S ROTES
En 1384, Urbain VI avait sommé sons peine d*exoommanicatioii to roi de France et les ducs de Berry, de Bourgogne et de Bourbon ém renoncer à l'obédience dn pape d'Avignon.
A la mort d*Urbain VI, le roi d'Angleterre refusa de reconnaître son successeur, aussi longtemps qu*il n'aurait pas pris Tavis des seignaors et des communes.
BoniCace IX proclama un grand jubilé auquel assistèrent dea pèlerins de tous les pajs chrétiens , la France exceptée. {Bdiffiiu» de Saint- Denis.)
Aussitôt après son avènement, Boniface IX adressa an roi dea Romains le bref suivant :
« Bonifacins, etc. Dilecto filio, etc. Inter omnia qu» divino qoodam
et magis officio impérial! tuo culmini arbitramur incambere , nil
amplius quam et caritate ferventem et sapientia rectum ad Ecdesiaiii matrem tuam et zelum te habere et gerere, sicut credimus, eztimamna. Ab easiquidem plura et majora pne cœteris bénéficia recepisti ; nam, ut de reliquis qu» longum essetet commemorare difficile, transeamxia, te verum Romanomm ita sublimavit in regem at Christianomm regum et populorum imperinm tu» libère submitteret potestati , nt jam non cum principibus c»teris promiscue coUocatus , sed super omnes iaasqualibus glori» solium retineres. Tu ejus unus et tanquam in mnltta fratribus primogenitus filius nominaris. Tu ad^ deffensor i^jus et propiignator es pr» omnibus consti tutus. Tibiipsa et contra hereticoa scismaticosque procipue tuenda est et deffendenda commissa , pro qua ipsi qui tibi conmiisit eamdem, redditurus eris Christo Domino rationem. Unde cum religiosam devotionem et prudentiam quas in te priecipuevigere credimus, cogitamus, non aliud de te ant aliter judicamxia quam qnod ad ipsam nostram Ecdesiam sis a teneris affectus , ut in eisquibns eamtu» voluit committere potestati, redditurus finalijudlcio rationem et suas in te justificationes reffercns , sancti régis instar , in hoc offerre te valeas etsibi dicero : Domine^ ulus domm tum ctmedit me. Qnem sane zelum, etai ad Domini ipsam ecclesiam te ferventissimo spiritn gerere alias et ante requlremus ambigere , nunc tamen per certarum tuamm continentiam litterarum, quas nobis per dilectum, etc. prtesentari fecisti, tuum in hoc animum apertius atque plenins intelUximus, dum ad dirumgraveque scisma quo eadem ecclesia contunditnr, ita pie respîcis et dévote, ut nichil ferventius quam sedationem ipsius appetere videaris. In quo et religiosam devotionem
tuam, pîumqae propositam optime commcndemna, prœsertim cnm ad nos ab aasamptionis nostr» primordio nil magis aut œque cupierimat et cQpiamus nunc etiam in prsesenti. Miramar tamen admodum et ultra quampossimustibi scribere, obstupemns qnomodo, magnus quamtIs ipsiut zeli tui fervor existât, ita te a pnidentise ac circamspectionît toœ grataitate potuerit abdacere, ut in tam arduo et magno ipsius totius Ecclesise sacrosanctœ et nostro jmo tuo, si bene Tolueris considerare, negotio, ad instantiam Francorum régis, qui modo qualiscunque animi esse dicatur, usque ad hue tamen non alius credendus est esse quam fuerat , donec yixerat ejus pater, quaque metipse non an te diu sese in htgus scismatis parte monstravit , seu qui solus Clementem diidum erectum antipapam ita manutenuerit, défendit ac foTet, ut nos Ipsum, teque prsecipue quam idem antipapa majore pêne invidia prosequeretur et odie placitorum una secum locum et terminum sicut requiri te fecit et voluit ordinari ut œquum [lacune]... ipsum. Etenim conventionem ëecum insimul promisisti, ac consulens nobis, nosque instantius eo quod licere tibi tua devotio credidit, exhortatus , ut ad locum et tei"minum ordinatos duos ex fratribus nostris cardinalibus cum plena potestate dignaremur transmittere requisisti. Et qûoad requisita ipsa nos promptius atque iibentius inclinares sperare te cum electornm et cœterorum principum ac tuorum et imperii procerum doctiorumque clericorum consiiio quos ob banc causam jam te asseris evocasse, Tias adeo notabiles perquirere subjunxisti quod error et scandaium prsssentis scismatis quœ longis jam in Ecclesia durare tampoiîbus, suffocabuntur penitus et tollentur, ita ne régis ipsius requisitioni , tam repente, tam cito acquiescere de buisti , ut quamvis aliis causa siTe materia acceptissima videretur, suspectam tamen non habens et tantisper repntares esse personam, donec quorsum ambularet et qualis ejus' in facto foret intentio lumine seu clariore cognosceres. An nescis multa posse fingere inimicum et angelum Sathann in lucis angelum lese transferre quandoque ?
« Esto enim quod, ut dicitur et possibile non negamns, rex in materia scismatis sit ipse mutatus, qu», tamen hucusque mutationis ^us signa Tidisti an Terbo vel facto , dum utrumque oredi posait priorem ejus animum immutasse , desiit ut prius scisma fovere t Ita enim ut antea suis minime faTet. Ipse scismaticis quos ut veros et catholicos rsTerens ac honorans, in nullo a priorum fautorum fenrore oarnitur immutatns, et si qua mollitus est aliis in scismatis hi\}us Tirtute con-
404 nOTES.
scendere tecnin , ut audiuo tecredere revol visses, non tam cito fortasse ipsius votis seu requisitionibus annuisses , sed in tanta rai mole et ita te specialiter concernente, tua morosins pradentia sabstitiaseL Quod vero ftuper scis matis oppo&itione qua nobis nostri sete obiciant inimici , locum cum eo et placitorum terminum ordinasti, satia ooa , ut Terum tibi personaliter fateamur, in admiratlonem soUkitam deduxistl. Ad cnim tibi ita causœ nostr» justitia TÎdetur in placitum deduceada ? Parum, no hii qui dudum recolendse memori» pnsdeceasorem nostrum Urbanum VI™ in papam elegerunt , testati fuerunt ia hac causa veritatem, dum electum eum in verum papam , per nniversum pêne orbem publiée ostendernnt , dum praBcipuis christiania prîncipibus et tuo specialiter quondam clarsB mcmorise genitori suis certis et obsignatis litteris intimarunt, ipseque genitor tuas in nuUo , dum vixit , hujus justiti» dubio vacillavit. Nonne ita tuam apud eumdem felicis reccrdationis prsedecessorem nostrum electionem admitti et confirmari instanti^sime procurait, et idipsum ut optavit diu extitit asiecutus 7 An nou ita, ut vixit. post in eadem mentis sinceritate decessit 7 Quid ergo diem opportebit et locum pr»fingere placitonimet ut cum plena potestate dignaremur dirigerecaidinales tantis tuis precibus quid fuit opus instare 7 Quamvis enim persona nollemus pro fidei devotione tuœ merito declinare , an tamen ipsum Fi*ancorum regem in Liijus caus» disceptatione judicem debere admitti judicabis , cujus solius consiliis atque favoribus tam pravum scisma surrexit et udjutum super invaluit? Alter enim subsistere nunquam aut perdurare tantum ullatenus potuisset ; et tu quidem, si non tibi blande nimium patoris assentari, jam in Ecclesia, quamvis magnum ejus ipse sis membrum, non tamen cuput ipsius vel prsesul exiatis , sed filius es et sacerdotali subditus potostati. Non ergo id licere arroges <lignitati qufe quamquam magna vi seculariter cunctas excellât, spiritualiter sube^t tamen. Quid inconsulto nobis quem tuum verum agnoscif esse pontifioem in ea et tam spirituali causa dgudjcare quidquam aut diffinii*e ad te extimes pertînere potuisti, siquidem ea qu» tibi sui>er ea referebantur audire et zelo quo uti fi«lelis filius matri tu» teneris Ecclcsiae, nobis primum tuo vero pontifici reservare, a quo modum et urdinem quem res tanta et tam magna requirit , sic ut si fuisiet con* vonienv et ratiunabile. recepi^ses, ac modo licet in tuw fidei putitate nicliil p^rfiliu*, niohil |KM'Vt?i'sitatis aut mnlignitatis uUius possimus quumodolibet suspicari i I£x parte tainen régis ipsius rem iuter vos
taliter actaxn nequivimus niai admodum habere suspectaxn , et eo inter cœtera maxime inter quod quse ait eorum ita inter tos ordinatoi*um placitoram materia, quseqoe disceptanda forma, quisqne conveniendi finis cei*tu8 ullus existât tais neqnaquam directis nobis litteris aat nunci 18 dedarasti. Et eu m plenam per nos dari potestatem mittendis nostris cardinalibua poatulasti , tamea non exprimendo ad quod aut super que tam plena esset eis tribuenda potestas, nos certe sicut dubium et incertum ita et suspectum etiam reddidisti. Oportebit enim et voluissemus id quippe libenter ut singula nobis ita particulatim et specietenus indicares , ut scientes qu» in vestro essent proponenda conventu , quseve tractanda forent et quompdo practicanda. Ac per te ipsumque regem qualiter essent diffinienda posterias agnoscentes, potuissemas et délibérasse maturius et providisse certius ac ad finem quem intendimus, extirpandi scisma videlicet , quseque opporterent plenins ordinasse. Ad nos enim, ut bene intelligere te putamus , cum tuo et regum aliorum principum et prœlatorum fidelium consilio pertinet do tollendo ipso scismate cogitare, tantœque rei ita modum et ordinem adhibei*e , ut neque scismaticorum figmentis veritas supprimatur , neque perire queat ipsorum calilditate justitia. Et cum ad hoc ipsum quatenua et nécessitas exigit et nostro urgemur officio, toto nostra) mentis affecta sincerissime intendamus, satis nobis ▼ideretur , et tuae cseterorumque fidelium devotioni Tideri débet indigniim , quod ipai scismatici qui tam continuaciter contra nos sive prsedecessorem nostrum suas erexere cervices ac nobis in ea re prèscribere velint , ut suis nos iogibos suisque ordinationibus dirigamur et ad eorum motus, sicut exigunt, moveamur , neque auditum id sive visum esse credimiis aliquando. Unde non eorum sed tuo et cseterorum fidelium regum principumque consilio in tanto procedere volumus et intendimus ut debemus. Super quo nostros ad te prœcipue et
alios ambassiatores celeriter dirigemus , et cum ipso tuo eommque consilio aliorumque nostrorum fidelium prselatorum in negotio ipso, sicut convenire videbatur, procedemus. Nunc autem, si prœmissas ob causas ipsos qnos requisisti nos mittere cardinales ad locum et terminum ordinatos non mittimus, non mireris. Nam et prœter eas, cum rei quoque arduitas consiliandi et deliberandi tempus exiget, et ad prseparandum se ad iter cardinalibus ipsis tempore opus esset, ut ▼i» hjemis et guerrarum turbine undique sunt obsess», nullo modo ad prsesignatum tam brevem terminum adesse potuissent ; et idcirco
devotionem tuam, si non venerint pro prsaienti, molesium ferre nolamoB Tel debere. Alias enim et alitari dum tempos exiget, ad rem ipsam cardinales duos aat plares, si opus fnerit, dirigemus. Et qooniam non ▼alentibus , ut advertitnr , legatis ipsis nostrisanatecumadprssfixom termina m conTenire et te solam oum tuis cnm eodem rege snisqne conveniente posset Ecclesi» negotiis ymo et tais non leTiter derogarit prsesertim ipsoram scismaticorum astutia debente cnm tuse pnritata fidei concurrera , ideo te prsesentium litteramm nostramm tenora rogamus et monemus nt prsemissa considerans et bene in tna mente revolvens, conTentionem ipsam aat omnino quo tibi videtur honestioa posse detractes ant tantisper saltem differri facias procares qnoad ad te nostros miserimus oratores per quos aperte cognosces in hoc îpao negotio mentem nostram, qnam tibi sine ullo dabio credimus pladturam et qaod tibi iidem nostri et toi œmnli snggesserint , xiaa Bcilicet et modos quibus hujus scismatis error et scandala safibcaatar inqnirere procul dubio jnstiores et agendas rei aptioros, yerisimitioresque faciemus tuse ipsi devotioni proponi , qoibus , nt speramns et oonscienti» nostns , mentisqne ipsins pnritatem et «molonim tuomm calUditatem et figmenta cognosces et honorem taum in tam ardnis negotiis Ecclesi» matris tass alteri dare aut communicare , sicut tnsi conTenit honestati, recosabis. Datum Rom», etc. » (J/i. d4 la BMùh' tkèque de Camhraff.)
Siège de Ventadour (pp. 87-105). — Les historiens de TAnvergne et du Bourbonnais igoutent peu de chose au récit de Froissart.
Pillages e» Auvergne (p. 105). — A plusieurs reprises les rois de France se plaignirent à TAngleterre de Tappui que Ton donnait aox pillards et aux rentiers. Edouard III et après lui Richard II protestèrent toujours virement contre ces reproches.
Joutes de Saint'Inglevert (pp. 105-151). — Les joutes de Saint- Inglevert eurent lieu, d*aprè8 les documents contemporains, au mois de mars 1390.
On trouTe dans la chronique du Religieux de Saint-Denis une longue narration des joutes de Saint-InglcTert.
Il en est ane autre conservée dans le ms. 17272 de la Bibliothèque Nationale de Paris et publiée en 1863 par M. le baron Pichon, que je reproduirai ici :
Delôs Ardre, en ane prarie, Dedeos le mois d^arril x Jours, L*aii mil occ, je toub a£Se, iii<< et X, plaisears paatoora Trouvai en grant eebatement Danssans et chantant noblement , Et mainte gente pastourelle.
Là me demanda la plus belle :
— Venës-Tous de veoir Tordonanche Des Joustes ? piècha ne fu telle Jouste faite de fer de lanche.
Je respondi : naie, m*amie« Mais, je tous prie par amours, Dittes ent, par vo courtoisie, I^e vrai. Qu*en disent li plusours ?
— Dont me dist : Créés vraiement, L*onnour en ont franchoise gent.
Jusques à chi, piècha, si cruelle Entreprinse, ne si mortelle
Ne fu : je n*ai point ramembraoche Que onques fut, puis que fus puchelle, Jouste fSaite de fer de lanche.
Lors une bergiôre jolie Dist à son ami : Sans rebours, De m^amour ne gorës vous mie.
Quant pour mi n'est fais ungs estours.
De vous amor je m*en repent, Quant atendés si longuement D*aler jouster en haulte selle A chelle jouste solempnelle :
Or y peult estre sans doubtanche, Pour Tamour de une jovenchelle, Jouste faite de fer de lanche.
Che pastour à qui ne pleust mie, Respondi : Ch*est ungs prileos tours
