‹ Œuvres de Fénélon, archevêque de Cambrai, publiées d'après les manuscrits originaux, et les éditions les pius correctes; avec un grand nombre de pièces inéditesChapitre 46 sur 114 · II · texte numérisé non relu

II

git de vous supplier instamment d'avoir la bontë de nous procurer les secours que vous nousjayezproir iS de la part du Roi. Ce pays et cette ville n'onta.pour

cette annëe, d'autre ressource que celle de. l'avoine,

le blë ayant absolument manque. Vous jugez bien, monsieur, que les armées qui sont presque. à nos portes, et qui ne peuvent subsister que par les derrières, enlèvent une grande partie de l'avoine qui est encore sur la campagne. 1} en périt beaucoup plus par le dégât et par le ravage , que par lés fourrages réglés. Il en faudra beaycoup pour les chevaux pendant tout Fhiver, si on laisse de la cavalerie sur cette frontière. Il ne s^agit plus de froment, qui est monté jusqu'à lUi prix énorme , où les familles même les plus hohnêies ne peuvent plus en acheter : sa rareté est extrême. Vo^ge nous manque entièrement. Le peu d'àyoîné qui. nous restera peut- être y ne sauroit sqffire aux hommes et aux chevaux. Il faudra que les peu*^

-^ Fié de f^émlon, pv le F. de Qwrbenf, 1787, iii-4*', pag. 697.

l8a LETTRES SUR LA lURIDIGTlOIT

ple8 përis8€Dt; et on doit craindre uae cootagion qui passera bientôt dlci jusqu'à Paris, dont nous ne sommes éloignes que de trente-cinq lieues par le droit chemin. De plus, vous comprenez, monsieur, mieux que personne , que , si les peuples ne peuvent ni semer ni yivre , vos troupes ne pourront pas subsister sur cette frontière sans habitans qui leur fournissent les choses itëcessaires. Tous voyez bien auâsi que , l'année prochaine , la guerre deviendroit impossible dans un ^j» détruit* Le pays où nous sommes se trouve , monsieur, tout auprès de cette dernière extrémité : noua ne pouvons plus nourrir nos pauvres i et les riches mêmes tombent en pauvreté ^^K

Vous m'avez fait l'honneur de m'écrire que le Roi auroit la bonté de faire venir en ce pays beaucoup de grains de mars, c'est-à-dire, d'orge et d'avoine: c'est l'unique moyen de sauver une frontière si voisine de Paris , et si importante à la France. Je croirois manquer à Dieu et au Roi, si je ne vous représentois pas fidèlement notre état. Nous attendons tout de la compassion de Sa Majesté pour des peuples qm ne lui montrent pas moins de fidélité et d'affection que les sujets de l'ancien royaume. Enfin nous sommes persuadés que vous, serez favorable à un pays que vous avez gouverné avec tant de sagesse et de dés-

(i) Un txt^t d0 géiiérôsilé de Fénelon, rapporté par M*^* de BËaintenoiiy montre qu'il, ne se bomoit point à soUioiter^ mais qpus, dans ^s oaoastûhi*, il s'exécutoit lui-même pour soulager ses diocésains. Elle écriYoit an cardinal de Noailles^ le i5 octobre 1708 : « Le P. de La Chaise dit hier au Roi^ que -» M. Farcheirèque de Cambrai ayant taié son' clergé , et devant être taxé lui- » même à miUq écut par proportion à son rerehiu, il avoit àMàti qnHl^on^ 3) neroit 1 5^000 fr. pour soulager les curés de son diocèse. Le P. de La Chaise yf a«eoa|Agn« ea réàit de toutes les limangeaqtiB U okose mérite» t>

n£ l'JiROHETÊQUE de GAHfiHAt. ilKS

intéressemeot ^^ ^ et qui a tant de confiance en yolrt bontés Je sWy ayec un zèle très-*sincèrei^ elb/;

(2) M. Voisin ayoit été autrefois intendant de ce pays.

f M», .îi :

' ou. ^ME AU CABiI)INA.L (SA€RIPANTE<) .

' : H'teadoôBipteddMecAidiiIteeAyeH nilcuréBcatkdaleuk.

QUiV&ENTi Eminisntise vestiœ qua de causa- Fhlf-« Uppu0 Guiiy, parochus pagi de Beurcage, in ihap dioecesîy aeœipaffium ingredi capiens^ ut imporitum pc^mtentiam absolveret, repulaam jatuAudum iuiéf it j renn.omàem pauois expediàm. ^^'^

Phili^tpnis ille , por epistolam propriâ manii aori^ ptam., àgnïyyiètAtj se puellam vitiavisse, atque poUi-* oittiâ esai, .se suis, sumptibus edûeiurum esse iQfbn<« tem. GoEBstabat {Krasterea hùnc homin^tb ob^ itâtt^ti ej^sdein generis âa^tia per lotam yiciniam>, âc pviè^ tertim^in sua 'pareobia ita famosum esse^ ut om^^é bmipiÇQbiqae tUum passîm» detestarentur ; ne(}ue uUâ essêl fomina pudica , quœ peccata ipsi oonfiteri relleti imj>? ujK, yir esset uUus, qui suam uxorem^ aut soroxem f aut filiam ^ ad confitenda peccata ipsum eMM puteiretur.. Ex ipsa denique causse cognitione omiïiiaiO patiObat» eum esse sic ebriosum, ut in popinis pat^o-" obiaiKM. cfuibiiscum diu noctuque potitare cposueve^ l'atygmvi^imè casderet. Quinetiam aliquando oontigit^ ut in tanta ehrietate cuni) bis ebriosis hôminîbus Ixio* taretur^ litkmtdio ia.it^nete borruens , quasi exammâa

l84 . liEXTRES SUR LA IURIDIGTIO!^ .

jaçeret*-; Huac deridebant improbi omiies; buûc alii ut flagitiosum j perditum , impurissimum et ferocissimum homiaem aversabantur. Probos verô ac pios parochianos maxime pudebat nequissimi hujus pastoctis.

Ego ipse multa buja» hominis faeinora rescivi, quœ cauteriatam conscientiam et seeleratam mentem apertè demonstoant. His equidem permotus, omnia ordine ci^nonico içotanda esse existimayi, m pastor ille rabie lupioà gregem perderet. Quamobrem officialisnoster, cognità rite causa, edixit illam suam curfifm cum beueficio simplici permutaturum esse; quippe qui sic passim malè audiebat^ ut pàstorali mun^re sine scandalo et anîmarum peiicuio 'Aiogi Ddu poterat.^llterum atque iterum appeliatione>factâ, Audomarensis ac postea Atrebatensis officialejs noslri officialisrsententiam tDÎtigaiidam censuerunt, ita ut reum ahsolvi, et lusuum pastorale ministerium restJitui^ Y^l^it , modô.per auAum in nostro^semioario ceigiPLimotfarqiiiré £go verô nolui tautam hane turpito» dinem in medio seminarii noslri consessu spectari, «t iudjgiiari posse ; ne pudica et florens ea juTentus ié împune fieri posse, aut saltèm ciiissimè levi q^dam pœnitentiâ deleri crederei , qaod borrendum^ et inter altaris ministres nec nominandum prœdicamusv A^ta* mte, m disctpiiase appellationum minus obsequi fi* deter, hoc unum voiui, scilicet ut, relictis Pfailippo Gruirjr cunctis pastoratûs t sui ûructibus, pium-, doctum ac peritum sacerdotem meo privato sumpta in ea parochia enutxirem , qui pa^oralia quaeque munia diligentissimè obiret. Heo temperamento , quod uni nûbi oaeri vertitur^ minime spernitur Audomarensis

D£ L'ARGHEV^ÊQaE.DS CAUBAAI. l85

et Atrebat^nsis officiaUutQ aenl^tiay nulla fit injuria reo. Imô: otiosus et ab omni officio.expeditus cunctis beneficîi firiiçtibus gap^et. Par-ocbiani idenique hoc solatio.C^uuntur, quod iovisum, et flagitiosum. pastorem in altarl sacra fadenteui OfOn spectent , quod pee^ cat^ libexo animo confiteantur, quod pium-3aeerdo« tem qui p^atoris vices supplet 9 ut angelum Del cplant et venerent^r. Qui verô essent eorum g^mitus, quis hor^CQr , quae scandala , si ;ad ailtare redijrçtPbiUl^pufify dicli^ difficile foret. Hocunum oro^ ut datun:^ meis exixenfiis «acerdotem pastprali y^r^ute inaigoem ^ ^gpegt a£EUd;o non exipias, etjapam suâ^pr^d^jam potitum^ hâc.jkp$â)et deinceps pptiri /pçcmjttam* £t\baçQ ;9uat qusQ , b^QC. ivegotium , spectant. - Siogplari cum, veneratione,, et intime a^imi çultu>Q(UnquiM^{npia^ .arp^^tc.

DU MÊME À M, VÔYSIN. "

n récUme l'autorité du Roi pour faire cesser le scandale d'un chanojuie de

Cambtai.

» .. À Cï^«vbr*i, 39 nwinlïre lyip,

Kous ^voQç dans notre, €bapjitre.|pétrop0litaj^ft un chanoine y^nominéi M. d'ï^nnetiè^es 4^ la .Pla^U0>, qui a dans. Bruxelles des familiarités avec desfeqimes, et qui caupe par là Uft igï;and , scandale , . m^A .W^ . fffPtestans, . Il j. a déj^ . lopgr temps que M. Taçi^biç véqve de Malices y M.Bussi., alors,.internpncar^,t/inaîate* Daat nonce à Colognç , fei;L M. de BagQols, et- d'autres personnes considérables -m'en avoient averti. Comme notre chapitre est en paisible possession .d'être exempt

l86 LETTRES SUR LA JURtDlGTfOff

de la juridiction de Paidieiréqiie , je me stm bortié â chercher, de ooncert avec le chapitre » les moyens dé faire fiijiîr un ei fàckeax ëciat; Nous avon» employa inutilement toutes les yoles de douceur. Ce chanoine a trouvé de la pfcteetion chez les ennemis , et il compte que nous ne pourrons point procéder contre lui, par rembarras ou nous serons pour infbrmer dans le pays de la domination enneniie* M. l'archevé^ae de Malines m'a néanmoins envoyé une information eecrète qui charge beaucoup le chanoine ; mais* j'entrevois que ce prélat ïié v^ut point entreprendre une in* formation publique dont nous aurions besoin. Gepen* dant, monsieur, il est tioès-important , pour l'honneur de la religion , que ce scandale eoit prompteitaent réprimé. G'etot dans une extrémité si embarrassante , que je pic^n^s l^ Uberté de vous suppU^r de nous.procujrer la protection du Roi. Cette affaire sera bientôt finie , et l'accusé rentrera d'abord -par crainte dans son devoir , pourvu quç vous me fassiez Thonneur de m'écrire une lettre que je puisse lui montrer, et où vous me fassiez espérer de la part de Sa Majesté, qu'elle donnera les ordres nécessaires pour renfermer ce chanoine, qaand M. le chevalier de Luxembourg, lieutenant^général de cette province , et Mé de Betnières, qui en est intendant, conviendront avec le chapitre et avec moi , que ce remède est nécessaire dans un ^ grand rAol. Yoùs voyez bien , nio^sieur , par les tempér&mens que je propose , combiefiL je Sub éloigné de vouloir être trà tout seul.- Ges'messieurs verront elai^ remènt que le seul usage que je veux faire de la lettre que je prends la liberté de- vous demander, est d'éviter toute rigueur , et de réduire en leur présence

De l'archevêque de cambrai. 187

ce ebatioioe à finir ses désordîes ss^ns attendre une procédttTe* infamante. J^espère que 8a Majesté voudra bien faire cette bonne œuvre en faveur de l'Égîtse. Je suis avec le eàle le plus sincère , etc.

DU MÊME A M***

U tatgom Qt y^ti&B m conduite tonoluait un feclésiaàtîfQe ^m .«voit éivMxé à Louyaiu, et qui était suj^pec^ de jiin9éiii0iae«

CwÉieraciy iRptsmliriB i^iS.

QtJiDsegrè tuleiim y amplissime Domine, ampùtu-^ dim tU8B a Roberto Bfardi minÛ rectè fhîsse nuntiatum^ intelUgo; Promptum quidem esset eum pauci^ réfell^ê;- âed atienmli arcanuto, ut meum, ap^fire nod est'animui^. Ipse discipulus est singula quéé se attinent, ut visum fuetit, magistro tîbi éiplicet : porrô ^ita-^ cuisset , ut ego taceo , nihii esset divulgatum. Paiàm autem ^x industria lôônquestas est^ ut Lovaniensibus peirsaasum esset ^ alumnos acadeinide in Ga«îeratenèi) seminario vexari; quod a v^rô prorsud àliênùm essis omnes cordati probe norunt. Hbc unum saa^ miht cordi Mt^ ut famœ Robert! pàterno affecta consulevem. Quin «tiam et deinceps pênes illum sors ejùs erit^meam quippe agendi rationèm ipsîus gestis be*-' nignèaccommiodabo. Minime vero se latet, b'ane èsfi(é ab Ecdesia: ecmcessam episoopis auctoritateiil , ut Mn-** gidi 9 solà. dictante conscientiâ, dicecesanos ad sacrum ministeiium^promoyeant^ vebiïi ordine laico télin^

'*' Cette lettre est la diziième du recueil de M. Ythhé Labouderîe , publié mi8ia.: . • ....«'•'

l88 .LETTRES SqU LA jURIDlCTljON «

quant, piaui eos a Deo vocatos arbitrantur. Hoc oiunere ipUii crédite , citra omoem homimMaacceptionem, pro modulo fungi conor.

Cœterùm , amplifisime Domine , facile resdre potes nemiaem, ab bis ferme viginti annis, in bac diœcesi sbtlicitatum fuisse ob varias , quse scbolis ab Ecclesia permittuntur, opiniones. Has omnesy absque uUo discrimine ezdpio , foveo , et yoIo libéras esse ab omni molestia.

Eiempli gxatià , veroe omnes Tbomistas honorificè habeo*, id unum peto ab ipsis, ut suam physicam prsemetionemitsdempcaecisè temperamentis mitigent, quibus Alvarez aique Lemos, in cx>ngregatiQnibi|S}<f0 aumiliis, illam ooinino mitigandom esae confessi s^Xj ne violaretur fidesjcatbolica. £à lege ab ipsis scbotae 4i;cibi:^8 diserte pQsità.^ banc ,colo et ven^or. Et yeri, guis égo sum, ut prlvatà^.qua.nuUa.estrS^uctorîtate, peroû^s. ab Ecclesia^ ifc^lax^um opi^niss r^puidiari jubeam?' : • '» j '•'• . i » .-.♦..•.

. Verùm, fisiteor , me sic affectuw esçe, ut nolim docerîfjste^a: quod ia-toto Jansenii Ubrp se^^o^otlea evidenti^mè assertum. legia^u»., et cujus unius causa totus libçi contextus 4lam9iktiis i^st.

- Jul^et Ecclesia boqic Ubrum ab utuoquoque nostrûm, ut quinque . hœri$0ibii3 scatentetadalânaci in tmuu\ ab auôtare ,ênM^» AtquL sensua ab auctoce in suo.Ubjro.inteptu», is i|^ .est, qui ex toto libri conte;itU9 cum suis. omnibus temperamentis. diligentû^inmi^ considerato^ apelTtè profluit , et ex. quo. totum libri systc^a çonatruitur * JSrgo jubet Eeolfiaia hune librum ab unoquoque nostrûm ut bsereticum daipnari in sensu quo totum libri systema, perpensîs

DE l'aBCHEVÊQUE DE CAMBRAI. 189

.omnibus temperamentis, evidentissimè construitar.

At yerô si quispiam cootenderet, librùm damnatum esseân alio nescio quo sensu ohvio'y qui a genuiûo systematis sensu diversus esset, proctil dubio theologus iUe non parère t Ecelesiœ, sed iUuderet. Enimvero , nullum . assignari potost evidéntitis aut efficacius temperamentum ÙQÎuscujusque propos! tionis in libro scriptœ , quàm ipsum totius libri systema quod sexcenties repetitum singulas cujuslibet paginœ propositiones apertë restringit et mitigat. Unde conjicitur Jansenii librum malè, temerè, inique et absurde esse damnatum , si damnatus fuerit ob aiiquas propositiones truncatas et avulsas a suis temperamentis, nihili habita totius systematis complexione,'qQ8e omnes et singulas libri propositiones lucidissimè explicat , tempérât ac restringit.

Igitur quisquis negat Janâenii librum damnatUm esse in genuino totius libri sensu , seù systemate , illum non damnât in sensu ab auctore intenta* Quippe tam clarum est quàm quod maxime , non esse inten-tum ah auctore hune sensun^^ qui toti auctoris systexnati , ejusque temperamentis omnibus, evidentissimè répugnât : at contra luce ipsâ meridianâ clarius est, sensum ab auctore in libro intentum eum esse ^ qui ex tota systematis complexione manifesté fluit.

Neque tamen me fugit hanc esse Jansenianorum astutiam , ut nescio quem sensum obvium a genuino totius libri totiusque systematis sensu maxime diversum affirmarent , ne verus libri systematisque sensus damnatus habeatur.

Nimirum primo, Innocentii XII Brevi dato die 6 fe-* bruarii, anno 1694, subdolè abutuntur, ut sensum

I^ LETTRES SUR LA JURlMCTlOlr

ab nuctore in libro intenium cenaurœ latse subducant, et oMuv^ sive illuaorium ipsi sabstitoere possint.

0bf>iu8 autem ille sensus , qucin solnm damnatum esse praedieant , est nescio quia sensns quinqae PropositioDum, ques, ut ipsi arant^ videntur ambiguae, el ad varios sensus flexiles. At yer6 inter yarios hos sensus ille dieitur ab ipais ohviuêy qui proroptiùs ac faciliùs lectori occurrit , ejusque mentem prœoccupat, Asseverant etiam hune obyium propositicmum sensum attributum et affixum esse libro Janseiiiano a sede apostolica^ ita ut hsec sedes, quae librum nunquam examinavit» ex falso Molinistarum testimonio crediderit hune obvium propositionum sensum , esse verum ^ proprium , ac genuinum totius libri sensum et systema.

Insuper aiunt, sedem apostolicam retuisse, ne quisquam propositiones aut librum, in uUo alio sensu quàm illo obvia, acciperet. Qiiisquis verô poUicetar huie sedis apostolicee praecepto ohsecuturum , hoc unum polUcetur , scilicet , sese deinceps accepturum esse solum hune obvium libri sensum , qui libentissimè damnatur ab omnibus Jansenii discipulis , neque interpretaturum esse librum in illo alio sensu , qui antea proprius fuerat totius libri sensus ac systema, et quem condeiimatum nolunt,

Aiunt denique , ut legitur in libello cui titulus Fia paeiê, hanc esse supremam ac veluti despoticam Ecclesiae potestatem circa theologici sermonis vim atque usum, ut proprium contextûs sensum, si libuerit, alienum efficiat; ac vice versa, alienum, si jusserit, proprium constituât et declaret. Unde nihil mirum est si Jansenianus liber, qui ante promulgatas con*

D£ L'ARCVEVftQU^ DE GAM9ftAI. I9I

$tiitttione3 7 ex evideoU sa/o sy^emftte 9 sôlanoi eœles-* tem Angustini doctarinam expres^erat, post éditas coDstitutiones immutalumque theologicuœ sermonem, quinque damnatas haereses stibit6 expreasarit. His sect^e argutiis effîcilur, ut cooslitutioties nihil damna-yerînt praater merum phantasma : y«rba et voees im^ mutat^ suDt; novum ioatitatum est theologiei aermo^ iiia Yocabularium*, de sola vocum «goifioaitioQe totum^ ^e rerum veritate aut falaitate nihii definitûm Mt. Sic carte Ecclesise per tôt constitutionea definieeti BOo paretur, sed illudetur.

Quid verô Innocentius XII intellexerit per obvium huuc sensum quem absolutè damaari jubet , pronum est assignare. Is enim est totius libri systeçaatisqae sensus, qui singulis in libri paginis occurrit, et lectori vel ioTÎto sic qb oculos ponitur, ut sole ipso sit clarior. Sensus autem ille , qui ex toto systemate fluily relativam atque.partialeni ageudi neeesêitatem quœ ex superiore delectatipue oritur , voluntati im^^ pojpiit. At verô uulla adest totalû et ahêoluta agendi neeesHtas. Hic est totius libri systematisque seasu» verè obviuSy quem luDOcentius XII 9 praècluso ornai suffugio 9 damnari voluit,

Àt contra Janseniani sibi affingunt alium hune obvium quinque Propositionqm ambiguarum sensUm^ quo tataliê et ab^oluia neceuitas adsttuitur. Aiunt )llum e^e sensum ehvium, ab Innocentio XII sic damnatum 9 ut vetuerit ne quisquam uUum ab eo diversum accipiat. Sed luce ipsâ clarius est 9 JanBenii textum et systeoia banc portentosam neeessitatem sexcenties negare, solamque relativam quam secta partialem appellat 9 asserere ', imô totalU et aisoluta

Page 1