FREDERIC DE SAXE A L'ÉVÉQUE DE TLNA
Copie de pièces inédileJ, île la imiii de Leibniz.
22 novembre 1684.
Ij'oii a sujet de vous féliciter de vostre heureux retour d'un voyage aussi pénible que celui de l'Italie. Je ne doute point que le succès n'ait répondu à vostre zèle et application pour le bien public. J'en attends (les particularités, s'il vous plaist de m'en faire comnmnicalion , et seray fort satisfait s'il y en a à espérer que les difficultés puissent estre surmontées., qui jusqu'à présent, dans cette affaire, m'ont paru absolument insupérables.
Je suis toujours , Monsieur,
votre très-affectionné à vous,
Frédéric ,
duc de Saxe.
[Manu propria.]
(1) Cette lettre est vraisemblablement adressée à l'évèque de Tina, qui, en 1683, était à Berlin avec ce prince et d'autres. Cf. le,Sommaire historique. N. E.
4f5 Mf'lVNlS LEIUMZM»
Wlll
MOLANIS l-i:il{MZ10 SALUTIiM 1»AT.
¥.\ aiilo^r.i|>li>< H;innM'i,ino iniiuliiiii t'ilitu.
Han., I;> ma> Ififi».
Icnosct'iiliamal) IminaiiitaU' lua iiiihi polliceor, Air nobilissime, quod promissis nieis prœter omneni iiieain consuetudinem tam maie slelorim. Voliii equidt'iii qiiani vere vivo oflicio hoc humanilatis pro eo ac decet defungi, calaniumque scripturienteiii non seniel liabui in maniijus ; sed spatiis exclusus iniquis, proiiositiim illud nieum in rem conferre non potui. Psisi tamen in magnis censeri débet, et cuivis potius Euclidœo contra diflicilius problenia, cuius solutio in provinciali statunm conventu nostro jani urgetur atque ita liabet.
Dato quocunque negolio pro prœsenti reruni statu prorsus impossibili, iiL manente eodem reruni statu positisque iisdem circunistantiis possibile liât, elTicere.
Possil)ilius citra dubium est problema nostruni Irenicuni, de quo ad Illustrissimum Seckendorffiuni scribere habes in animo eamque epistolam familiariter niecum communicasti, ac novum super hac re judiciuin explorare non fuisti gravatus. Mallem equidem ante literse illse abirent, de hoc negotio tecuin agere ; sed id mihi per occupationes publicas jam non liceat, mitto suniniani tolius Methodi (1) quam-
(1) Scriptimi scilicet cui titulus; est : Metliorlns rediiccnda: uiiionis Kcclcsiasticae inter Roinant'iises et Protestantes qua' 30 iiiart. 1683 [nodiit Hanoverœ. N. E.
MOLANUS LEIBMZIO. 49
vis tam currcnte calamo tamque tiimultuarie scriptam, ut merilo subverear, ne quam plurima illius liquide vix legi, nedum intelligi possint ; id unum protervc peto, ut mei in scriptione illa tua nuUa fiat mentio, non quod auctoritatem inventionis ego defugiam, quœ non potest non saltem apud seros nepotes mihi esse perhonorifiea , sed quod non cupiam cum quoquam mortalium contentionis serram super qunestionem — Ecclesiœ paceni — concernentem reciprocari.Idquod facile velfieri queat, vel quod ad id faciendum urgere possim, si epistolicum illud commercium, qua3 soient esse doetorum viromm scriptisque celebriuin fata, incidat in manus sacrorum hominum sive theologorum, eorumque obstetricante cura publici eloquendo iuris fiat; sed et de contento epistolœ Electoralis nostroque responso \alde velini te res ipsas ^uidem scribere, sed dubitanter, et quasi ex alterius non satis certa relatione. Quod propterca bonum factum arbitror, quoniam literœ nostra3 apologeticag serenissimo Electori a serenissimo nostro nondum, quantum scio, sunt communicata.
Vale, \ir nobilis, ac salve.
Nous citons ici, pour l'intelligence de la lettre XXIV et des copies de pièces qui précèdent, cet extrait d'une lettre de Leibniz au landgrave de Hessen, sans date, mais du mois de juillet ou d'août 1688 : « A |)ropos de Monsieur l'évêque de Neustadt qui a esté autres fois à Hannover et ailleurs pour jetter quelques semences d'une réunion, 7'oy eti l'/ionneur de le voir à Neustadt mcsme, où il m^afait beaucoup de civUifc. Il m'a monstre des pièces authentiques, qui prouvent que le pape, des cardinaux, le général des jésuites, le maisfre du sacré palais et autres, qui ont esté pleinement informés de ses néf/otiations et desseins, les ont approuvés. Je m'ima-
(1) Gerardus, Abbas Luccensis, scilicet Molanus, abbas de Loccum. N. E.
50 LE115N1Z1US EPISCOPO NEOSTAUllîlNSI.
fjino qiu' «m but ost sans dmitc do faire rorovoir un jonr auv profoslans le concilo i\v livnlt'; mais il > va par îles dc-^rcs ronliMiiifs à rimniciir cl à la portée des «ons. K» eflot, à bien considérer ce concile, il n'y a gnères de passasses (|ui ne reroiveni un sens (in'nn proloslaiit raisoiimilile puisse admettre. EtV. A. S. le peut jufier par l'exemple (piejay donne, touchant l'intention nécessaire pour la validité du sacrement, car je dontois si mon explication scroil passable; mais rapprohation de M. Arnanld,(pii se ra])portc mesme auxsentimens ([n'on soutient ea Sorbonne, me donne lieu d'espérer cpielcpic cbose de seudiiable en d'.iutres matières. La meilleure rnaniue (pie Monsieur l'Évesque de Nenstadt puisse doimer de la sincérité de ses intentions louables, c'est (pie maintenant ([u'il a un bel évesebé, où il p(Hit vivre le plus content du monde, il a encore Iiî mesme zèle, estant prest à reprendre le fil de sa négotiation aussitost qu'il verra quelque apparence de fruit. »
EPISCOPUS NEOSTADIENSIS LEIBNIZIO SALUTEM DAT.
Ex iuilogiaplio noiuinin ciUtu.
15 decemb. 1688
Prcenobilis, strenuc, dilectissimeque Domine,
Spero quod catarrhus cessaverit et de hoc informari desidero : quia ultimœ viri cofiitationes soient esse solidiores, illas quae circa relationem mihi nimc incideruiit hisce aperio. Cuperem ut in titulo a persona mea abstraliatur et sic vel simili modo ponatur :
1° Puncta principalia relationis (1) circa statum negotii reunionis occlesiasticœ Germanorum et Hungarorum a paucis annis apud utramque nationem incepti, ex pluribus principum ac theologorum utriusque partis originalibus authenticisque scriptis pcr
(1) Hoc scriptnm cujus exemplar exstat inter varia Hungarica ab Episcopo peracta cinn bac meatione qnam ipse Leibuizius addidit : « haec transcripsi, » h inveni. N. E.
LEIBNIZILS EPISCOPO NEOSTADIENSI. 5Î
viros infra scriptos deductœ et augustissimo Cœsari hiimillime oblatœ ;
2" Et ut consequenter in prœmissis secunda linea exprimatiir meus titulus sieut episcopi olim de Tina in Croatia nunc de Neustatt in Austria ;
3" Et ubi de rege Suecia) agitur, ponantur hœc verba : IntcrRomanam ctprolestandumEcclesiam nonin fumlamenlo salutis sed in solis additamentis intercedere dislantiam. Hœc enim formalia invenio in memoriali quod Deo dante die sabbathi post ordinationes meas adferam.
4° Ut deleatur paragraphus qui in eodem puncto primo invenitur et incipit ; Juste itaque a nobis petivît ut in liac relatione : deleatur etiam ille immédiate sequens qui incipit : Eœ quo sequititr primo : Deleatur usque ad numerum secundum ; cui apponantur hœc verba : Ex quo sequitur.
5" Punctum tertium ponatur sicuti in adjunctis hic. Hœreo an non omnia quœ me concernunt vehm omittere. Salutem daobus sociis.
Strenuœ Dominationis vestrœ paralissimus
ClIRISTOPHORUS,
Episcopus Ncostadiensis.
Omittatur etiam primi puncti paragraphus qui incipit : Necobstat, et relinquatur ille qui immédiate sequitur et est ultimus : Denique generaliter prsenotandum.
A M. Leibniz , conseiller aulique de S. A. S. Mgr le duc de Hannover, présentement à Vienne.
52 LEIBMZIUS EPISCOPO NEOSTADIENSI.
LEIBMZIUS EPISCOPO NEOSTADIENSI SALUTEM DAT.
Ex autographo Lcibniiiano iioiidum i"lilo. ]
\iennae, 9jan. I(i89.
Illustrissiiiie et Reverendissime Domino, Domine graliosissime.
Non possiim non laudare egregia cogilata nupcris ad me litteris vestris expressa. Verissimum est enini Batavos eorumque fœderatos et omnes in universum protestantes studiose cavere debere, ne imperatoris et aliorum principum catholicorum animi scrupulis et suspicionibus impleantur, et pontifex maxinius omneni autoritateni suam apud eos instigante Gallia interponere cogatur, ne commun! causae quœ cuni detrimento religionis eorum alicubi conjuncta est, favere possint. Id Yero evitabitur si ipsi principes protestantes ostendant non se catholicos odisse, sed tantum voluisse contra hostiles quormiidam animos securitati suœ consulere. Oplime autem ostendent moderalionem animi , si negotiationem qualis Yestra est porro admittant, neque ulla ratione melius Gallicas artes, quibus illa romanam curiani circumvenire et concitare tentât, labefactabunt. Si quis hœc serenissimo Electori Brandeburgico aliisque insinuare posset, magnum utique operœ pretium faceret. Sed difficile est hoc facere per literas. Sanctissima Ducissa talia facilius coram ageret, cum forte illac transibit Klector, si, ut feront aliqui, Berolinum redire in animo habet. Vereor tamen ut libenter ingrediatur in nialeriaui quam Bcrolini elector
LEIBNIZIUS EPISCOrO NEOSTADIENSI. 53
declarare \isus erat. Sed si sese jungeret princeps Anhaltiniis cui Elector negotioriim partem non exiguam credidit, putarem aliquid frucluosum geri posse.
Ego de itinere in Italiam delibero (I). Nam serenissimus dux Mutinaî mihi Archi\i iisiim offerri curavit, ut communis Estensi genti origo ac Bruns- >^•icensi illustretur, quod serenissimo Duci meo pergratum fore arbitror. Itaque tempore et locorum \icinia utor. Ante discessum autem spero mihi occasionem coram porro testandi promtitudinem inserviendi meam non defore. Plura Dominus Kraft edisseret. Effo me commendo humillime
Illustrissimœ et Reverendissimae dominationis vestrae
servus obsequentissimus,
EPISCOPUS DE TINA, iNUNC NEOSTADIENSIS, MOLANO (2).
El autographe nonduro edilo quod HanoTcra in Bibliotheca regii inter Irenica asserTatur.
Budweiss, hac 7 junii anno 1690.
Reverendissime et amplissime Domine abbas doctor obsequentissime.
Tandem tandem accepi licentiam ac litteras redeundi ad nostrum opus sacrosanctum. Hisce me ergo sisto
(1) Ipse episcopus nuper ex Italia redux 1688, Roma\ Innocentio XI (1676- 1689) favente, cum Cibo, Pio, Spinola et Alberico cardinalibus , nec non Laurea, Peres et aliis theologis de Reunione collocutus erat. (Vide Epitomen historicam.)
(2) Exstat adhuc Hauoverœ altéra ejusdem fere argunienti epistola ab epi-
54 EPISCOPLIS DE TINA MOLANO.
apuil principaleni illius collaboraloreiii, iiiio fuiulatorem , significoqiic quod Vienna hue inlra Iriduum pervenerim rccliusqiie hinc llaiioveram pergain. IJlor quitlcni propria roda ac oquis (ciiin pcs meus seiiipcr semipodai^Ticus aliuni iliuerandi modum non concédât). ISullibi tamcn in via liœrebo, a cl ad alium transibo qnani ad scrcnissimos meos ac roi Protcctorem et rrolectricem, quœ mihi tam in ultiniis quam in omnibus constantiam vestrœ personœ specialiter certificat.
Ratio cur hasce prœmittam prima est ut asserurem per varias vias quod sim in via versus vos, ut si possibile sit serenissimus mihi gratiam personalis sua3 audientiae prœservet, vel si hoc fieri nequit mandata sua ante abitum prœparet. Per Dominum Leibniz me serenitati suœ exphcavi. Secunda est ut et amplissima Dominatio Yestra, quantum fieri poterit, itidem lïanoverœ sit ad manum. Cogor enim imminentem circuitum cum omni celeritate perficere nec sub aba conditione veniam obtinui. Hanoverae itaque non ultra unum diem hœrere intendo. Si vero amantissimam personam vestram itidem non invenirem, cogérer ire in Lokum et ibi incommodare ac per temporis jacturam incommodari. Absque magno enim consilio vestro non progrediar, cupioque cum illo et per illum finire per quem incepi. Ore tenus plura, imo omnia, quia tali amico cor intègre aperiam. Spero quod manu palpabitur sinceritas et constantia ac alacritas cum qua laboravi ubivis. Salutem specialem Dominis de Platten et de
scopo ad Leibnitium, Pragae, 30maii [lOjunii] 1690, scripta, qua adventus sui eum certiorem facit.