LETTRE DE BOINEBOURG A ARNAULD DE POMPONNE

\ Mayence, le 18 mars 167'>.

Monsieur,

Voilà celui que le roi a demandé pour celle qu'il vous a plu de m'écrire. C'est un homme qui, quoique l'apparence n'y soit pas, pourra fort bien effectuer ce qu'il promet, et dont je voudrois que les bonnes qualités fussent uniquement appliquées au service de Sa Majesté pendant son séjour auprès de vous. Je vous supplie de lui prêter le bien de votre protection et de votre faveur, et ^e permettre incessamment qu'il s'explique avec vous ou avec celui que le roi commandera, le sujet nommé étant prêt de répondre de plus en plus à tout ce qu'on en trouvera soumis à des difficultés qui semblent au commencement un peu surprenantes et quasi insurmontables.

31f PROJET DE CONQUÊTE DE L'EGYPTE.

La plupart, et lé fond et le sort de l'affaire, consiste dans le dernier secret et dans une mûre considération des circonstances essentielles, laquelle soit par pièces bientôt achevée, sans quoi la chose paroît sujette aux intrigues du temps. Vous apprécierez donc mes instances, par lesquelles je vous prie de prendre un soin tout particulier, que cet homme soit entretenu sans bruit et sans discommodité pour songer seulement à son fait, et qu'on lui rende les avances qu'il a reçues ici pour son voyage à Paris. 11 est seul avec un valet, n'a rien de son chef qu'il puisse contribuer, sinon son étude, sa fidélité et son application, qu'il employera parfaitement à l'exécution des ordres de Sa Majesté. Je m'en remets à votre disposition et vous assure de nouveau qu'il n'y a plus de personne qui soit autant que je le suis, Monsieur,

Votre très-obéissant, très-humble et très-zélé serviteur :

J.-C, baron de Boinebourg.

G. li. I.EIBNITII CONSILTUM ^EGYPTIACUM, 1072.

Summa.

Maximum eorum qunp suscipi possnnl ; facillimum eorum, quge magna sunt; periculi expers, etsi frustra siisciperetur; praesenti destinalionum lineœ ita consenlaneum, ut quasi praemeditatum videri possit; admirationemque eol'um aucturum, qui profundam istam consiliorum inter se connexorum sapientiam : le miracle du secret appellant.

Ad dominium maris et commerciorum efficacissimum, non nisi prypsenlium apparatum superlluis gerendum. Publicym amorem, deletis odiis suspicionibusque, Ludovico paraturum.

Daturum arbitrium Rerum et Generalatum Christianorum.

Sternet viam posteritati, imo ipsi Ludovico, ad ausus Alexandreos; sine amitlendœ occasionis metu diutius non differendum.

Historia Consilii.

Consilium istud, etsi temporum injuria, nescio quomodo, ex animis hominum deletum, olim lamen maximis sapientissimisque viris placuit, velut unicum restaurandaruiii rerum cliristianarum instrumentum.

Prima ejus origo fuit a captivo. Cum enim Philippus Gallia3, et Richardus AnglisB Reges expeditionem maritimam suscepissent in terram sanclam, et Ptolemaida cepissent, Philippo inter captivos obvenit Arabs, quem historici vatem vocant, ego sapientem fuisse credo, nomine Garacux. Is a Rege de belli ralione interrogatus, praedixit, Christianis omnes in terram sanctam expeditiones frustra fore, nisi iEgypti regnum everteretur. Id Philippus ita probavit, ut statim verti arma voluerit in iEgyptum : at Richardus Anglus, qui spe regnum Hierosolymitanum devoraverat noluit : Philippus iratus domum rediit. Richardus, irritus cœptorum, reversus votum postea fecit tentandsB-^gypti, sed ante cxecutionem obiit. Secula est ergo in ^gyptum expeditio in consilio Lateranensi per Innocentium III indicta, ubi Christiani egregiis initiis usi, postea cum dissentirent inter se, neque enim uni capiti suberant, nec Cardinali Pelagio, Duci, satis obtemperabant, clade affecti sunt. AtLudovicus Sanctus modicarum, si praesentibus Francicis comparetur,viriuni princeps datum avo a captivo supra dicto consilium exequi constituit, etfelici aggressu Damiatam cepit; sed ut ipse ad Barones Franciae domi relictos scripsit, cum nimis in interiora terra; processissent, nondum maris fluminisque domini, circumventi, victi captique sunt. Si contenli fuissent lilore subacto, reliqua accersitis majoribus viribus facile adjecissent. Postea bella inter Galliam Angliamque secula bas Christianis cogitationes ademere, elsi Léo Armcniju Rex et Cassanus Tartarus Chrislianos ad invadcndam ^Egyptum solliritarent et Petrus, Cypri Rex, Francicis Venetisque auxiliis

classe instructa, subito Alexandriam redegerit in potestatem, cui tanien relinendae solus impar fuit.

Unum tantum ex eo tempore praeclarum consilium captura invenio a Francisco Ximenio Cardinali, Èpiscopo Toletano, Hispaniaï ministro, qui inter ires sapientissimos, Ferdinandum Castellœ, Emanuelem LuniUmix et Henricum VI Anglids liegesy fœdus invadendae vEgypti designaverat, quod morte Ferdinandi, Hispania ad Auslriacam domum delata, unde aemulationis inter duas potentissimas Europae familias materies alia longe consilia nasci fecit, turbatum est. Maximo tamen documenlo, quam non sihl hîec vana et a praxi aliéna, quae tantis viris approbata fuere, scribente ipso Recje Emanuete his verbis : « Equidem apparet, JJeum hoc specialiler tempore telle et manifestare , quod hxc sua sit voluntas, et nobis prœterea promittere hujus diei vicloriam, in quo proinde superest sperare cum talis expeditio Itxc sit, ut majorem sub cœlo non valeamus consequi gloriam, quam in ea vel vincere vel mon. »

Nescio an non haec eodem aut majori jure nostro tempore dici possint, ubi ipsa iEgyplus ita munita non est ut tune, nec ita custodita, cum non amplius sedes Imperii, sed provincia sit, dislractis alibi viribus; et vero reclius ab uno Ludovico, quam a tribus istis regibus conjunctis resusciperetur ; cum prœsertim ipsi Lusitani sint in mari Rubro affuturi.

Maximi semper in rébus humanis momenti JEçyptus fuit. Aut enim Chinensium colonia est, aut Chineuses ipsius; mater scientiarum, frugum, miraculorum naturae artisque. Alexander M. ibi sedem Imperii stabilire, et in Alexandria a se structa sepeliri voluit Pompejusvictus ibi speravit recolligere vires. Anionius Augusto socius iEgyptum opportunissimum Imperii locum judicavit. Augustus cum victo Antonio in provinciam redegisset, non senaliis, sed suam provinciam esse voluit, et prohibuit, ne quis Senator Equesque Romanus illam, se inscio, adiret. Nero, desperatis rébus.

318 Al'PENDlCb:.

imperio jam dejiciendus, prsefecturam ^gypti sibi postulavit a senatu. Habita est pro Imperii Romani horreo, fida fîorensque, donec a Saracenorum Califa Omar occupata est. Et vero ab eo tempore Saraceni in mare descendere ausi per Asiam Africamque usquç in ipsam Europam, éï in ea per Italiam, Hispaniam, Graeciam potestatem extendere, donec in Europa a Francis et Normannis, in Oriente a cruce signatis et Tartaris repressi sunt, intestinisque inter se dissensionibus attriti; at in ^Egypto tamen semper nidulati sunt. Certum est, omissam .^Egyptum solam fuisse causam terrae sanclae a Christianis rursus amissse, et Mahomelanismi in orbe conservati, qui in eo erat, ut penitus extingueretur.

J^gyptus semper facilis fuit tentanti. Cambyses, Alexander, et Gœsar, et Augustus et Saraceni nuUo negotio cepere. Almericus, Kex Hierosolyraitanus, modicarum virium princeps, in eo erat, ut, Cairo jam obsessa, tolam ^Egyptuni caperet, cum, pecunia accepta, princeps avarus obsidionem solvit urbis, sibi posterisque postea exitiosa?. Cardinalisquoque Pelagius et Ludovicus S. parum abfuere a subjugatione, non nisi iis causisimpediti, quibus occurrere in nostra potestale est : dissensione Christianorum, quae uno Rege expeditionem suscipiente, nulla est; et quod litore nondum occupato munitoque, in inleriora processissent. Et vero Enianuel Lusitaniae Rex se solum iEgypto occupandœ pareni fore credidit, ut ex lileris ad Ximenium scriptis constat. Idque eo tempore, quo ^Egyptus longe potentior munitiorque, proprii scilicet Imperii Mammeluccorum, qualia ad desperalionem usque defenduntur, sedes erat; Turcis nunc vires provinciic, ambitionis causa, alio vertentibus, et incolis ipsis exosissimis. Nostro seculo Osman Turcarum Imperator transferre volebat sedem imperii Constanlinopoli Cairum, sed a Janizaris id nolentibus slrangulatus est; volente providentia, ut hic in subruendum Imperium ïurcicum cuniculus Christianis apertus rclinqueretur.

Propositionis corpus.

Expeditio jEgijptiaca efficacissima ad Summum reram-.

Summa rerum est, quod maxime optari in ^Egypto cum ralione potest. Hoc (1) vero non est chiniaerica Monarchia Universalis, qiiam in Europa per vim et internecionem sibi parare, non impium tantum, sed et ineptum : verum arbitrium rerum, directio universalis, Generalatus Christianorum, Advocalite Ecclesiae resumlio cum titulo primogeniturœ. Hinc amor universalis. Papa ipse obligatissimus. Gallia in scholam Europae militarem, per confluentias prœclarorum arte et fortiludine ingeniorum, Emporium Oceani et Medilerranei maris, dominamque commerciorum Orientis erigetur. Ut nihil dicam titulum et jus Imperatoris Orienlalis, quod aliquando apud Francos fuerat, ipsis restilutum iri.

Bellum Eiiropxum inconsullum. Ibi exiguo velut vélo objecto, majores spes perdunlur. Quantuli est v. g. aliquot urbes ad Uhenum aut in Belgio capere, et interea sibi ipsi ligere metas, et prsescribere durum illud : non plus ultra, onmibus aliis armatis, et in suspicionem metusque erecli>, et ad odia coartis? Unde non tantum inquietudo perpétua, sed et commerciorum Francice necessaria clades, cœleris ad ea prohibenda conspiratis, unde necessario paupertas, et subtracti rerum gerendarum nervi; cum contra, quielc in Europa durante, res Gallicae semper crescent in majus, si vel commercia sola spectemus, quibus plus semper quotannis recipit Francia quam emittit.

Aigyptus prœ cxleris regionibus orbis in prxsentia rerum diyna tentari. Est Isthmus mundi princi palis, polissima or-

320 APPENDlCb:.

bis maria conjungens , non nisi circumnavigalione totius Africae vitabilis, Orientis Occidentisque vinculura, emporium commune, et velut stapula necessaria (necessario enini ibi exonerandae naves, postulante rerum natura) commerciorum Indiae et Europae, oculus circumjacentKim regionum, sola florens in medio desertorum, incredibili et fertililato et populositate; olim horreum Imperii Romani, nnnc Ottomanici, cui linum cannabimque, materiem ad naves necessariam, tum Café, Sorbetum, Orizam, et innumera alia necessaria pêne sola affert. Imo cum constet pecnniam Turcicain pêne omnem ex Europa per commercia venisse, certum est, id contigisse per solum Canalem ^gypti. Unde jam olim jure canonico exporlatio auri et argenli ad ^Egyptios Mahumetanos prohibita ; quod constaret, id ad Europse ruinam pertinere. Breviter, ^Egyptus est Hollandia Orientis, ut Francia Occidentis China; sed tanto ^Egyptus Hollandia superior est naturalibus bonis, quanto China Francia. Est enim iEgyptus regio per se subsislens, quae indeque ab humani generis, pêne dicam, initiis florens- at Hollandia vicinorum tluctibus religionumque œstu crevit, nec nisi aliorum stullitia aut divisionibus subsistit.

Reditus -^gypti hodie ad VI anni milliones ascendunl, cum tamen in summa Turcarum ignorantia et negligentia commercia plane pessumdata sint. Bassa Cairi triennalem tantum praefecluram tribus ad quatuor usque centenis Scutatorum millibus émit, et tamen exiguo illo tempore prodigiose ditescit; Sultano nihilominus prœdam cum reverso partienle. Soli Bassae Cairi ob immensas illas divilias triennale praetecturte tempus praescriptum est. Sed prœsentis Sultani ex ^gypto reditus minutise sunt, si cum illis fructibus conferrentur, quos ex tanli momenli regione Francia perceptura esset, sola janj, si tantum Lusitanorum societatc utalur, domina futura commerciorum Orientis, quœ mundi potissima sunt. Quis enim jam caput Bona» spei hujus rei causa navigaret cum omnia et promtiora et recentiora per vEgyplum afferrentur? Hacc vêtus commerciorum via fuit ante navigationes novi orbis, qua Veneti et Genuenses et liberœ Germanise civitates, cum illis connexa?, ad eas opes

venere. Turcica Tyrannis alias navigationes quairere coëgit, non quod melior nova illa via, sed quod necessaria esset. Si Francia, quœ Manufacturis toti Europœ hodie praevalet, aut mox praîvalebit, etiam Aromata Orientis ad se traliet, qui» cum ea de commerciorum arbitrio, et divitiis et potentia disputabit? Sed parva loquor : constat Lusitanos tolam Indiam Orientalem imperio subjecturos fuisse, si exercitus, quos illuc ducerent, habuissent. Francia tôt myriades, quoi illi millia, mittere potest in apertum, per vEgyptum captam, Orientera; nec Lusitanum militera Francico quisquam conlulerit. Inde in iramensum patefactae spes, strataque ad Alexandreos ausus, et propagationem Christianismi per reraotissimas gentes, et felicitatera per omnes populos diffundendam via. Facilius est ^Egyptum, quam Hollandiam, Orientera totum, quam solam Germaniam domare. Oriens Franciae, Occidens Austriacaî domui, quasi partito per sortera orbe, obveniet. Italia et Gerinania Turcico, Hispania Mauritanico raetu liberabitur. Indissolubilis erit raaxiraarum farailiarum, in quod utriusque interest, nexus, sicut arbitrii rerumhumanarum, quod sapientissirai minislri in congressu apud Pyrenaeos aliquando agitavere.

Expeditio £(jyptiaca Francix facilis. Florentissima legio,parata ad expeditionem omnia, ita ut, si quid hodie vel vesperi Rex constituât, id cras summo mane cœptum sit, nuUo plane strepitu irarautatorum consiliorum , nemine destinata prœsentiente. 30,000 militum sufQciunt cœplo tanto. Eraanuel Lusitanus, Rex sapiens, minoribus' longe viribus, idem sibi spondebat. Superfluum tantura virium, nec nisi pars, ut sic dicam, offensiva, ac ne ea quidem tota, illuc vertetur. Similis Hollandise et vEgypti conditio, quod ad naturalia; Nilo hic faciente, quod illuc Rhenus et Mosa; at nulla artificialium raunimentorum comparatio, totius -^Egypli litore munimenlis carente et facile adiri per nostros maris dominos. Satis navium triremiumque jam in promlu, incre-

322 AI'PENDICK.

dibilis ad rei semel prospère cœptae famam, volonum ex toto orbe concursus erit.

Transporiatio exercitimm maritima hoc commodi habet, ut disciplina ordoque, anima rei militaris, exacte servari possint, morbi enim maritimi in navigatione tani brevi nullius momenti. Omnes pêne terrestres in terram sanctam expeditiones infelices fuere. Tter exiguum. Potest Massiiia in ^gyptura iri sex, imo aliquando quatuor septimanis. Ludusnunc estnavibusFrancicis percurrere Mediterraneum mare, naufragiis alicujus momenti raro auditis; si Candiam versus accesseris, jam duas tertias ^gyptiaci itineris absolvisti ; tuta Melitœ, Francis obligatissimœ, statio, tuta Lampadosse.

llegio valde sana, Christianis magis quam Turcis, quippc a peste Turcica plerumque immunibus. Potest doceri plurium relationihus : commode admodum se in ^gypto vixisse, praesertim ob aquam Nili, qua nulla in orbe terrarum sanior, ut adeo in febris ardoribus tuto bibatur; et vero Nilus est medicus naturalis regionis. Homo, qui vino carere veiit, in illa regione, Mahometanorum more vivens^ non dependet ultra très {sols) s. albos. Mense Junio, qua Nilus exundare incipit, pestis, si qua (ob Turcarum negligentiam, taie enim olim nihil erat) regionem afflixit, cessât; inde durât inundatio ad rnensem usque Novembrem. December, Januarius, Februarius apti agendis in campo sicco rébus, etsi tune non nihil pluat. Finis Martii Aprilisque venlus tempestuosi; a fine Majiad médium Junii calor intolerabilis. Hinc tempus eligi potest rerum gerendarum. Scilicet maritima, tempore inundationis aut ventorum, non adeo minus facile capientur municnturque, nisi placeat une impetu agere omnia.

Militia Jiyypli ita numcratur : Spahiorum, id est equilum levis annaturiu, novemmillia; Haslatorum equitum scu

Mustaferakaorumaliqiiotmillia; Janizarorum verorum (nam magnus est titularium numerus) quinque millia; Asapporum quatuor millia, qui scilicet Janizarorum simiae sunt. Sed si omnes milites titulares pariter et veri, stipendia habentes, computentur, confici poterunt 36 hominum millia. At militia Bejiorum, Zaimorum, Timariotarum, Arabumque Campestrium, quaç scilicet cum Haribaimo Nobilitatis nostrae comparari potest, centena millia conficiet. Sed sciendum est, Janizaros, utcunque numéro paucissimos, spernere cseteros omnes, et impune rebellare, magno satis indicio debilitatis cœterorum. Tam Janizari quam Spahi ad rebelliones perpetuo proni sunt. Sœpe Beji primarii ab ipsis occisi, sœpe Bassae ipsi in vincula -conjecti. Caeteroquin omnis illa militia imbellis. ^Egyptus enim plus quam a duobus abhinc seculis hostem non vidit; summa ibi Turcarum securitas, ut ex ils quoque apparebit, quae mox de munimentis plane collapsis dicentur. Et vero in génère nihilOrientalibus et maxime ^Egyptiis, licet in pompam armatis, imbellius. Beji, Zaimi, Timariotae cœteraque nobilitas, Arabesque vel Mauri regionis habitatores, Turcis infensi, juncti inter se saepe insolescentes, Turca ne punire quidem auso, quod exemplis didicimus relationibusque eorum qui interfuere. Tota Arabia vicina ad omnes motus erecta, jugum* que ubi poterit excussura, quod tôt nuperis etiam motibus testata est. Sed de bis suo loco in fine, ubi plura de seditionibus Turcarum intestinis, de disciplina militari apud eos perdita, Janizaris ipsis ex militibus in mercatores plerumque versis.

Munimenta ALgypti vel maritima vel terrestria : maritima vel ad mare mediterraneum vel rubrum. Munimenta ad mare mediterraneum potissima ; Alexandria, Rossetum, Damiata. Alexandrise duo castella, sed in piano posita, sine fossis propugnaculisque, ideoque nuUius momenti ad vim suslinendam, nec aqua dulcis intus. Kosseti ad Ostium N li ilidem exiguum castellum, sine Ibssls propugnaculisque :

Damiata, quae tantum olim negotii Christianis facessivit, hodie miserabilis : caret enim mûris. In apice urbis castellum, in qiio nihil forte prseter quandam turrim vetustam. Bogas ad Ostium Nili prope Damiatam est castellum quadratum quatuor turribus, sed depressis instructum ; sed plane nunc apertum est, nullisque portis clausum. Haec omnia litoris^ iEgyptiaci, ubi Francis exscendendum, propugnacula sunt. Ab altéra parte litus maris Rubri etiam neglectum. Sues et Alcossir duo portus ^Egypti ad mare Rubrum. Sues etsi armamentarium maris Rubri, si diis placet, non nisi misera quadam turri rotunda munitum, in qua 22 tormenta servautur. Alcossir, etsi portum habeat insignem, hodie miser est vicus. Caetera, Zibith, Suagnem, Messava vix ab aliquot centenis militibus custodiuntur, facile a classi Lusitanica Francicae j une ta per mare Rubrum veniente occupanda. Ex mediterraneis sola, quae resistere possit, quae oppugnari mereatur, Cairus. Sed cum non sit munita, nisi magnitudine sua et populositate : possit vero ignibus et exclusis subsides, quae a Turcico Imperio non nisi longinque et sero venire possunt, commeatuque arctato facile ad deditionem redigi, non est, quod de hoc victoriae complemento dubitetur. Sed et maritimis captis, ac proinde commerciis sublatis, Cairum per secollabi necesse est. Etsi autem plurimum pulveris Nitrati in Mgyplo conficiatur, pauca tamen in ea sunt tormenta, et in ipso castello Cairano nunquam auditum est ultra triginta tormenta displodi.

Examinavimus quoque stalum vicinorum totius Syriïe munimentorum, maxime maritimorum : Japhnis, Larissie, Catiae, Hanionis, et ubi Palaestina incipit, Gazœ, Ascalonis, Joppes, Carmelitanae arcis, et in Phœnicia Acconis, Tyri, Sidonis, Berythi, Bibli, Tripolis; et vero comperimus, ibique.caslella esse miserabilia, vctustale collapsa, neglecta, incustodita, nulla.

In ipsa Syria Alexandrelta sola maritimarum consideratu digna; sed nihil ibi munitum, domus lapideœ paucae. Tantum prope ipsam est Bagas castellum lapideum, non ultra munitum, etsi in extremo maris Mediterranei acumine positum. En totum maris Mediterranei litus quocum nobis res

APPENDICK. 325

erit. In ipsa Cypro vicina munimenta egregia, Nicosia et Famagusta a Vcnetis structa, neglectu Turcariim coUapsa. Cœtenim duœ tantum sunt mediterranea3 Syriœ urbes consideratu dignœ, Aleppus et Damascus, sed hae aut sequenlur fortunam maritimarum, aut commerciis subtractis coUabentur.

Turca Aigypto succurrere aut non aut nisi tardissime ivgerrimeque potest. Primum quia nihil minus suspicabitur, nisi nos ipsi prodimus, quam ^Egyptum petitum iri. Egrediente Christiana classe, metuet potius Candiae aut ipsis Dardanellis Constantinopoli. Deinde ubi exscensio facta erit a Francico exercilu, captis primo impetii maritimis, sane succurri nuUo modo potest. Haec ergo certissime in poteslate statim erunt, et in ipsis nervus rerum. At Cairo et Mediterraneis succurri non nisi tardissime aegerrimeque potest, quia non mari, sed terra. Terra autem difficillimo ilinere per arenosa et ab Arabibus infesta, tali maximo tempore déserta, et inter angustias, ubi centena millia a viginti millibus excludi possunt. DilTicillimum est taie iter terrestre et ob ventes arenam ferentes, non nisi certo anni tempore suscipi potest, quo negleclo nihil potest toto anno geri. Ut taceam, posseab exercituChristiano, occupatis prope Alexandretam Pylis Syriai vicinis, communicationem Syria^ et Palestine cum Asia minori intercipi, relictis tantum longissimis difticillimisque circuitibus, quos facile impediat Persa, cujus terras tali casu ab exercitu Turcico déserta et montes evitaturo, radi necesse sil. Quod si interea flos Turcicîe mililise in Europa, ut in Polonia Hungariaque occupata est, prius capla {i\ erit ^Egyplus, nihil enim tardius exercituum Turcicorum motu, cum in regionibus tam desertis, qualis magna Turciae pars est, copiarum ultro citroque commeatus mari sit impeditus. At miles per provincias Orientis, Mesopotamiam, Syriam, Cappadociam sparsus tam est exiguus, ut aigre tuendis suis provinciis contra Persas et Georgianos, Scythas sufficiat, quas prœsidiariis ad ^Egyptum defenden-

dam accurrentibus indefensas praedsBquevicinorum relinqui necesse foret : duplicato fortasse damno, dum et iEgypto frustra succurreretur et provinciae quoque reliqusR a custodibus desertae amilterentur. Denique vEgypti aditu terrestri potentissimura hosteni facile excludi, vel hoc indicio est, quod Tamerlanem, demi ta tota pêne Asia et Sultano Turcico capto, contra Sultanum quoque iEgypti duodecies centenis nnillibus tendentem, triginta Manimeluccorum millia in aditu iEgypti locata cum dedecore repulere.

Turcicx potentix décrémenta sane majora sunt quam vuigus credatur : maritimis hic potissimum viribus opus, qiw nunc apud Turcas nulise, et generatim regiones magis magisque deseruntur, reditus et commercia decrescunt; augealur licet extra Imperii moles, viscera tamen corrumpuntur, omnibus subitum aliquando casum daturis, modo sitaliquis, qui nonnihil imp^llat. In hoc uno subsistit fortuna Turcarum, quod nunquam defendunt sua, semper aggrediuntur aliéna. Hinc illis arbitrium, commoditas^ successus cœptorum. Possunttotas vires suas in unum locum convertere et aggredi imparatos, experti a tôt seculis, neminem intérim a latere ac tergo imminere ; quœ utinam eos experientia aliquando fallat ! At si vel semel duobus locis dissitis potenter occupentur, certa Imperii ruina est. Sultanus ipse vilis ingenii, avarus, libidinosus, alteri relinquens Imperii habenas : Janizaris pariter ac Spahis invisus. Incola3 pauperes (sciunt enim, divitiis Nabalis fatum imminere), nec liberis operam dantes, qui oneri sunt. Hinc nefandum sodomiae crimen et in média polygamia contemptus sexus muliebris. Commercia in Judœorum et Ghristianorum manu non minus, quam manufaclurœ et agricullura et pastoratus : Turcis sub militiae prïelextu ignavam vitam agentibus, Hispanico ritu. Potissima divitiarum Sultani pars exEuropa affluit per canalem yEgypti. Reditus annui Sultani ne cumFrancicis quidem, ex magnorum virorum sententia, comparandi. Juslitia apud eos publiée venalis, hinc cogitari potest, quis subdilorum

amor erga judices : et tamen hoc in ter potissimos acquirendi raodos. Ibraimo Sultano praesenti parente Mufti et Visirius quœdam ornamenta Seraglii vendi curavere, ut satisfieret militiae. Thesauri, qui in separatis concamerationibus Sultani collectons nomine inscriptis, velut sacri custodiuntur, pretiosa potius, ut gemmas, vestes, aulœa, quam pecuniam continent, qualia in casu necessitatis non facile inveniunt emtores.

Militia Turcica maritima quidem nullius plane momenti est, corruptis, nescio qua negligentia, praeclaris Soliihanni institutis, ut-, si institissent successores in tanta ad navalem potentiam commoditate, formidabiles essent orbi terrarum. Nunc a Venetis compulsi intra Dardanellos sub ipsius Constantinopolis raœnia se trepidi recepere. Garent fere velis, nec nisi remis utuntur, ligna pro navibus sine delectu caedunt, majoribus navigiis destituuntur. Quidam Beji Archipelagi habent insulas cum onere alendi certum numerum triremium, qui ad 14- ascendere dicitur. Sed quam exiguum hoc et parum metuendum ! cum illi prœsertim more piratarum Barbaricorum prœdas agere, quam trirèmes duas, in quibus omnes eorum opes consistunt, periculo exponere malint.

MiHtia Turcica terreslris generatim corruptissima. Maximus olim rerum militarium apparatus Constantinopoli erat, armamcntariis egregie instructis : hodie omnia ad quotidianos usus arrogantur ; provincia? a Bassis instar regionum bello captarum tractantur, et incolarum liberi saspe pro mancipiis Polonis Constantinopoli distrahuntur. Ingens est numerus militum titularium, qui militatorum privilégia, corruptis praefectis, obtinuere. Janizari olim caelibes, nunc plerumque maritati et mercimoniis artificiisque ad uxorem liberosque sustentandos impliciti. At nuper belli Hungarici

famaiii horrebant, non sine seditionis periculo. Spahi speciatim, inprimis Asiatici in miserabilem statum reducti odio ipsius Sultani, qui meminit ab lis patrem suum occisum. Olim divites, nunc jungere se coguntur ad sustinendum qualecunque tentorium. Absoluta est eorum ruina per rebellionera postremam Hassan Bassœ Aleppi, a Spahis inpri • mis sustentati. Spahorum verorum (demptamilitiaiEgypti, quse separatum habet instiluti genus) novem sunt per imperium millia. Janizarorum verorum viginti. Hodie Janizar fiant, etiam qui Christiani nunquam fuere. Olim Novicia a sex septemque annorum exercebantur , hodie momeûîD creantur annuo ad summum spatio exerciti. Olim praefecturœ miliiares meritis, nunc dilium filiis Gonstantinopoli intra militiam educatis creduntur. Faraa Gonstantinopoli fuit, proximum bellum. Hungaricum ideo maxime cœptum, ut Janizarorum Spahiorumque veterum ruina absolverelur. Et vero anno 1664 ultra i2 millia, flos militiae Turcicœ ad S. Gothardi montem periere, Visirio id agente, ut etiam cum Imperii debilitandi periculo extinguantur, spe novsB aliquando militiae obedientioris, aliisque legibus circumscriptœ instituendae.

Timariotœ componunt militiam, ut sic dicam feudalem, ex terrarum dominis, cerlum servorum militum numerum secum adducere coactis conflatam. Timariotœ Europae conficiunt centena hominum millia. Beglerbejatus Natoliae sedecim millium est. Caramania, Syria, Cyprusaliaque vicina ad triginla millia ascendant. Reliqui Cappadociae, Armeniœ, Mesopotamiœ regionumque aliarum Persiœ vicinarum ad triginla sex. Ex bis patet neque Europœos nec Persise vicinos iEgypto succurrere posse, quare non nisi quinquaginta millia superesse, etsi extrema a Turcis tententur. Quorum tamen quam difficilis tentusque motus, quam facilis exclusio ab aditu iEgypti, quam matura in desertis illis ruina, ex diclis patet. Nec vero bis in ruinam datis, seraelque, caesis, nulla reparandi exercitus rerumque reslituendarum spcs est. Tamovius Potoky, insignis miles, jam Solimanni tempore dicebat : exploratum esse, Turcas omnibus suis viribus in unum colleclis, vix conficere posse 60 millia lechr gcnlis.

ISfunc de intesiinis Turcarum divisionibus, ruinje praecursoribus, dicendum est. Sapientes viri cum considerarent, non posse fingi gubernalionem magis brutam et tyrannicam : unum hominem eumque absurdum potentiam habere absoliitam, justiliam prorsus esse venalem, miseros subditos plane ad desperationem usque oppresses, totas génies maie contentas, et famé morientes, hominibus in déserta diffugientibus, ut tyrannidem prœfectorum vitent, impunitatem scelerum, nulla amplius prœmia virtutis, nequidem militaris, prfefectos mortalium imperitissimos, casu plerumque ac saepe pudenda causa élevâtes, loto potestatis tempore, cum brevem fore, aliorum exemple, augurentur, id unum agere, ut quam velocissime rapiant, cerli tamen nec sibi, nec liberis suis rapta quœri ; et hoc ipsum ruinam eorum, exprimente spongium domino, acceleraturum : hœc, inquam, cum vidèrent viri sapientes credidere occulte Dei judicio hujus inimici nobis Imperii censervatienem deberi. Sed fortasse mensura eorum implela est, fortasse visitabit Deus populum suum.

Appetunt tempera, si velimus. Perdidit Sultanus epinionem inviolabilitatis sacrae inter sues, jam duebus exemplis Osmani et Ibraimi. Omnes ejus ministri quasi per semnium et velut in cemœdia vivunt, instar fungorum e terra nati, ignorantes originem suam, nec cogitantes finem. Nulla hic generositas curaque futuri, posterilatis, nec immortalitatis. Aliquando evigilavere quidam ex stupere fatali, jugumque generose excutere cenati sunt, certi, nihil deterius evenire posse morte jam sibi quotidie impendente; sed, caeteris, bestiarum instar, servitutem misère ignavam generose pericule praeferentibus, plerumque eccubuere. Scilicet vix unquam in Imperio Turcice accidit, ut duo Bassae simul fide conspirarent, semper alie alium prodente. Si simul conspirassent certa erat Imperii ruina. Sed quod Bassae non peterant, Janizari et Spahi egere, hi Osmanum ees in ordinem redigere tentantem, hi Ibraimum Agae Janizarorum mertem mina-

tum occidere, hi ipsi Sultano praesenli adliuc infanti mortem intentavere. Yisirius Cupriulius in animos matris Siiltani nunc regentis Sultanique se insinuaverat, et ut se necessarium redderet, persuaserat ruinam Janizarornm ; hinc sedem Constantinopoli Adrianopolim translulit, pralextu metus a Veneta classe, Janizarosque antea in uno loco agentes in varias habitationes dispersit, seditiosissimos quœsitis pra^texlibiis bellis perituros objecit. Mais if a porté l' Estât à sa ruine , les Janissaires estant la force de V Empire; horum consiliorum heredem Cupriulius filium Visirium hodiernura reliquit, inaudito exemple: Sultano scilicet jam credentc salutem Visirii et suam esse complieatas. Eodem praetextu Visirius custodiam corporis obtinuit, et ex Albanis, genlc féroce, popularibus suis, legit. Quseres aliquando in ipsius Sultani perniciem vergere polest; et hœc erumpere poterunt turbatis per iEgyptiacam expeditionem Turcicis rébus. Multa jactantur de Sultani cum fratre matreque simultatibus, de quibus nil, quod dicam^ habeo. Bassarum rebellionibus nil crebrius, ut olim Gazellis, Zelibis, Calenderi, Morabuti in Africa. Nostro seculo quoque celebris rebellio Ali BasscP Aleppi, qui primus Segbanos et Sergios, Bassarum militiam armavit, quos Janizaris et Spahis opponeret, quem Inchi Bassa, Felicia Bassa et, nostra memoria, Hassan Bassa secuti sunt. Notanda et rebellio Bassae Babyloniai, qui urbem aliquando Persis tradidit, et alterius, qui Taurisium. Quidam Georgius Nebi omnes Asifp minoris Spahios commoverat, ut postea Hassan Bassa, et post hune Mortaza Bassa Babylonife; si Hassan Bassa recta peregisset, evertisset profecto Sultanuni nullis tune pra^sidiis stipalum, militia in Hungaricobcllo novissimooccupala. Maxima hactenus Imperii Turcici félicitas fuit, quod nunquam duo Bassiç simul rebellavere. Atejus rei causa, quod intersecogitatacomniunicare non audent, necullavera amicitia inter unius generis servilia ingénia nascitur. At si quis princeps exlraneus eodem tempore proditionem Iractaret cum diversis, is certe solus est modus divcrsis simul locis incendium taie excitandi; quod ^Egyptiaca expeditione haud dubie futurum est. El voro luuic Bassa>, nescio quo-

modo, in multis locis emancipavere sese. Bassa Bassorœ fere absolute régnât. Goacta est Porta interponere tertium inter Bassas Aleppi et Diarbequir. Gochabiensis in montana se recepit. Dedidicere tandem aliquando consuetudinem istam sive Iraditionem veterem stullorum illorum, qui beatitudinem putabant chorda a Sultane missa suffocatum mori. Absoluta est Bassarum plerisque in provinciis potestas, nec nisi vastitate ac miseria populorum in officio continentur, cum miles eorura, si quem coUigant, diu subsistere non possit. At ubi pluribus simul locis erumpet incendium, ubi Porta bellis magnis externis simul distinebitur variis locis, secura erit et infallibilis plane rebellio Bassarum limitaneorum, usque adeo, ut non sit res impossibilis, ipsi Bassœ ^Egypti persuadere, ut divitiis suis salvis, provinciam prodat, exercitu scilicet nostro semel ingresso. Neque enim ullus illis in Principem amor, nec nisi servili metu continentur. Curaque etiam a maie gestis rébus Constantinopoli chordam imminere videat, credibile est matura cum Christianis pactione sibi opibusque consulturuni suis, cum non ignoret, felicem sibi apud nos etquietam et affluenlem cum honore vitam fore : neque enim putandum est, odium illis hominibus in Christianos adeo inexplacabile esse, cum plerique nuUa penitus religione ducantur.

Christiani quoque in Turcia plurimum confèrent ad successum tantarum rerum. Nam Europa'orum Constantinopoli, Cairi, Hierosolymis, Smyrnseque numerus ingens; hi Christianis subdilis oppressisque per se nil ausuris, pro ducibus erunt in hac rerum conversione. Constat vero, non modo mercatores et artifices sed et rusticos toto pêne Imperio màgnam partem esse Christianos. Rustici Christiani plerique se in montana et sylvas saltusque recepere, ut in Armenia, Cappadocia, Syria, exemplo Maronitarum et Gurdorum in Europa. Peloponesiaci seu Moreani, Albani, Bulgari, ferocissimae gentes ; his non nisi Duces occasionesque desunt, prodeundi ex latebris asserendique sese in liberta-

tem. Nihil de insulis, Cypro, Lcsbo, Lemiio, Candia, Ghio ; Mesopotamia, Media, Armenia Curdis implenliir. ^Egyplii originarii Christiani Copthi sunt. Saepe gentes diu dura servitute pressée subito erumpentes magna Imperia opilionibus ducibus occupavere; ila Arabes, Tartari, Turcœ ipsi. Georgevilius, qui per ultima Natoliae et Caramaniaî déserta viam sibi fugae quaesivit, satis nobis describit eorum vires statumque; nihil ab eo tempore mutatum, nisi quod magis effcrati sunt. Nam Turcas reddi, quod quidam offerebant, ne volunt quidem Prœfecli provinciarum, ne reditus imminuantur. Prœlio ad Agriam commisse, fama erat Turcas caesos, quo audito omnes Albaniae, Epiri, Illyrici incolae conclamaverant ad arma. Ipsi principes quoque Transylvani, "Wallachii, Moldavi, Georgiani Christiani sunt. In Curdia quoque quidam Sangiaci sunt Christiani. Et hue referenda sunt, quse Emanuel, Lusitaniae Rex, ad Ximenium scribebat de Christianis in Sultani ^Egyptiaci ditione ad omnia promtis, modo Europaea arma fulgentia cernere daretur. Maronitas constat armis a se servitutem Turcicam depulisse. Horum vicini Drusi, Christianorum Europseorum in Palaestinam expeditionem suscipientium reliquiae sunt. Ex horum posteritate sunt Emires Tyri et Sydonis, hodieque prorali ad res novandos et Christianis favenles, ut Emir Fecardin in Italiam ejus rei causa iter susceperit, hortatus Christianos ad ^Egyptiacam expeditionem, si quis audisset. Et non multis abhincannis quidam vicinus Arabum Emir, nemine causam conjectare valente, Régi Hispanico secreto dona ingentia misit, haud dubie meditans rebellionem. Et nuper cognatus quidam successor Fecardini fratribus Minoribus Hierosolymitanis magnum favorem iestatus est, de quibus omnibus fidas relaliones habemus. Denique compertum est, gliscere inter ipsos Janizaros et Spahios in ipso seragliosectam quandam semichristianismi, ex qua prudentes viri bonum aliquid cum tempore rébus humanis augurantur, (;lominante Deo in medio inimicorum suorum.

Antequam a divisionibus Turcariim intestinis abeam, subnectam tanlum aliquid de divisionibus Turcarum in ipsa .ILgypto. Duodecim in ea Sangiacis seu Bejis credilaî provinciœ parles; hi ex velustis familiis cum eradicari non facile possent, hereditarii relicti sunt; pendent Timariotae ab ipsis, bine, cum potentes se sentiant, ad minimas quasque occasiones turbant, ausi sunl dejicere Bassam summa poteslate et carcere includere, successore a Sullano flagilato ; Turca pêne dissimulare coacto, quae punire, non nisi perdendae provinciae periculo potest. Muitae alia? in i€)gypto fucrunt turbae, ex quibus recens illa Achmet Bassa3 iEgypli stiperioris anno 1660. Et notabile est, cum terraj motus ingens (res in ^Egyptorara) et postea cometa anno 1664 appareret, id a multis pro augurio rebellionis ^Egypticae magnai habitum fuisse, concurrente tune rerum statu et Arabum tam i^gyptiorura, qui Timariotas constituunt, quam vicinorum conspiratione ; quœ militia infesta Turcis, caeterum discipiinae impatiens, vagabunda, nec nisi Tartaricomore inpraedam militans advenis potius hostibus, ut in prœdae partem veniat quam sua defendentibus, ubi nulla lucri spes, conjungetur. Sed et ipsorum Janizarorum reliquseque militiœ stipendiariae summa in ^Egypto insolentia et simul rei niiiitaris imperitia est. Hostem a centum quinquaginta annis ^Egyptus vidil nullum, nisi lios ipsos intestinos hostes pacis, qui saepe jactant se caeteram omnem ^Egypti militiam pro nibilo ducere, etsi ipsi ad decem miliium numerura non accédant. Et vero reapse illi arbitri sunt rerum, usque adeo, ut ausi sint Bassani ipsuni in vincula conjicere, Bejos trucidare, et vindicaturis a Sultano missis extrema minari. Quis non videt adventante Europaeo exercitu omnia fore plena divisiouum, desperato a ïurca auxilio, si praesertim alibi destineatur?

334 AlTEiNDlCi:.

Niinc aliquid de vicinis Aigypti Turcsp, non sttbjectis dicenduin est, ut judicari possit, quantum nobis ab illis spei metusve. Taies sunt a latere meridionali Tiircici Irnperii Arabes, Abyssini, Dungalitœ, Numidœ allique Africani; ab orientali Persae et Georgiani. Constat, Arabes diu a Turcis dure habitos incipere aspiraread libertatem. Aden Bassatus in Arabia felici sedem, pulsis Turcis, recepere, nec in Laxa ad sinum Persicum, nec in Bassora ad Arabicum, Portte ratio habelur. Rex ipsorum Arabunri vagabundorum Turcas non minus, quam hostes cavet, et ideo per desertum vagatus quolidie mutât sedes ; absconditos habent fontes, ne Turcis aliquando invasuris innotescant. Certuni est, Syriam, Arabiam, Palœstinani, iEgyptum in fermento esse. Supra dixi, principem Arabem cum Rege Hispanite, alium Emirem cum Italis principibus consiiia communicasse. Expectant nos, si sapimus, fata. Nubienses seu Dungalitœ iEgypto proximi, olim Christiani, amisere fidem magis ob pastoruni defeclum, quam affectum erga Mahometem, facile reducendi, si talia erumpant. PostDungalam et Sennaar proximi Abyssini gens quœ homines vilissimo prelio aestumat et pro nugatoriis Europaeorum artificiolis vendit. Unde facile nobis copia hominum, qui primis hostium incursibus objiciantur ; Abyssino fortasse, hoc rerum statu, nec auxilia negaturo. Facile autem Abyssina auxilia per mare advehi possunt a Lusitanis. Ingens Abyssinorum in Copthos amor, velutfratres sociosque sacrorum. Accedit peculiarisaffectus Abyssinorum in terram sanctam, quam crebris peregrinationibus honorant et sub turcica potestate esse, indignissime ferunt. Homines tota Africa facile emes, si corallos, margaritasque faclitias, cultellos, forfices, aliaque id genus opéra attuleris. Quare nec dubitandum. Abyssinos multa millia in usus nostros concessuros, cumCairumunasa'pe die aliquot cenleni homines ex illis venum agantur. Isli, etsi arniis nonduni exerciti, sunt lamen patientes soli climatisque, et primis hostium furoribus objici possuiit, ita ut si quis

exercitus Christianus 50 millium accédai, facile crescat ad centena tum ascilis his hominibiis, tum Arabibus NumidisqueconfluentibusadpraHlam; stultiimenimestcredere, hoc hominiim genus religione duci.

Georgiani etiam in pace Turcas infestantes, quid non facient bello accenso? At Persœ piurimum momenti afferenl ad turbandas res Turcarum in Oriente; etsi enini a terapoïc Régis Abbas, qui mullis cladibus Turcas affecit, nihil amplius usi sint post receptam a Turcis Babylonem, ardent lamen in eos odio implacabili, nec nisi nuntium nostroruni armorum expectabunt.

:iO.

Diclum est de vicinis yEgypli, dicendum nunc et de vieillis Franciœ, ut appareat, quis ab iis spes metusve. Considerandi hic primum Imperator et Imperii Status. Imperaior princeps prudens, gravis, solidus, plus caulione quaiu spe ducitur, consilia fovet tuto ubique publicabilia, ostendit reapse nihil se statuum libertali detrahere velle, asseruil polius, quam perdidit (ut anlecessores metuebant) in comitiis auctoritatem, ostendit enini Statibus, nisi accédât auctoritas sua, eorum deliberationes esse arenam sine calce. Ita suspiciones a sua farailia in a^mulam transtulit. Cœterum suscepta semel forliter executus est, fœderatos oppresses fideliter juvit, Suecos Turcasque féliciter repulit; id ununi denique potissinuim agit, ut Imperio, ut ditionibus suis securitas ab omni Europaeo Asiaticoque hoste conslet. Cumque hac expeditione in ^gyplum solide stabilita, omnis ab Europaio pariter Asiaticoque hoste metus ei auferatur, certum est, non obstiturum. iNam quis dubilat, quin opiaturus sit Francum ïurcamquc collidi, singulatim formidabiles sibi? Sed quwretur non tantum : an non obstiturus, sed etiam, an Franciic contra Turcam auxilio fulurus sit? Ac primum fieri potest, ut ipsemet a Turca invadatur, rebellibus auxiliaturo. Quod si fiat, junget utique Francis arma sua. Sed ponamus id non futurum : fateor, difllculter ad invadendum Turcam adducetur, nisi nécessitas, eum ad

conservandam Poloniam cogat. Et vero cautionem a Francis haud dubie desiderabit. Sed nulla certior, quam si reapse Francia invadat iEgyptum. Si interea subsidia aliqua Caîsari, saltem pecuniaria, praestet, ad augendas in Hungaria copias, specie domandorum penitus rebellium; quae res Turcam, in arma Caesarea extra ordinem aucta intentum et viribus illuc versis, Asiam nudare coget.

Polonia nunquam periculo. Turca ei minatiir. Amici Cosacci defecere, qui olim Ottomannum in bello Chôtimensi maxime repulerunt. Turca tune a Tyrae transitu prohibilus, quem nunc cum volet, habebit in potestate. Poloni fortitudinis et fîdelitatis famam bello Suecico amisere; Cosacci sub hoc rege Piasto irreconciliabiles , quem prsesertim odere. Factiones residuœ. Frustra blandimur nobis, Tartaros et Cosaccos ipsosmet Poloniae perniciem non permissuros, ne Turca nimis vicinus fiât ipsis. Nimirum hae gentes prsesenti lucro ducuntur. Si non, subigere et vastare Turca totam Poloniam ad Vislulam usque potest. NuUus ergo nobis metus a Polonis; spes hœc, ut, si velit Francia, acerrime Turcis sint resisturi, ita enim reconciliabitur Régi, quidquid adhuc Francicas partes respicit; jungent se Moscis Cœsarique. Habebit Turca ubi totas Imperii vires impendat, a tergo interea de improviso periturus. Paulum argenti sufficiet, ad Poloniam egregie animandam; quanto rectius id, quam in Angliam, aliquando futurum hostem, impendetur! Interest Cœsaris quoque adesse Polonis, si modo illi a Polonia cautio perseverationis, et a Francia sinceritatis.

Moscum Polonis laborantibus affore, aut certe Hungariam a Turcis capi, a?gre laturum, rationis est credere. At ab Anglia Hollandiaque fortasse metuendum est, ne illi expeditionem iEgypliacam nolint. Et in primis Batavi in extrema necessilate positi possent Turcae jungere sese, specie navigationis suœ in Medilerraneo slabiliendai; quo nihil Tormidabilius, cum constet Turcis non nisi maritimam polentiam aut polius industriam déesse. Excusabit Batavos nécessitas, ut olim Franciscuml; nec Sociniana religio, quaî nunc in illis regionibus gliscit, usque adeo Turcis exosa, utHomana.

Batavorum vis in commercio, maxime orientali. Hoc illis difficulter auferet Francia in ipsa India, ut nunc sunt res, nisi per Anglos Lusitanosque; at ila ipsis Anglis Lusitanisque potius quam Franciae lucrum cedet. At si Francia teneat -^gyplum, poterit ipsa extendere dominium in Indiam orientalem, longe rectius quam ex sterili Madagascare (adhuc longius, quam ipsa vËgyptus ab India dissita), aut ex Surata, ubi Franci precario, nec nisi mercalorum forma, agunt. Sed etsi in India nihil acquireret Francia, sufficeret iEgyptum tenere, ad comniercia Indiae, vitalo AfricaB circuitu, in se derivanda. Hœc unica comniercia Hollandis extorquendi ratio est. Fer vim non extorquebuntur, nisi Anglia Lusitaniaque ascita ; at ita lucrum illis cedet, sumtus nobis. Per artes non nisi eo sordium pudendarum se demiltant allai Nationes, quo Batavi, qui id fere lucrantur, quo genium defraudant suum, instar Judajorum. Una ergo restât via, ut breviores detegamus commerciorum rationes, quarum nos simus possessores soli ; quod occupala ^Egypto Francia obtinebit. Cwterum nec posse eos, nec posse velle serio expeditionem ^Egyptiacam impedire manifestum est, tum quia non nisi sero scient, tum quia conspirante contra Ottomannum Europa, id est Francica simul et Austriaca Domo, non est verendum, ut se opponat in Europa quisquam. Praîterquam quod exiguœ Batavorum vires in Mediterraneo mari, classes autem ingénies illic tenere difficile. Nec vero illi facile invadent, nec milite instructi, nec ducibus ad terrestre certamen exercilis, quod illis a Francia, temere adeo lacessita, sine auxilii spe, condemnante eos Europa, immineret.

Generatim aut Angliam aut Baiavos, aut alium quemquam in Europa expeditioni ^Egyptiacae impedimento fore, modo Imperator conspiraverit, nulla verisimililudo est. Lusitani etiam aderunt Franciae, ^Egyptum invadenti, ex mari Hubro. Hispani haud dubie applaudent. Quid enim illis nunc, nisi de servitudine sua cogitantibus optatius, quam a Turc» metu Caesarem, a Gallico se liberari? Et possunt hic fundamenta jaci solidae duarum polentissimarum familiarum ad salutem generis humani, et bonum Christianismi, ineundie v. n

in perpetuum unionis; solidae, inquam, in cjas quod inlerest, concilialione fundatae.

Damis nunc non nisi de sua, et per consequens, Germania3 securitate sollicitas est.

Sueci natura stipendiarii esse debent ejus principis Christiani, qui novas res moliturus, qui quaerit ire plus ultra, id est Francise. Coget eos ipsa nécessitas ad Francise semper partes recurrere. Sed in Germaniam res magnas amplius per Suecos geri posse, non magna verisimilitudo est, omnibus vicinis in eos intentis armatisque. Quodsi Régis Christianiss. jussu atque auctoritate Poloni militent in Turcam : hoc Polonis saluti, Suecis lucro, Francige felicitati, Turcis exitio erit.

Ex his jam apparet, summam esse in ^gyptiaca expe'ditione securitatem. Nam nec in Europa quisquam metuendus, conspirante Francise Austriaca Domo; faciet Clerus, faciet Pontifex maximus officium suum ; cum nihil ipsi Ilalise accidere possit optabilius. Sed pessima ponamus : Europseos et Austriacos ipsos Franciam in Barbaros euntem invadere. Quis non videt, posse Franciam, quando libet, impune desistere, Turca non persecuturo? Non minus quam post Gigerinum tentamentum, aut Candiotica auxilia. Jamque causam suam Francia coram Deo hominibusque justificatam habebit, ostendit optimam voluntatem suam, declamabit jure in impedientes, resumet priora, nec difficulter cum Porta in gratiam redibit in eo quod utriusque interest fundata. Securus reditus, mari aperto. Sed omnibus pessime euntibus, quid nisi classis cujusdam exercitusque clades ; major Francia est, quam ut tali infortunio magnopere percelli possit. Periculo exercitus perdendi, spes tantse regionis emi potest^ etiam ex prudentissimi cujusque a^stimatione. Sed cum nemo in mari remansurus sit, ne metui id quidem cum ratione potest. Nec metuenda nobis, qnae Pelagio Cardinali aut Ludovico S. evenere. Scimus quid ordo et disciplina et bonum consilium possit, quibus quantum

iiuiic valeal Francia jam multis speciniinibus oslendit. Sed et quantum inter illius et nostri temporis rationis intersit, facile ostendi potest. Exigu* Ludovici S. vires, mare et Nilus in hostium potestate, interiora regionis intrata, infeslo litore a tergo reliclo, ne commeatu qujdem suppetente. Missiiia ignea (quai tune ignis Grœcus appellabantur) Saracenis tantum, non et nostris. Saraceni in ^Egypto tune bellis continuis exerciti et magnam partem ex ferocissimis Ciicassiis orti. ^Egypli lilora tune pro illius temporis ratione munitissima erant. Nunc omnia contra. Nec status ratio tantum, sed et honor in titulo est, etsi cœpta infelicia Rex desereret. Nihil nocuit famae Régis, quod Gigeris Candiave désert*. Perpulsare licet. ^Egyptiacus conalus tertius, et, ut spero, auspicatior esto. Paucis addam :

Aigypliucaia Expeditionem prxsenti consi/iorutn Unea' consentaneam, ac nunc oniissam occasionem fortasse perituram.

Francia quœrit arbitrium rerum, possessionem commerciorum maxime Orientis, eversionem Hollandorum, llexgloriam principis magni : omnia ista in ^gyptoet,hoc amplius, honor Iraperatoris Orientalis, res ob magnas consequentias non praelereunda. Bellum hoc sacrum titulo, fructu quovis profano utilius, quale probaret ipso Machiavellus. Orbis Christianus obligatus habebitur, Italia inprimis et Gennania, in quibus maxime Franciœ interest auctoritate atque amore valere, devincientur.

Confluet ad Regem tani praeclara molientem, quidquid Europa habet magnorum virorum pariter et excellentium ingenlorum verœ gloriae in Francise theatrum, nuUi amplius calumniae, nuUis suspicionibus obnoxium erit. Sed tant* rei consequentias pro dignitate persequi, vastum ac pêne infinitum.

Addo vero matnrandum esse. Parata omnia necessaria ad navalem expedilionem, et in maritima regione adest eliam, quod supersit. Si pax bono Europœ fiat, quae rectior occupalio viiiuli militari ab otii rubigine prœservandae? Jara Rex arbiler belli pacisque; possunttempora evenire ubi non sit, Anglis pariter Hollandisque Auslriacae Domi arctius illigalis, lum metus domesticus adimel animum Francité audendi majora. Sed fac eandem semper Eiiropae faciem perseverare : non eadem Turciœ ^gypli(|ue erit. Constat Turcas et primum inprimis Visirium omni studio laborare in reformalione rerum. Jam pêne arles militares noslras didicere, discent mox maritimas quoqne, ipsa natura manum praebente et affluentibus aposlatis. Quo facto, dabilur orbis Christianus in tremorem, seraque erimt et frustra tune optanda, quœ nunc cura contemtu audiunlur. Quid mirum? nonne nostris similiaTurcis capita, nisi quod turban gerunt? Si semel illis in mentem venerit, munire maritima ^Egypli, quod unius anni opus erit, valeat spes Chrislianitatis, quam soiam reliquam video.

Post haec explicata non est quod de expeditionis justitia dicam. Quid justius bello sacro, pro bono generis humani, profeclu Beligionis Christianae, liberatione miserorum, nostra auxiiia imploranlium, sepulchro Domini, ultione faslus injuriarumque, quas etiam Francia a Barbaris accepit? Nec peculiaria Régi cum Porla fœdera pactaque esse puto. Si Candiotica et Gigerina expedilio justa est, erit ^gyptiaca quoque. Vertitur in momento, quod Rex huic meditationi dabit, salus millies mille animarum; cœlum ipsnm deliberalioni ejus intentum est. Hic gloriae, bic meritis, hic virtuti, hic fidei iocus, hic commissoruni expiationi, hic saluti.

Nunquim gluria divina nostraque arctius ligata fuit, nihil credo majus simul justius sancliusque in humanam cogitationem venit. Destituiint verba plura dicturum, et multitudo rerum maxiinarum omnem ordinis polestatem eripit. Caetera ergo supplebunt ingentes animae, a quibus lux atque regimen humanis rébus, quae uno mentis ictu plura complectuntur, quam voluminibus enuntiari possit.

Hoc unum superest, ut precemur a Deo, ut attentionem et animi adversionem largiatur : quo majus gratise don um Dunc neque illis, neque nobis dari potest.

LEIBNITIl DE EXPEDITIONE ^GYPTIACA EPISTOLA AD REGEM FRANCIiE SCRIPTA, 1671.