I. Voyez ci-dessiis la Xoiice, p
Simphronie : ce qui ennuyant son fils trop passionné, il se délibère lui-même de savoir encore une fois la volonté de la vierge ; pour cet effet il la voit, et avec tout l'artifice que l'amour sauroit inventer il la cajole ; mais il y perd son temps tout de même que la première fois, ce qui lui cause un tel regret qu'il en tombe extrêmement malade, s' étant imaginé par les réponses amliiguës de sainte Agnès qu'elle étoit amoureuse d'un autre que de lui ; ce qui fait que lui et son père s'étant plus particulièrement informés de la vierge, ils treuvent qu'elle est cbrélienne : cbose qui les réjouit beaucoup, croyant par ce moyen en avoir plus tôt la raison. Pour cette fin Simpbronie la fait venir parler à lui, où après l'avoir longtemps prêchée pour la détourner de sa foi, enfin voyant sa constance, il la fait dépouiller nue et l'envoie au b...eau; mais elle n'y fut pas sitôt que son bon ange ne la vînt garder. Le fils de Simpbronie ayant appris qu'elle étoit en ce lieu, y vient pour la forcer, étant accompagné de quelques paillards, lesquels y étoient aussi venus pour même intention. S'étant mis en devoir d'exécuter son dessein , l'ange de la sainte le tue : sa mort ayant été annoncée à son père, il vient tout forcené de deuil trouver la vierge, laquelle il gourmande fort. Mais voyant que c'étoit en vain, il a recours aux prières, et la supplie de ressusciter son fils, ce qu'elle fait ; et lui ressuscité prêche Jésus-Christ, ce qui cause qu'une sédition s'émeut entre le peuple de Rome et les sacrificateurs des Dieux. Enfin ayant été apaisée par Simphronie, la sainte est condamnée au martyre, et pour cet effet est délivrée entre les mains d'Aspase, homme cruel et lieutenant de Simphronie. Ce méchant fait allumer un grand feu, et la fait précipiter dedans ; par sa prière, il s'élève un orage qui déteint ce feu, lequel brûle tous ceux qui s'approchent pour le rallumer. Aspase, voyant ce miracle, en devient plus enragé, et pour avoir plus tôt la fin de la sainte, il lui fait couper la gorge, et de cette sorte elle rendit son âme à Dieu.
APPENDICE. io3
VITA S. VIRGIINIS THEODORiE ET DIf)YMI IMARTYRIS,
KX SIMEONE METAPHRASTe'.
Diocletiaiio et ]\Taxirniano impcratorihus, prsRside Alexandrinx civitatis Eustrathio, etlictiim quoddam advcrsus Christianos missum fuit, ut vel Diis imniolarent , vel supplicio afficerentur, Cuni vero prseses ille pro tribunal! sederet in magna Alexandrinoruni civitate, jussit cohortem accersire Theodoram virginem , quœ nuper capta fuerat, et in carcere servabatur. Quam cuni duxisset : « Prœsto, inquit cobors, est Tlieodora. » Judex igitur : <i Cu jusnam sortis es, mulier? — (Uiristiana, inquit Theodora, ego sum. » At ille : « Liberane, an serva? — Dixi jam, inquit ipsa, cbristianam me esse : Cliristus enim veniens a peccato me liberavit. Quod vero et ad vanam atque inanem mundi hujus gloriam attinet, claris parentibus orta sum. » Tune judex quaistorcm accersiri jussit. Qucni cum cohors prœsto esse dixisset : « Die , inquit , Luci , nobtine Tbeodoram virginem ? » Cui Lucius : a Fer tuain, j^rteses, valentem vitam ac splendoreni, nobilissima est , multœque existimationis et prinii generis niulicr. — Quare, inquit judex, cum sis ita nobilis, nuptias recusasti ? » Tlieodora respondit : « Cbristi causa nubere noiui. Cum enim ille homo factus in mundo versaretur, ab ea quœ semper virgo et Dei mater fuit genitus, a corruptione nos removit , et sempiternam vitani nobis promisit. Itaque fore mibi persuadée ut in ejus fide pernianens , ad fînem usque incorrupta et intacta sim. »
Tune judex dixit : « Imperatores jusserunt vos quœ virginitatem
I. Les deux morceaux qui suivent sont tirés du recueil intitulé : Fitx sanc-
torum .... primo per R. P. Fr. Laurentium Siiiiurn Ciirthusianum eiUtie....
Colonix Agrippime, in-folio, 1617, iGtS. Les deux récits se raj)j)ortrnt à l'année 280, Le premier est ])laré, dans l'ordre du calendrier ecolési.istique, sous la date du 5 avril, jour où, selon Méta])hraste, Didyme a sui)i le martyre; le second sous celle du 28 avril, fournie par les martyrologes latins, qui indiquent Alexandrie, et non Antioclie, comme lieude la mort de sainte Tliéodore. D'après l'opinion la plus gér.érale, Antioclie ne figurerait dans la relation de saint Ambroise que par suite d'une erreur de copiste. Au reste, il en est qui pensent que dans la relation du saint docteur il s'agit d'une autre vierge que dans celle de Métaplirastc. Quoi qu'il en soit, (;o;-n(ille, comme on l'a vu, a cru devoir adopter cette leçon et placer à Antioclie le lieu de la scène de sa tragédie. — Sur Métapliraste et Surins, voyez tome III, p. 47-i) note l.
io4 THÉODORE.
semper servatis, aut Diis iinniolare aut injuriosius tractari. — Arbltror, inquit Tlieodora, te non ignorare, hominis propositum Deo ipsi imprimis gratuin esse : is vero aninium meum atque proposiiuni castuin esse cognovit. Quod si me id pati quod dicis etviolari coegeris, non erit hsec impudicitia, sed vis et injuria. » Judex autem : « Cum te ingenuam esse noverim, et tui rationem habere cupiam, admoneo ne contumeliosius te géras; uihil enim proficies; nam per Deos omnes sententiam hanc iniperatores tuleriint. » Tune illi Tlieodora : « Et prius, inquit, tibi dixi, bominis propositum atque animum Deo gratum esse. Cum enim omnia ille pernoscat , cogitata etiam nostra soit, et mentes ipsas perspicit. Quamobrem si eoacta fuero facere quod dicis, impudicam me factam nunquam existimabo. Sive enim caput meum, sive mauus, sive pedes abscindere, sive totum corpus dilacerare volueris, boc quidem per vimac potestatem, quam habes, facere poteris. Similiter hipanari tradar, necne, in arbitrii mei potestate non est, sed in manu tua, oui per imperium vim licet inferre. Quod vero ad animi mei propositum attinet, certum est Deo ipsi castitatis meœ professionem servare; illi enim virgiuitas mea dicata est; ille certus hujus rei dominus est; ille, si voluerit, virginitatem hanc meam, possessionem suam, incolumem atque intactam servabit. »
Judex vero ait : « P«loli, Theodora, setatem tuamlionesteaclam totam injuriae et probris objicere : nam, ut urbis quaestor testatus est, his parentibns orta es qui nobilitate atque existimatioue cumprimis excellunt. » Ad bsec Theodora : « Cbristum, inquit, primum conliteri debeo, qui et Deus est, et oniuis nobilitatis honorisque auctor, qui scit et me columbam suam puram et incolumem ad finem usque servare. » Tum judex dixit : « Curnani erras, o Theodora? Eumne Deum credis qui fuit incrucesuffixus? An qui talis est, te in lupanar conjectam, intactam servare poterit , ab his prsesertim viris qui mulierum amoribus insanire soliti sunt ? — Fidem, inquit Theodora, et spem babeo in Christo, qui crucem perpessus fuit suh Pontio Pilato, fore ut me ab iniquis istis viris eripiat, et a labe omnino liberam servet, in ejus fide permanentem, neque unquam eum neganteni. » Judex vero : a Adhuc nugantem patior, necdum jubeo tormentis subjici. At si contendere non destiteris, ut ancillam aliquam te prosternens, faciam quod domini atque imperatores nostri jusserunt, ut et reliquis mulieribus exemplum Cas. » Ad haec Theodora : « Parata sum corpus meum, cujus potestatem habes, tibi tradere : anima vero ipsa in solius Dei manu estac potestate. » Tum judex : <i Excaecate illam statim, eique dicite ne insanireamplius velit, sed cedere et Diis ipsisinimolare. — Minime, inquit Theodora, per Deum ipsum daemonibus sacriiîcium aut cultum afferre volo, cum Deum adjutorem habeam. d An haec judex: « Quid me cogis, tibi lionestissimEe fœmiuae injuriam facere? Ausculta mihi, o
APPENDTCF. lof.
stnlla, ne in taiiliim Imliiim iucidas eoruin qui seiUcnllain exsjjeclaiit qux eoiitra te ft-ratur. — Non suiu amens, iuquil Tlieodora, quae Douin roudteor, et ipsuni adjutoreni habeo. Quam enini injuriani mihi fore putas, ea res lionorem et gloriam senipiternani niihi coniparabit. » Tune judex : « Ego non aniplius te ferain, sed imperatoruni jussa exsequar : futurum enim existimans ut persuader! posses, diutius te ferel)am. Quod si, tibi pareens, id minus curabo quod jussus fui, imperatores conteuiuere vitlebor. » Illi autem Theodora ita respondit : œSiout ipse imperatores metuis, quodque ab illis jussus es id facere studes, ita et ego studeo non negare Deum meuin ; timeo enim et ipsa verum iiluni imperatorem Deum conteninere. — Contcntiose, inquit juilex, mecum agis, et a-ternorum iniperatorum jussa nej^ligis, et me, tanquam imbellem aliqueni, despicis. Adliuc trium dierum tempus tibi condono , ac per Deos omnes , nisi animum mutes et sacrifices, in hipanai te tradam, ut mulieres omnes te ita tractari videntes, turpidine tua castigentur. » At Tlieodora : « Et nunc idem Deus est, et semper, qui non permittet ut eum derelinquam. Peto autem ut intactam ac purani me servari jubeas, quoad senlentiam tuleris. » Tune judex ait : « Theodoram sub tuta custodia servate usque ad très dies, si forte resipiscens sibi ipsa pi rsuaserit ut a tali contentione désistât. Quin et prsecipio ne permittatis aliquem ad eam ingredi et cuni ipsa versari, propterea quod familia nobili et Lonesta nata est. »
Post très dies, cuni judex in tribunali sederet: « Adducatur, inquit, Tbeodora. » Cohors ait : w Domine, prœsto est Theodora. » Tum ille : ce Si resipuisti et tibi jani persuasisti, nunc sacrifica, et esto libéra; puto enim te nequaquam sapere, in eodem proposito persistentem. ); Respondit Theodora : « Antea dixi tibi, et nunc eadem dicere non recnso, castitatis inese professionem Cliristi causa susceptam esse, qui fuit incorruptse vitœ prsedicator, meamque confessionem ipsius Dei gratia Ceri, Ejus igitur Domini et Dei confessio per me prsedicetur, et ipse videat (scit enim) quomodo suam virginem puram conservet. — Per Deos ipsos, inquit judex, doniinorum jussa veritns, ne forte illis non obediens péricliter, adversus te faciam quod sum jussus. Quoniam vero in lupanar tradi maluisti, quam Diis ipsis sacrifîcare , videamus num te servet Christus ille tuus, propter quem in contentione ista persistere voluisti. » Id cuni judex dixisset, ad cohortem versus : n Tradalur, inquit, ista in lupanar. » Tune ait Theodora : a Tu Deus qui occultas res inspicis, qui novisti omnia priusquam illa fiant, qui ad hodiernum usque diein mihi affuisti, et intactam in ea re me servasti quam tibi promisl, ipse et posthac me custodias, et a profanis et iniquis eorum manibus qui parati sunt ancillie tufe injuriam inferre, ineohimem et integram ser-
io6 THÉODORK.
ves. y> Hspc cum illa dixisset, ad lupanar ductaest : ad quod ingressa, oculos ad cœluin erexit, et ait: «Tu pator doniini nostri Jesu Christi, nie adjuva, ut abhis canibus eripiar. Tu qui Petruin in carcere adjuvisti, eumque ab injuria liberum illinc eduxisti, et me hinc ab injuria incolumem educas, ut omnes videant, meque servam tuam esse cognoscant. »
Turbae autem illae eam, ut lupi agnam, clrcumdantes, certatim studebant pro se quisque ad eam ingredi, et ut canes in feram aliquam, et accipitres in colinnbam, ita in eam turbœ inhiantes ingredi festinabant. Cœtcrum neque tmic Christus ipse cessabat, sed cum quemdam ex fratribus prceparasset, ad eam illum misit. Quidam enini religiosissimus frater, qui Dei negotia tractare optlme didicerat, et quemadmodum aliquem ex Dei voluntate divitem fier! deceret bene noverat , ille cum e rébus bonis semper aliquid amplius appeteret et sibi comparare studeret, duplicem martyrii coronam sibi conciliavit, et reguum cœlorum hoc modo rapuit. Cum enim militari habitu se induisset, primus ad eam ingressus est, quasi unus ex impudentium et intemperantium hominum numéro esset. Ejus igitur bominis novam et peregrinam figuram saucta illa virgo Theodora cum vidlsset, fuit perterrita : ea enim res multuminjurise ac turpitudinis ]^r^e se ferebat. Quamobrem ancipiti et dubio animo carceris angulos circumibat, secum cogitans num a Christo ipso rellcta esset.
At sanctus Didymus (ita enim vocabatur), ut germaiius frater, incipiens eam affari : «Non suni, inquit, id quod vides. Extrinsecus enim lupus videor, intus vero sum ovis mansueta. Ne spectes exteriorem banc vestem, sed interiorem, et promptum animi affectum considères. Frater enim sum in aliéna figura, contra diabolum sapiens, eorum quidem veste indutus qui sunt illius ministri : ut ita hue ingrediens non agnoscerer (erant enim qui hue venientem speculabantur), et Domini mei pretiosam possessionem, et Dei columbam eam servare possem. Sed âge, vestem mutemus : tibi Deus ipse victoriam largitur; me vero coronat sanctus, et qui sine macula est, agnus ille qui tollit peccata mundi. Exi tu, et ad Dominum ito ; ego propter Dominum hue remanebo. Hac mea veste, quam timebas, induaris. Esto tu pro me, ut est ab Apostolo dictum ; Estote ttt ego, quoniam et ego ut vos^.i) Ille quidem hœcdiceljat; Tbeodora vero libenter ei obtemperabat. Novit enim abillo ipso Deo, qui misit in lacum leonum prophetam Abacuc, ut Danieli, qui et ipse propheta erat, cibum impartiret, quique et leonuni ora obstruxit, militem illum tune ad se missum, ut ipsius habitu occultata et illinc ercpta servari posset.