omnes eluendi, hac fubjequente Epijîolâ. (N° 5, p. iSy.)

Ad lias Lileras D. M. Merfennus, /t'^2/e«/e 10 Decembris i63g, ita refpondit Domino Autori. (N° 5, p. 143.)

Tranfmijît at Leyden quoque idem D. Theodorus Haak eandem Dontini Pellii Ideam, unà cuni fchedis quibujdani Comeniaiiis ad

6 Correspondance de Descartes.

Dominum Elichman, M. D., ciij'us ope & procuratione Domhii

Hogheland nadus ejl fubjequens fmgitlare Domini Cartefii Jiidi-

cium ipfas nempe ad Dominum Hogheland Domini Cartefii refponfo'

rias,fibi à Domino Elichmanno, menfe Febr Ann, 1640^ hue (\.ona\n\) tranjmijjas. (N" o, p. 144.)

Elichman, docteur en médecine (M. D.), était mort le 10 août 1639. Mais Haak pouvait l'ignorer, et un ami commun Hogelande se trouvait là pour recevoir ses lettres et les communiquer à Descartes, qui habitait Leyde cet hiver de iG3<)-i64o.

CXC his.

Page 1