I.EIR.MZII S Kl'ISCOITi ilMKNSI
LEIBMZILS EPISCOPO TlXŒNSl SALUTE.M DAT.
Auloerapliiim ex nondoiD edili? quœ Hanovers in Bibliotheci re?ia inter Irenira as>eriantiir
Illustrissime et Revcrendissime Domine,
C.iim cogentibus negotiis meis imitus a vobis discessei'im scribendi officio absentiam solari conor. Epistolam ad Jacobum Benignum de Jiossuet episcopiim aiitea Condoniensem nunc Meldenseni rite curavi, alterani quoque ad Burkersrodium Kraftianis meis inclusam cursori publico commisi. Valetudinem Tuam in dies in melius auclam restitui perfecte et opto et bac anni tempestate spero. >ec xlubito quin negotia destinata in bis regionibus ex animi sentenlia sis confecturus ; prœterquani enim qiiod consiiia tua mihi sinceritatis ac pietatis plena videntur, quabbus Deus déesse non solet, certe nihil a te postulari arbitrer quod non œquo animo concedi ab omnibus, imo desiderari debeat. Utcunque res ceciderit optimi in rempublicam christianam omnem et singulatim Germanicani nostram animi doriani babebis, efïïciesque ilhid saltem ut intelligamus quœ supersint difficultates iterque ad paceni reddatur expeditius. Nam plerique qui antea Jrenico studio se dedere, aut ignorasse aut dissimulasse videntur principia cujusque partis, aut ea petivere quœ dari sibi alj aliis non poterant, nisi tota causa cadere velleut. A Te Aero prœclare ostensum est ut (|uis in Ecclesia esse dicatur non opus esse eum assentiri omnibus dogmatis in ea detinitis '^si quidem '• 3
34 Ll'llBNlZlUS EPISCOPO TllNlKNSI.
ignoret Ecclesiamila delinisse (jund nl)iqiic facti est), sed sufficere ut ptirulus sit slare decrclo ejus,id)i sibi cognitum erit. Itaque quia de forma Tridcutini concilii, dubitandi causas babero sibi videntur proteslan-; tes, sufiicit eos ex animo se submi Itère decretis aiit'ujus concibi fuluri legiliuie habiti, iuterim vero recipi in Ecclesiœ unionem, sacros ordines a romana Kcclesia accipere et, quodhinc sequitur, agnoscere in ea salvujn fidei fandamentum et ordinari;e potestatis deposilum in Episcopis divino jure rcsidens. Interea exemple Graecorum reconcilialorum petierunt et connubia sacerdotum ad vcteris Ecclesiae exempla restricta, et comniunionem sub utraque specie, et cultum di\inum in lingua vulgari retinere, et circa modum prœsentiœ realis in sacra cœna et purgatorium et alia controversa dissentire in romana. Ecclesia, donec in concilio res defmiatur. Verum ne elusoria sit conciiiatio , simul de forma concibi conveniendum est, ut in posterum dubitationi non sit locus. Legilimum autem concilium seraper habitum est quod ex Episcopis congregatum est, et cum cathobci postulent ut accédât pontificis Romani autoritas in eo convocando pariter et gubernando, non est cup répugnent protestantes, utique enim in omni collegio cultuque hominum directore quodam opus est; vicissim poterunt ipsimet inter judices sedere, nam qui Ecclesise sémel jam reconciliati Episcopos légitimes liabebuntiidem locum habebuntin concilio. Sed quia pugnantibus opinionibus necesse est concludendi rationeni baberi, sequendum hic arbitrer, quod alias in Ecclesia observari solet, ut pro sententia coijcilii hajjcatur quicquid dufe très \e partes, ve
LEIHNIZIUS lil'ISCOl'O TIMK.NSl. 35
mature discussa examina tisque per deputalos ultro citroque rationibus, statuere.
Ubi a nobis discesseris, suspicor te ad serenissimiim dueem Neoburgicum inyiseiidum iturum, cujus |)riiicipis notae sunt orbi virtutes. Me quidem illi olim eminentissimus mibi peramicus commendare constituerat Boinebiirgius, pro quo multa laboraveram in polonicis rébus ; sed cum e\entus defuisset irritœ opérée mentionem fieri inutile \idebatur. Literas Excellentiœ tuœ hic accepi plenas humanitatis , et commercium aliquod literarium in posterum intercedere e re videtur ; rogo indicari quanam ratione literse in posterum recte curari possint. Ad me quidem ta bellioni publico commissse et Hanovera simpliciter destinatœ satis curantur. Quin et si qua sorte incident scribenda arcaniora (ab aliis enim legi posse quœ inter nos locuti*sumus fortasse aliquando inconsultum esset) poterunt alphabeto aliquo tegi, de t|uo Yoluntatem vestram ante discessum exspecto . Vale et fave, etc.
lUustrissimœ et Reverendissimse Excellentiae vestrae
\iro paratissimo,
Gotliofredo-Guillelmo Leibîn'izio (1).
(1) Leibniz écrivait, le 27 avril 1083, au landgrave Ernest de Hessen Riieint'els, qui avait élevé des doutes sur la mission et la bonne foi de l'évèque de Thina : « Quant à Monsieur l'évesque de Thina, je lui ay parlé quelques fois, et je puis dire à V. A., sur les doutes qu'elle en a -. 1° qu'il est Kspagnol et non Italien ; 2" ([u'il parle bon allemand, ayant esté en Allemagne plus de vingt ans ; 3? qu'il a régenté en théologie dans son ordre, et par conséquent qu'il n'ignore pas la théologie positive et scholastique; 4° je trouve aussi qu'il n'est pas mal instruit des controverses, au moins autant qu'il faut jour son dessein; i)° son dessein n'est pas fondé sur les seuls articles populaires de la communion des deux espèces, du mariage des prestres et choses ■-emblables, comme il semble qu'on ait rapporté à V. A. ; mais il va plus avant
3t< i:iMS(;(»i'i N m: iiw i.kii;.m/.i<».
KPISCOiniS DE TINA LEIHNIZIU SALITKM DAT (1).
Ex Atitopr.tplio iu>ii<)ittu ciltio i)U(hI M;n)ci\t'i'.i' iti Bittluttheca rc^ii^ iiitcr IrrriuM a^.'^ei'vuttir.
Hanoveraj, hac 2 martis 168;i.
PraMiobilis. strcuue, clarissimeque Domine,
Desideratas vestras de 14 fcbruarii heri recte accepi : gaudium mihi fuit de sanitate lleverendissim;!' Dominât ionisvestrœ assecurari, gaudiumque complebitiir si liccat hic in loeo personaliter -videre. Exporior enim Yerum esse quod quie sunt eadem uni tertio sint eadeni inter se, quia scio coniunctioneiii vestram cuni rneis krafflio et Hornigkio (2).
Indicaveram quidem me hinc citius expediendum.
fi touche un peu à l'essentiel; 6° il m'a asseuré positivement qu'il a en main (les approbations de plusieurs théologiens catholiques auxquels il avoit proposé le fonds de son dessein, lesquels, après bien des discussions et des doutes, l'avoient enfin aggréé ; 7° je n'a> pas veu les écrits qu'il a échangé avec plusieurs théologiens protestans , mais ce qu'il m'a dit de son projet m'a paru possible; 8" cep?ndant, quoique je tienne la cliose possible, contormément aux principes des deux parties, j'avoue, veu Testât présent des affaires du monde, que je ne croy point probable qu'il réussisse; il laudroit supposer dans le commun des hommes , et principalement des théologiens, plus d'équité et de raison qu'on n'en peut attendre. Luy mesme aussi n'espère pomt d'en voir si tost un plein succès; en attendant l'effet que cela pourra faire, c'est que le chemin sera toujours applani et que la postérité en pourni profiter. Comme il m'a parlé de son dessein, à condition de ne le point i)mblier, je dois garder ma parole, mais je l'ay exhorté à trouver Y. A., en partant d'icy, ce qu'il m'a tesmoigné d'avoir grande envie de faire, si sa route le luy permet. ••
(1) Ha'C epistola involucrum habet chartaceum : A M. M. de Leibnitz, con- Neiller aulic de Son Altesse Sérénissime l'évêque d'Osnabrucg , duc de Brunswich et Lunebourg, présentement à Zellerfeld. N. E.
(2) A/a// et Hornigk Cf. 221, Iroii, t. II. Approbatio hhri Christiana' concordia^ sub nomine Jos. Mauritii ab Hornik editse anno 1682, 7 februarii.
EPISCOiniS DE TINA I.KIBMZIO. 37
Sed Deus taliter res disposait ul hic adhuc ad niinus quatuor aut quinque dies, id ost ad niiuus usque ad sequentem diem Mercurii sim adCiituriis. Si \ero arihuc intérim negotia vestra hue (hieerent, mihi accidet res perjucunda. Jucundior autem si ex quocumque loco offieium praestare \aleam.
PrœnobiHs strenuœque Dominationis \estrae ad quaevis paratissimus et addiclissimus,
Christophorus,
Kpiscopus (le 'lina.
EPISCOPUS DE TINA LEIBNIZIO SALIJTEM DAT.
Kx aiitû'^r.ipho noinluni l'ililn i|nocI Haniiv<'rM' inti'i- Iri'iiii'H a<«Hi\;ilur.
Haiio\'eirt', liac » julii IGs:}.
Pernobilis, strenue, consultissimeque Domine, et ainice obsequentissime,
Pergratas tuas cum inclusis Vienneiisiluis heri accepi. Ago gratias tum pro hoc favore tuni etiaui quod apud serenissimuni Laudgravium me injuste accusatum excusaveris i 1 ). Placebit per occasioneiu
(1) cf. Epistolam Leibnizii ad Laudgravium, a Roininel edilaiii, 184ti: u Quant à Tafflaire de Monsieur l'évesque de Tiiina , je demeure d'accord qu'il y a peu à espérer présentement , et j'a> dit à luy mesme, que Je croyois les conjectures peu favorables à ces sortes de négotiations, qiio>(iue trèslouables et dignes d'eslre poursuivies dans l'espérance qu'il en pourroit l'ii jour résulter quelque fruit pour la bénédiction de Dieu. Cependant je luy &> comniuni(|ué un Extrait de ce qu'on a^oit mandé de ce pays cy à M. Spenei-, qui l'a^oil coiiiniuniqué à ^ . A., à sçavoir que ledit evesque avoit beaucoup relâché de ce que le concile de Trente a défini en matière de la justification, il me répondit en ces propres (ernies : " Ago gratias quod apud Sereiiisi-imum 'i Landgralium me injuste ac( usatum excuses; placebit per occasionem ad- .. dire quod ego nullibi causa^ suscept.e agam d'rectorem , sed simplicem
;j,s FI'IS(^.0|'J'S l)K TINA I.KI15MZI0.
addere qiiod ego iiullihi causa^- susceplm af<am doc lorem, sed sinipliceni apiid iilramquc ])artem sollicitatorem. ISil ergo pro vcl contra ullam parlem mc^ concepisse, invonisse, cessisse aut obtulisse prœtendo, sed hoc unicum ut quœlibet pars in dies vicinius sibi in quantum polest appropinquot. Projecta quœ exhibeo et illa quœ in his asseruntur cedi ac concedi postulantur ; proteslanliuni nomine, prout litulos inspicienti semper patebit et cum theologis cum quibus egi declarabitur : ac juxta principia sua, non juxta noslra procedunt. Ego vcro iUis nil aliud [)olliceoi' quam quod , sicuti in primariis locis incepi , ego theologicani et tam favorabilem ac principia nostra paliuntnr approbalionem j)i*ocurare laborabo. Quid vero circa hrec una \el altéra pars consenserit haec sane. Is qui Serenissinio (1) retulit neque idlus ex his vel aliis parlibus scire potuit, quia illi qui tracta\inius cuncta oscultavimus. Non faciam dil'Iicuhatem Serenissinio substantiaha (2) per occasio-
.< apud utramque parlera soUicitatorem. SH'û ergo pro vel contra ullam parlem " me concepisse, invenisse, cessisse, aut obtulisse pr;etendo. Projecta (jiia' .< exhibeo, et illa (juic in his oiïeruntur, cediipic ac concedi postulantur, proie testantiuni nomine (pruul titulos inspicienti semper patebit, et theologis, " cum quibus ago, declaratur), et juxta principia sua, non nostra proceàunt. " Ego vero illis nibil aliud poUiceor, (piam <[uod ego ibeologicam , ac tam " favorabilem ac principia nostra patiuntur, approbalionem procurare lalio a rabo. Kom faciam diflicu.tatem Smo. L. per occasionem substantialia apc- " riondi, cpiia ejus proteclionem atcjue instructionem supra banc rem summe ■< semper veneraitor. « V. A. voit par là qu'il se gouverne assez adroictement, puisqu'il n'avance rien, ny de sa pari, ny de celle de l'Église romaine, ne tâchant qu'à apprendre jusqu'où les protestants peuvent aller. Tandis (ju'il demeure dans ces ttrmes, V. A. n'aura pas sujet de craindre (piolque préjudice ou siiiacco. >'
(1) Scilicet Ernesto Augusto, duci Hanoverano. N. ¥..
(2) KKstit inter Irenica sc^riptimi 'i'i;ieir-;is cpiscopi ^u!) bac sulsl<tnlialium noiiiiui- l'xarat'jiii. X. !•;.