LE CARDINAL DUC DL RICHELIEU
Mo.NSEIGNELR,
Je n'aurais jamais eu la témérité de présenter à Votre Éniinence ce mauvais portrait d'Horace, si je n'eusse considéré qu'après tant de bienfaits' que j'ai reçus d'elle le silence où mou respect m'a retenu jusqu'à présent passerait pour ingratitude, et que, quelque juste déliance que j'aie de mon travail, je dois avoir encore plus de confiance en votre bonté. C'est d'elle que je tiens tout ce que je suis; et ce n'est paysans rougir que, pour toute reconnaissance, je vous fais un présent si peu digne de vous et si peu proportionné à ce que je vous dois. Mais, dans cette confusion, qui m'est commune avec tous ceu.v qui écrivent, -j'ai cet avantage qu'on ne peut, sans quelque injustice, condamner mon choix, et que ce généreux Itomaiii, que je mets aux pieds de Votre
* Ce mot Ifienfaiis fiiii voir que le ciirJinal de Biclielieu savait récompenser en premier ministre ce même talent qu'il avait un peu perscculédans l'auleur du l'.iit.
Éniinence, eût pu paraître devant elle avec moins de honte si les forces de I artisan eussent répondu à la dignité de la inalière : j'en ai pour garant l'auteur dont je l'ai tirée, qui commence à décrire cette fameuse histoire par ce glorieux éloge, « qu'il n'y a presque aucune chose plus noble dans toute l'anliquité.» .le voudrais que ce qu'il a dit de l'action se pût dire de la peinture que j'en ai faite, non pour en tirer plus de vanité, mais seulement pour vous offrir quelque chose un peu moins indigne de vous être offert. Le sujet était capable de plus de grâces s'il eût été traité d'une main plus savante; mais du moins il a reçu de la mienne toutes celles qu'elle était capable de lui donner et qu'on pouvait raisonnablement attendre d'une muse de province', qui, n'étant pas assez heureuse pour jouir souvent des regards de Votre Éininence, n'a pas les mêmes lumières a se conduire qu'ont celles qui en sont continuellement éclairées. Et certes, Moxskicneur, ce changement visible qu'on remarque en mes ouvragesdepuis que j'ai l'honneur d'être à Votre Éminence, qu'est-ce autre chose qu'un effet des grandes idées qu'elle m'inspire quand elle daigne souffrir que je lui rende mes devoirs; et à quoi peut-on attribuer ce qui s'y mêle de mauvais qu'aux teintures grossières que je reprends quand je demeure abandonné à ma propre faiblesse? il faut, Mo.nseicseuh, que tous ceux qui donnent leurs veilles au théâtre publient hautement avec moi que nous vous avons deux obligations très-signalées : l'une, d'avoir ennobli le but de l'art; l'autre, de nous en avoir facilité les connaissances. Vous avez ennobli le but de l'art, puisque, au lieu de celui de plaire au peuple que nous prescrivent nos maîtres, et dont les deux plus honnêtes gens de leur siècle, Scipion et L;elie, ont autrefois protesté de se contenter, vous nous avez donné celui de vous plaire et de vous divertir; et qu'ainsi nous ne ren-
' l'orneille demenrait à Rouen et ne venait à Paris que ponr y faire jouer ses pièces, dont il lirait un prolit qui ne répondait' point du tout à leur gloire et à l'ulilité dont elles étaient aux comédiens. (
UOIIACE.
dons pus un pclil service à I l:;i;il, puisque, conlii- Inrant à vos diverlissenienis. nous contribuons à l'entretien d'une santé qui lui est si précieuse et si nécessaire. Vous n(uis en avez facilité les connaissances, puisque nous n'avons plus besoin d'autre élude pour les acqui'rir que d'allaclier nos yeux sur Voire Kininonce quand elle bonore de sa présence et de son atlenlion le récit de nos [loëiues. (l'est là (|ne, lisant sur son visage ce qui lui platt et ce qui ne lui platt pas, nous nous insirnisons avec certitude (le ce (jni est bon et de ce qui est mauvais, et tirons des régies infaillibles de ce qu'il faut suivre et de ce qu'il faut éviter : c'est là (jue j'ai souvent appris en deii\ beures ce que mes livres n'eussent pu m'apprendre en six ans; c'est là que j'ai puisé ce qui m'a valu l'applaiidissenient du publie; et c'est là qu'avec voire faveur j'espère puiser assez pour être un jour une œuvre digne de vos mains.» Ne trouvez donc pas mau\ais. Monseigneur, que, pour vous remercier de ce que j'ai de réputation, dont je vous suis entièrement redevable, j'emprunte quatre vers d'un autre Horace que celui que je vous ))résente, et que je vous exprime par eux les plus véritables sentiments de mon àme :
Tolimi imincris îioc lui tst, C'uod nionslror diiiilo in-xlorcunîiiiin
SfeiKc non levis nitifex ; Quotl spiro L'I placeo, si placco, liiuni est.
Je n'ajouterai qu'une vérité à celle-ci, en vous suppliant de croire que je suis et serai toute ma vie. très-passionnément, Monseicneoi:, de Votre Eminence, votre Irés-bumble, très-obéissant et trèsobligé serviteur,
L!ol;.\EILLE.
EXCEHl'TA E TITO LIVIO
Titus l.ivius, lili. I, cap. wiii cl scqq,
Bellum utrinque sumina ope parabalur, civili simillimum bello, prope inler parentes natosque Trojanani utramquo prolem, cnni Laviniam ab Troja, ab Lavinio Alba, ab Albaiioriim stirpe reguin oriundi Homani essent. Kveutus tameii belli minus misoraliilein diniicalinnem fetit, quud nec acie certatuni est, et tectis modo dirutis alterius urbis, duo populi iii ununi confusi sunt. Albuni priores ingenti exercilu in agrum romanum impetuni fecere : castra ab mbe baiid plus (juinqui! millia i)assiuim locant, l'ossa circuiudaiit. Fossa Cluilia ab noniiiie ducis per aliquut saeciila appellata est, donec cuni re nomen qiioque vctustate abolevit. In bis castris Cluilius Albanus rex moritur. Dictatorem Albani Melium Sulfetium créant. Intérim Tullus ferox prœcipue morte régis magnumquedeorum numen ab ipso capite orsum, in omne nomen Albauum expetiturum pœnas ob bellum impium dictitans, nocte prœteritis liostium castris, infeslo exercilu in agrum Albanuin pcrgit. Ea res ab slativis excivit Metiuni; is ducit
exenitum i|uani proxiiin' ad lu siem piilr-.!, inde legatniii prœmissiini nunlian^ 'l'ullo jubel, jiriiisqnain dimicent, opus e.-se colloquio: si seciim rongressns sit, salis scire ea si' allatiiriim, qiue iiibilominns ad rem llomanam, quam ad Albanam piM'Iineant. Iland aspcrnatus Tullus, lametsi \ana aflerrenlur, suos in aciem ducit; exeunt contra et Albani, l'ostqiiam instrncti ntrinque slabaul, cum paucis ]irocerum in mciliuni duces prucedunt. Ibi inlit Albanus: « Injurias, et non reddilas res ex fœdere qua; repelila; sunt; et, ego regem nostrum (jluilium causaiu bujusce esse belli audisse videor, nec te dubiio. Tulle, eadem praî te ferre. Sed si vera potins quam dietu speciosa dicenda sunt, cupido imperii duos cognatos vicinosque populos ad arma stimulât; ueque recle un per]ieram interpréter, fuerit ista ejiis deliberatio qui bellum suscepit: me Albani gerendo bello ducein creavere. Illud te, Tulle, monitum velimrEtrusca res quanta circa nos teque maxime sit, quo propior es Volscis, hoc magis .«cis: multum illi terra, pUirimum mari pollent. Memor eslo, jam cum signum pugnœ dabis, bas duas acies spectalulo fore, ut fessos confeclosque, simul victorem ac victum aggrediantur. Itaque, si nos dii amant, quoniam non 1,'ontenti libertate eerta, in dubiam imperii, servitiique aleam inius, ineamus aliquam viam, qua utri utris impereni, sine magna clade, sine niulto sanguine ulrinsque populi decerni possit. » Haud displicet res Tullo, quamquam tum indole anin)i, tnni spe victoriïc l'erocior erat. Quffirentibus utrinque ratio initur, cui et fortuna ipsa pradiuit materiam.
Forte in duobus tum exercitibus erant tergemini fratres nec œtate, nec viribus dispares, lloralios l'uriatiosque fuisse satis constat, ni.c ferme res a.niinuA ALU EST KOBiLioR ; tamcn iu re tam clara nominum error manet, utrius populi lloratii, utrius Curalii fueriut. Auetores utroque trabunt: plures lamen invenio, qui Uomanos lloratios voccnt : bos ut sequar. inclinât animus. Ikira tergeminis agunt reges, ut pro sua quisque patria diinicet ferro, ibi imperium fore, unde Victoria fuerit. Kihil recusatur, tempus'et locus convenit. Priusquam diuiicarent, fœdusictnm inter Romanosct Albanos est bis legibus : Ut ciijus populi cives eo certamine vicissent, is alteri populo cum bona pace irnperitarct...
Fœdere icto, tergemini (sicut couvenerat) arma capiunt. Cum sui utrosque adbortarentur, deos pa- Irios, patriam ac parentes, quicquid civium donii, quicquid in exercitu sit, illoruin tune arma, illorum intuei'i manus, féroces et suopte ingenio, et pleni adbortantiuni vocibus, in médium inter duas acies procedunt. Ilonsederant utrinque pro castris duo exercitus, periculi magis pricsentis, quam cura; expertes : quippe imperium agebatur, in tam pancornm virtute atque Ibrtuna ]iosituin. Itaque erecii suspensique in minime gratum spectaculum animo intenduntnr. Datur signum : infestisque armis, velul acies, terni juvenes magnorum exereituum aniinos gerentes concurrunt. IXec bis, nec illis periculuiu suum.sed publicum imperium, servitiuinque observatur auinio, fnturaque ea deinde patri;e fortuna, quam ipsi fecissent. Ufprimo slalim concursu incre-
Il OR A CE.
puere aniia, iiiicantesque fulserc gladii, liorrur ingens specUintes perslriiit,'it, etneutro iriflinat;i spc, torpcbat vox spirilMS{|iif.Consertis(lBinde manibus, cum jam non motus tanlum corporuni, aKitalioquo anceps teloi'um arnioruniquo, sed vulnera quoque et sanguis spectacnio cssent, dno Romani, super aliuni alius, vulneratis tribus Albanis, expirantes corruerunl. Ad quorum easuni cum elamasset gaudio Albanus exercitus. Romanas legiones jam spes tota, nondum tamen cura dese rue rai. exanimes vice nnius, quem très (luriatii circiinisteterant. Forte is integer fuit, ut universis soins nequaquam par, sic advorsus siiigulos ferox. Ergo ut segregaret pugnani corum, capescit fugam.ita ratus seeuturos, utquemquc vnlnere affeclum corpus sineret. Jam aliquanlum spatii ex eo loco. ubi pugnatum est, aufugerat, cum respiciens videt maguis intervallis, sequentes, unum haud procul ab sese abesse, in eum magno impctu rediit. Et dum Albanus exercitus inclamat Ouriatiis, uti opem fcrant fratri, jam Horatius cœso hoste, Victor secundam pugnam petebat. Tune clarnore (qualis ex insperato faventium solct) llomani adjuvant militem suum : et ille defungi prœlio festinat. Prius itaqne ipinni alter, qui nec procul aberat, consequi posset, et allerum Cnriatium conlicit. Jamque Bcquato Marte singuli supererant, sed nec spe, nec viribus pares : alterum intactum ferre corpus, et geminata Victoria ferocem in certamcu tertium dabant, alter fessum vulnere, fessuni cursu trabens corpus, viclusque fralrum ante se stragp, victori objicitur hosti. iSec illud prœlium fuit. Roniaïuis exsultans, « Duos, inquit, fratrum manibus dedi, tertium causœ belli bujusce, ut Romanus Albano imperet, dabo. » Maie suslinenti arma gladium supernejugulo defigit, jacentem spoliât. Romani ovantes ac gratulantes Horatium accipiunt : eo majore cum gaudio, que propius metiim res fuerat. Ad sepulturam inde suorum nequaquam paribus animis vertuntur : (juippe imperio alteri aucti, alteri ditionis alienœ facti. Sepulcra exstant, quo quisque loco cecidit : duo Romana uno loco propius Albam, tria Albana, Romam versus; sed dislantia locis, et ut pugnatum est.
l'riusquam inde digrederenlur, roganti Metio ex fcedere iclo, quid imperaret, imperat Tulhis, uti juvehtutem in armishabeat, usurum se eorum opéra, si bellum cum Vejpiitibus foret. Ita exercitus inde domos abducli. Priuceps Horatius ibat lergemina spolia pra; se gerens, cui soror virgo, quaa dcsponsata uni ex Curiatiis fuerat, ob\iam ante porlam Capenam fuit; cogniloqne super hunieros fralris paludameulo sponsi, quod ipsa confecerat, solvit crines, et flebililer nomine sponsum mortuum appellat. Movet feroci juveni animum comploratio sororis in Victoria sua, tanloque gaudio publico. Stricto itaque gladio, simul verbis increpans, transfigit puellam. (I AbL bine cum immaturo amore ad sponsum. inquit, oblita fratrum mortuorum, vivique, oblita patria?. Sic eat, qu;ccumque Romana lugebit hostem. » Atrox visum id facinus patribus, plebique, sed recens meritum facto obslabat : tamen raplus in jus ad regem. Rex, ne ipse tam tristis ingralique ad
vulgus judicii, aut secunduni judicium supplicii auctoresset, coucilio popiili advocalo : « Duumviros. kuquil, qui lloratio perduellinnem judicenlsecundum legem, facio. Lex Iwrrejidi cariniiiis crut, duum\iri perduellionem judicent. Si a duumviris provocaril. pi'ovocatione certato : si Vincent, caput obnubito, infelici arbori reste suspendito, vcrberato, vel intra pnmœrium, vel extra pomœrium. <• Mac lege duumviri creati, qui se absolvere non rebanturea lege ne innoxium quidem pos?e. Cum condemnassent. tuiii alter ex bis, « 1'. Ilorati, tibi perduellionem judico, inquit : I, lictor, colliga manus. « Accesserat lictor, injicicbatque la(|ueum : tum lloi'atius, auctorc Tullo, clémente legis interprète : l'rovoco, imjuit. lia de provocatione certatum ad populum est. Moti liomines sunt in co judicio, maxinje P. lloratio paire proclamante se filiam jure casam judicaro ; ni ita esset, patriojure in filinrn animadversurum fuisse. Orabat deinde; ne se, quem paulo ante cum egregia stir[M> conspexissent, orbum liboris facerent. Inter li^ senex juvenem amplexus, spolia Curiatiorum fixa co loco, qui nunc i'ila lloratia appellatur, ostentans : Il Ilunccine, aiebat, quem modo decoratum, ovantemque Victoria, inceiientem vidistis, Quirites, eum sub furca vinctum inter verbera et cruciatus videre poteslis.' quod vix Albanoruni oculi tam déforme spectaculuni ferre possent. I, lictor, colliga manus, quae paulo ante armât», imperium populo Roaiano pppererunt. I, caput obnube liberatoiis urbis biijiis: arbori infelici suspende : verbera, vel intra pomœrium, modo inter illa pila et spolia hoslium : vel exira pomoM'ium, modo inter sepulcra Curialiorum. Quo enim ducere bunc juvenem potestis. ubi non sua décora eum a tanta fo-diiate supplicii vindicent? » Non tulit populus nec patris lacryinas, nec ipsius parem in omni periculo animum : absolveruntque admiratione njagis virtutis, quam jure causse. Itaque ut caedes manifesta aliquo iamen piaculo lueretur, imperatum patri, ut lilium expiaret pecunia publica. Is quibusdam piaculuribus sacriliciis faclis, quœ deinde genti lloratiae tradita sunt, transmisso ]i r viam tigilbi, capile adoperto, velut sub jugum misil juvenem. Id bodie publiée quo(|ue semper rcfeclum manet : sororium tigillum vocant. Horatiœ sepulcrum, quo loco corruerat icla, constructum est saxo qiuidi'atu.
PliRSONNAGES
TULLK, roi tie lînnic.
LE VIEIL HOIUCE, clievalier loniain.
lIOnACi:, son fils.
CL'IU.VCK, genlilhomnie d'.tllie, uiiKiiU ilo Camille.
VALEKE, chev.-ilier romain, arnoureuN de Camille.
SABINK, fuinme d'Horace et sœur de Curiace.
CAMII.LIl, amante de Cuiiace et so'Ur d'Horace.
JULIE, dame romaine, conlidonle de Sabine et de Camille.
FLAVIAN, soldat de l'armée d'Albc.
rr.OClLE, soldat de l'arrace de liomc.
La scène est à Rome, dans une salle de la maison d'Hoiare*