‹ Œuvres de Fénélon, archevêque de Cambrai, publiées d'après les manuscrits originaux, et les éditions les pius correctes; avec un grand nombre de pièces inéditesChapitre 79 sur 114 · AU P. LE TELLIER · texte numérisé non relu

AU P. LE TELLIER

n enToie à ce pèie une lettre qu'il yient d'écrire «uz Etats-çénérvox ponr obtenir U permiwion de rentrer dans son diocèM.

A GmuIvwI, ce 3 mus (i7ii*)

Jb me donne l'honneur de vous rendre compte de mes affaires depuis que j'ai eu celui de vous écrire y 1} y a trois jours 9 que M. d'Aibermale me manda que, si je voulois avoir la permission d'aller à Tournai , il falloit que j'écrivisse une lettre aux États-généraux , qu'il mettroit dans son paquet; mais qu'il falloit que cette lettre fût conçue dans des termes qu'il me faisqit marquer, et il me fit dire encore que l'on me demanderont un serment de ^délité en entrant , selon toutes les apparences. Je vous avoue , mon révérend pare, que cette lettre me fit peur, dont les termes étoieut terribles, et eacore plus le serment de fidélité. Il faut, mon révérend père, que la religion soit aussi intéressée qu'elle est & Tournai , pour que dans le moment je n'aie rompu toute négociation pour m'en

DE l'Église de tournai.- agS

revenir; mais, apr^s avoir pensé k cette malheureuse affaire, j'ai cru devoir écrire une lettre aux Etatsgénéraux , la plus forte qu'il me seroit possible , et la plus polie, pour obtenir mon entrée à Tournai, sans me servir de tous les termes forts de fidélité , de sujet et autres, et me mettre hors d'état que l'on me demandât un serment. J'ai écrit la lettre dont j'ai l'honneur de vous envoyer la copie , avec les remarques que j'ai mises à la marge , pour vous faire voir quelle a été ma vue. J'ai envoyé cette lettre , mon trè»-révérand père; je ne sais quelle en sera la réussite* Mais, mon Dieu, quel sacrifice n'ai-je point fait d^écrire cette lettre! Qu'il m'en conte, mon très-révéjEiend père; je n'en puis revenir! Yoilà l'occasion de m$i vie où j'ai eu plus de besoin de toute ma reli-* gioQ 9 et de mon dévoûment aux ordres du Roi , pour me soutenir. J'ai écrit cette lettre pour n'avoir rien à me reprocher à l'égard de mon diocèse , du Roi et 4e moi-même. J'ai cru devoir vous envoyer cette lettre avec mes remarques, ne doutant pas que peutêtre elle deviendra publique , et sans doute critiquée par des gens qui ne connoissent pas à fond l'affaire , pour que vous puissiez me justifier dans le monde et dans l'esprit du Roi. Vous ferez de cela, mon trèsrévérend père, l'usage que vous jugerez à propos. J'aurai l'honneur de vous mander la suite de cette triste affaire. Honorez-moi de la continuation de vos bontés. Plaignez-moi, mon très-révérend père, et soyez persuadé de tout le respect avec lequel je sois, etc.

L'ÉVEQUE DE Tournai.

296 LETTRX8 tU& tE8 AFFAIRES

DE FÉNELON A L'ABBÉ GRIMALDI

n le snppUe de noayeau de protéger Féyé^e de Tournai auprèi des Etais-

généranx.

Cameraci^ la martii 1711.

DuM expectatâ responsione careo ^ ex ea sîngulari quâ prœatas urbanitate conjicio , interceptas esse litteras , quas ad illustrissimam vestram Dominationem non ita pridem scripseram. Quamobrem jam fosë scripta iterare non pigebit.

Post factam Tornaci deditionem, illustrissimus Tornacensis episcopus, permittentibus Fœderatis, in abbatiam cujus commendam obtinet, se recepît, nt su» familiœ negotiis operam daret. Yicàrii autem générales ab eo delecti ad ilHus nutum totam dîoécesim ad banc. us(pie diem cautè , modeste , pacifiée direxerant. Unde constat episcopum , tum de jure , tum de facto , omnem pastoralem jurisdictionem et auctoritatem Tornaci etiamnum babere y et nemine reclakiante exer-^ cere. Hoc unum postulat, ut baec eadem quse per vicarios générales nunquam non praestitit, et bodie praestat , per se ipsum prsestet. Quid ver6 potuit absurdius excogitari eà abnormi sententiâ, quà dictitant maleyoli sedem episcopalem vacare ^ quippe déserta est ab episcopo? Luce ipsâ clarius est, eani ecclesiam non esse desertam, cujus episcopus, tum de jure, tum de facto, nemine reclamante, totam diœcesim régît.

Profect6 neminem ecclesiastici juris peritum inveneris, qui dicat episcopalem sedem vacare, nisi con-

DE l'église de tournai. 397

stet epi3Copuiii yel scripto sese abdicasse , Tel obiUse mortem , Tel oïdine canonico ab eeclesiasticis judicibus esse depositum. Horum certè nuUum illustrissimo Tornacensi coatigisse omnes norunt. Igitur sedem non Tacare, sed contra, tum de jure, tum de facto retineri ab antistite , eTidentissimè patet.

Frustra Ter6 ac temerè ex trlpiici capite ab adTersariis colligitur , canonicatuum coUationem ad laicam HoUandicae reipublicae potestatem omaino|deTolutam censeri, Haec enim tria argumenta ad unum, quod jam confutatum est, redeunt. Neque enim regalias jura, Tel fructuum .episcopalium in fiscum coactio allegari po3sunt , nisi priùs constet sedem Tacare.

1® Jura regaliae, ut aiunt Franci, ex eo fonte proficiscuntui; , quod olim Reges , dum sedes episcopalis Tacaret , TÎduam ecclesiam protégèrent , ac tutarentur, ita ut fructus ecclesise, propter sumptus in ei^ bonorunoi cuâtodia ac tutela expensos , ad ipsum Regem pertinerent. Quamobrem ea regaliae jura unâ duntaxat Tice pro singulis adTenientibus episcopis locum habent. Simul atque consecratus episcopus regaliae jura, ut aiunt, clausit, de regaliis per totam episcopi Titam nuUa quœstio moTeri potest* Haec est certè lex aut consuetudo hactenus inconcussa , etiam apud acerrimos regaliorum Tindices, ut autistes qui huic oneri semel fecit satis, nunquam de hoc iterum subeundo soUicitari possit. Atqui iUustrissimus Tornacensis episcopus, quando Tornacum adTcnit, jus iilud clausit , exhausit , extinxit. Ergo quamdiu TÎxerit , de iilo jure iterando ipsum soUicitari nefas est. Francos jurisperitosr testes adhibent adTersarii : testes admitto libens. Sic uno ore loquuntur in Francia

junsperitL Quidquid ulteriùs progrederetur , fatente jurisperitorum omnium catervà, argutiae, oommenta, fabulse. Itaque , nisi demonstretur sedem deauo vaeasse, de repetendis regaliis nalla oisi absurda et inepta qusestio moveri potest.

2^ Fruetuum episcopalium in fiscom coactio nîhil minus ineptum et absurdum habet* Qoa enim de eausa fisco addicerentuT fructus, nisi ob crimen defectionîs contra supremam po testa tem? Atqui Tornacensis antistes in nuUo casu daiecisse visus est. Permittentibus Fœderatis, abfuît; ad gerenda quse instabant negotia invitus abfuit. Dum abesset, peTTÎcarios générales optimè delectos diœcesim paciôoè rexit. Simul atqqe negotiis expeditas est, redire properat. Ne yocula quidem objici potest, quâ visus sît supremam potestatem œgro animo ferre, eique noUe obsequi. Oportet sanè ut declaretur infensus reipublicse, causa rite cognitâ, auditisque hinc inde partibus^ vel admittatur ad pascendum gregem pastor sapiens et innoeuus.

S** Frustra objiciunt antistitem, deditione factâ, suam ecclesiam apertè répudiasse , et in negando Teditu contumacem censeri. Hsec enim in redeundp mora nusquam gentium scelus habetur , cujus causa ^piscopus ut hostisreipublic^ a suâ grege procul arceatur, ejusque bona cogantur in fiscum* Si antistes in redeundo sit paulô tardior, a metropolitano moneri potest, ut gregem répétai^ imô et a Yic-ario Christi eum en^endari decet. Si denique , exactis juxta canonicum .ordinem mooitionibus , officio fungi obstinato* animo recuset , a suis judicibus rite deponendus est. At verô ad laicum principem, et multô minus ad principem procul a catholica communione positum, minime per-

D£ l'Église de TauRNAi. 299

tinet, ut episcopum pro suo arbitratu, suâ sede arceât, aut grayibus de oausis absentem damnet et abjiciat. lUastrissimus Tornacensis episcopus abfuit quidem, sed iovitus, sed graTissîmis de causis, quas ego metropolitanus probe oovi , et gravissimas arbitratus sum. Neque sanè fait incognita Vicario Christi illa episcopi absentia, quam yigilantissimus et doctisaimas pontifex non toleraaset, si canoaicain depo* sitioneni commeruisset antistes. Quis unquam diceré ausoa est, deponendum esse episcopum, imô et a laicîs, qui communioni catholicœ adversantur, suâ paatorali auctoritate priyari posse , nuUà servatâ canonum forma? Actum est de episcopatu, de tota Christi Ecclesia actum est, si liceat laicls, et quidem contra Ecclesiam protestantibus , episcopos ad regendam Dei Ecdesiam a Spiritu sancto positos, arcere, pellère, dejioere> sedemque yacuam declarare. In hoc aulem UDO minus sibi constant in cœteris sapientissimi yiri qui reipublicie prœsunt, quod yelint Ecclesiae bona yel ex titulo regaliorum,yel ex confiscatiouis obtentu, benefieiorum coUationem ad se devolutam esse. Profect& si antistes contra rempublicam desciyerit, ita Ut yacet ipsa sedes , et jam nullus sit episcopus , quare yicarii générales ex ipsius episcopi nomine omnia pa«* làm regunt et administrant? Al yero si etiamnum per-> seyeret in sede Toniacensi inconcussa antistitis auctoritas, quare ipsum nuUum esse, sedemque vacare, atque adeo bona fisco addicenda esse contendunt? Mihil miror equidem, si reipublicae administri, qui in gerendis ciyillbus negotiis singulari dexteri-^ tate, solertiâ, sagacitate et peritiâ prsediti sunt, mi* nùs periti sint circa leges Ecclesiae catbolicae, a cujus

3D0 lettres sur Lit AFFAIRES

communione sejuncti sunt* Quid frequentios apud sapientissimos et optimos viros, quàm ignorare ea quœ a se aliéna putant? Sed eorum hominum audaciam et petulantiam horreo^ qui cumin Ecdesi» catholicœ sinu a teneris, ut ita dicam, unguiculis enutriti creverint, omnia tamen Ecdesiae matris statuta dérident, proculcant, et funditus evertere volunt. Sibi tamen plaudunt,^ dicentes, episcopum, utpote reipublicœ feudatarium , ad emittendum fidei sacramentum obligari, atque adeo a sua sede esse cautè arcendum; quippe qui sacramentum praestare negat.

1^ Sacramentum illud neque a republica petitum , neque ab eplscopo negatum fuit. Igitur ea causa nulla est cur arceatur autistes, et fisco addicantur iliius bona.

2® Inauditum hactenus fuit, ut Hispaniœ reges per totum Belgium jusjurandum ab episcopis exegerint. Scisciteris, pro, a Mechliniensi archiepiscopo , a GandaTensi et JKTamurcensi prœsulibus , an hoc sacramentum unquam prœstiterint. Inquiras, oro, an Tomacensés episcopi adacti fuerint ad hoc prsestandum. Ne yestigium quidem superest hujus moris toto in Bel* gio, Quare igitur insolitahœc juratio soli huic episcopo tam sapienti, tam pacifico, tam ab omni suspicionis labe alieno, contra Belgicum morem, imperaretur?

5^ Etiamsi respublica, summis juris apicibus rigide inhserens , hoc fidei sacramentum ab episcopo ut feu* datario praestari Juberet, saltem expectandum esset, donec Tornacum per solenne composite pacisinstrumentum a Rege Christianissimo ad HoUandicam rempublicam transeat. .Murorum expugnatio , si jus gentîupi attendas, violenta esse potest alieni dominii iii-

•P£ l'église de touritài. 5oi

.yasio. Requiritur non solùm factî possessio , quœ illegiticdd esse potest, sed etiam possessio juris, quœ sola rem totam dirimit. Dum bello dimicant ËDitiniae génies , eadem civitas ûunc huic ^ duqc îlii , pro varia et inconstaoti armorum sorte, cedere potest. Neque vero dici potest eam civitatem, singulis propemodum annis, legitimuru priacipem mutare : is idem princeps, qui y ineunte bello, legitimo titulo prseerat, ad ultimum usque diem belU légitimas persévérât domiaus, eiiamsi victor hostis civitatem ad tempus inyaserit. PugQa3 enim incertus et inconstans exitus jura atque leges non conveliit; neque mllitam impetu fit, ut baec eadem potestas mode justa, modo injusta sit, Absit verà ut velim de utriusque suprêmes potestatis controversia quidquam oplnari. De ils quœ supremos principes atiiuent, nosque superant; nihll est quod dictujn velim. Sed hoc, quod unanimi omnium consensu conelamatur, repetere ausim , nempe expectandam êsse paeem, ut constet.quid unicuique obtingat : huo uaque omoia incerta pendent. Si verô expugnatœ urbjs ciyta omnes ad sacramentum victori praestandum cogere&tur, ridicula esset ea fidei juratœ inconstantia ; prout sors arnwrum juberet, iidem ipsi homlnes modo hue, môd6 illue animum, vota, fidemque transferrent. Neque vero bac fide juratâ quisquam Victor tutô uti posset. Ea quippe leviuscula et in dies mutabilis jiiratio nihil certum ac stabile poUiceretur. Verùm si ridicula et majestatis divinae irrisoria exisUuiaoda sit jurisjurandi inconstantia, vel in laicis hominibus^ quanta magis in episcopis dedeoeret, at-*que minîaterii sacri probro verteretur!

Quid igitur sibi voiunt? Num metuunt, ne episeo-

pus , si sacramentum Don prsestiterit , pro Francis contra Hollando9 nova moliattir? O rem prorsas absurdam et iocredibileni ! Rex ipse Christianissimus a peri)etraTido ejusmodi facinore antistitem deterreret. Alii QOD desunt homines inferioris ordinis, qui lucri spe allectiy tormentorum pericalo alacres sese devo- Tcrent. At yero episcopiis, taotâ dignitate, tantisqne opibus insigoisy quem génère elarum, Tiilns ipsa clariorem l'acît, h«c flagitia, pœnasqae flagitiis annexas a se procul arcet, et exsecratur. Itaque lace clarius est, si sacrameotum exigant, nihil effectum iri , qtiod scriptam ab episeopo pollicîtationem supe-^ ret. Poil ici tus est enim se religioso animo adhibiturum omne obsequium otnnemque obedienitam, qnœ a prsesule modesto, pacifiço et pio abhibenda est. Proroisit cîrca temporalia, se fore ita cautum, sobrium^ temperatum, et reipuMicse obsequentem, ut nulla possit subesse mal» Toluntatis sùspîcio* Circa âutem spiritualia se futurum ita modepatum , candidum et pacis servandœ studîosum y ut omnia negotta quse ssecularis potestatis ope ac patrocinio iddigenl, ex summa coocordia gerere velit, et reipublicas gratiam ineat ac promereatur* Quid yer^Uiis et pro temporum Tarîetate fluctuans. illa juratio^ candidse et ab« solutse huic prœsulis promissioui adjiceret^ certè non video,

Attamen de hoc sacramento, ne vocnlam qoidem hodie diceodam esse existimo, ne forte qusefttlonem, quam ipsi Holiandi non nrgebunt, nos teraerè moveamus. Promptum erit eam refellere jurationem, si, suadentibus malèTolis, contra jus gentium exigatur.

Supplex oro, ut ad tutandam clarissimi prœsulis

DE l'éolise de tournai. 5o3

eausam, SanetiBsimum Dominum, episcoporiim om^ nium caput atque praesidium, pro virili ÎTopelks, et administros reipublirse, si fieri possit, exores.

Singulari cura veneratione et intimo animi cuittt nunquam non ero, etc.

Page 1