PARTIE PHILOSOPHIQUE
. + . Ausim dicere, si Hermolao Barbaro Genius olim tuus astitisset, super Entelechi:e notione, sine cujus vocis intellectu Aristotelis systema merum esse :enigma pervidebat, dæmonem nunquam fuerat consulturus. Tua vocabuli istius interpretatio magis ad Philosophi: veteris et novæ consensum profutura videtur quam opera quæcumque ab aliis hoc fine tituloque conscripta. Hoc habent nempe Cartesiani, qui Formarum ideam quotidiano eoque permolesto convitio flagitabant a nobis, hanc demum ipsam eamque quàm vellent clariorem aggeri sibi vicissim sentient. Ut plane in eos quadrare videatur illud Aristotelis de quibusdam sui temporis philosophis an sophistis effatum lib. 4 Metaphysicorum textu 9, quod Fonseca noster his verbis latine reddidit: Non ex ea parte peccant ii (Cartesiani: qui ea (principia geometrica) tractant, quasi non phi-
(1: Nous donnons d'après Gerhardt /p. 287, t. 2j la courte biographie suivante du P. Des Bosses, Il est né à Limbourg. Il fut appelé comme professeur de théologie au collège des Jésuites de Hildesheim à la fin de 1709. ]l fut professeur de mathématiques à Cologne jusqu'à la fin de 1711 et de nouveau professeur de théologie à Paderborn jusou'en 1713. Cette année méme il retourna à Cologne. Il traduisit en latin la TAcodicée de Leibniz; cette traduction a paru en 1716 sous le nom du traducteur.
losophentur, sed quia prius quoddam est substantia, de qua nihil sciunt.
Atque fuit hoe olim judicium meum, cum ex Diario solum Parisiensi mihi notus eras, in quo ubi philosophiam tuam semel degustavi. quidquid erata te profectum et charactere tuo insignitum, avide semper pro modulo meo sum venatus MM
. Nunc vero tantum abest ut mentem mutaverim. ut potius quo plura tua videre contingit vidi autem hic Acta Lipsiensia quie alibi non videram: eo magis in mea sententia confirmer, magisque incredibilem in rebus philosophicis perspicaciam tuam (quod pace Cartesianorum dictum sit admirer. Videram olim obiter ea quie in novissima Dictionarii sui editione ad articulos de l'ereira et Rorario addiderat Cl. Dailius e fonte tuo hausta, qu mihi magnopere placuerant multasque dubitationes exemerant, sed nunc ad manum est sola prior illius Dictionarii editio. in qua pleraque ista desiderari comperio. Si qua prirterea edidisti ad hoc forum spectantia, ea nec vidi, et videre magnoperecupio. . . . M
. . . Qu: sinactus essem, sine dubio plerique serupuli mei dudum evanuissent, nec enim difliteor aliquos esse qui negotium mihi facessant, quibus proponendis, ne epistolis modum excedam. hac vice supersedebo, unum duntaxat adduxisse contentus circa virtutem quam ponis activam.
Si virtus illa sita sit in ipso conatu ad agendum semper in actum prorupturo, si non aliarum virtutum conatus impedirent, quiero an et quomodo id conciliari possit cum necessitate divini concursus immediati ad quamlibet actionem creatur: ? Si enim ad actionem creaturæ concursus hujusmodi divinus requiritur, conatus ille nullatenus difleret a. potentia agendi, quam Scholæ hactenus recepere. cum conatus ille sic modificatus ab aliis agentibus non trahat post se actionem, nisi Deus pro libero suo arbitrio concurrerit. Sin vero concursus ille Dei nihil est aliud quam virtus agentis, vel conatus per aliorum agentium conatum modificatus, jam quoad rem ipsam recidimus in sententiam Durandi. negantis immediatum influxum Dei in actiones creaturarum : non enim negat Durandus concursum Dei ab ipsa virtute caus: creative uteumque modificata et temperata indistinctum. Hanc vero Durandi sententiam sequi nobis non est integrum, sed et ex Protestantium scholis exulat, uti insinuat Sturmius, cujus tamen argumentum pro sententia sua hinc petitum vim nullam habet. patitur enim manifestam instantiam in animabus. in
DES BOSSES A LEIBNIZ 4k
quibus vim activam agnoscit ; quod enim ipse dicet de animabus, hoc dicere potero de aliis formis, ut patet.
Atque ex hoc serupulo meo consilium meum, quale sit, dispicis : nempe ut notiones tuas salva, quantam fieri potest, earum substantia phrasibus Aristotelicis, aut potius has illis, et utrasque dogmatibus ecclesiasticis accommodem. Quod consilium ubi tibi probari intellexero, aggrediar magnis animis, auspice te, meditatam Philosophie Peripateticæ ad principia ex Aristotelis metaphysicis petita reductionem, si modo imposita Theologi: lectio tantum otii mihi concedat. Tu vero, Illustrissime Domine, conatuum patrone meritissime, conatus meos non despicies, et ignosces longiusculæe epistolie me: ; mittam alias specimen aliquod analyseos quam concepi. Interea sum eroque semper, etc.
flildesii 25 Januarii 1706.
Cum maximo iu veritatem affectu feriar, valde omnes complector, quibus illa curæ est. Eoque magis ketor te vicinum et amicum, cui amica est veritas, et mea nonnullius ad eam constituendam usus videntur.
Cum non pauci egregii viri ex vestro Ordine aliisque laudabilem operam posueriut in concilianda vetere et nova philosophia, tecum tamen sentio qu:edam desiderari adhuc, aliqua non recte exponi. Nam Honoratus Fabri (quicum aliquod mihi juveni commercium fuit!, vir utique in natur:e. quoque cognitione plurimum versatus (quod miratus sum; nimium et tamen non satis concessit recentioribus aut asseruit Schol:e. Nam arcem Peripati, quam debebat tueri maxime, nempe animas brutorum analogasque illis Entelechias, una excepta humana, prodidit adversariis, dum interea exteriora quædam propugnacula longe remota nec defensionis patientia, nempe quasdam qualitates 4ó$rcow;, quas tanquam primitivas assumsit, velut gravitatem et tensionem, magna cura servavit, cum tamen in promtu sit salva summa peripateticæ doctrinæ utramque petere a motu insensibilis materi;e, corporumque raritatem et densitatem (unde vis ten-
sorum, vulgo elastica) ad instar spongiie concipere animo, cujus spatia fluidum pervadit, quod :egre patitur consuetos sibi meatus mutari.
Te vero, Vir eximie, cum rectum iter ingredi videam emendand: atque exponendæ Philosophiæ& ad usum schol», ut juventus non peenitendis principiis imbuatur, etiam atque etiam (pro ea quam mihi indulges libertate) hortari audeo, ne in re tanta Reipublicæ, imo Ecclesi desis. Et Theologiam docenti ubique sese offerret philosophia. Pro cursu philosophi:e ampliore, quem nunc non patitur tempus tuum, Breviarium philosophicum condi suaderem, quale olim Eustachius a S. Paulo confecit ; id auditoribus Theologi:w tuis «xpo7sípou loco foret, aliquando et in c:eteros iturum.
Fateor me adolescentem etiam Schol:e spinas attigisse nonnihil (pr:eter morem nostrorum: neque id fecisse unquam pœænituit, et alioqui eo semper animo fui, ut mallem recepta emendari quam everti. Inde natæ sunt mihi conciliatori;ie meditationes, quibus pro humanitate tua tantopere faves. In quibus ad usum transferendis si quie tibi occurrunt dubitationes, conabor satisfacere aut certe ita exponere mentem meam, ut pro acerrimo judicio tuo ipse commodius de iis constituere possis.
Et jam nune accedo ad quæstionem quam proponis, an et quomodo conciliari possit virtus activa Creaturarum cum concursu Dei immediato ad quamvis actionem Creaturæ. Nam hoc coneursu admisso, vereris ne virtus activa creatur:e redigatur ad meros terminos facultatis. Ego agnosco concursum Dei ita necessarium esse, ut posita quantacunque virtute creaturæ, non esset secutura actio, si Deus subtraheret concursum : sentio etiam nec ipsam vim activam, imo nec facultatem nudam exstituram in rebus sine concursu divino, quoniam in genere statuo, quantum in rebus est perfectionis, tantum a Deo perpetua operatione profluere. Non tamen video, quomodo hinc virtus ad facultatem nudam redigatur : nam in virtute activa arbitror esse quandam actionis atque adeo concursus ad actionem divini exigentiam (ut vestri loquuntur) quamvis resistibilem, fundatam in legibus natur:e per sapientiam divinam constitutis quæ exigentia in nuda facultate non inest. Ex vi activa (quæ scilicet, conatum involvit) sive ex Entelechia sequitur actio, si modo accedat concursus Dei ordinarius ; ex facultate vero, accedente licet eo concursu qui requiritur ad virtutem, actio non sequetur. Itaque concursus Dei, actioni creatur: necessarius, qui sufficit ad virtutem,
LEIBNIZ À DES DOSSEN 441
non sufficit ad facultatem, quia scilicet virtus ipsa jam constituta fuit per anteriorem quendam Dei concursum, qualem non habuit nuda facultas.
In mea responsione aliqua Sturmio data Actis Lipsiensibus inserta, reperies demonstrationem (ut mihi videtur) Geometricis parem, quie ostendit, posita (quam statuunt Cartesiani) plenitudine rerum et uniformitate materiæx,motuque solo accedente, semper :equivalentia sibi substitui, perinde ac si tantum rota perfecte uniformis cirea suum axem ageretur, aut orbes concentrici ex materia perfecte similari volverentur, atque ita statum unius momenti a statu alterius momenti distingui non posse, ne ab Angelo quidem; ergo nec in phænomenis varietas existere posset : adeoque pr:eter figuram, magnitudinem et motum admittendas esse formas, per quas distinctio apparentiarum in materia oriatur, qu:e non video unde intelligibiliter peti queant nisi ab Entelechiis.
Cum Gallus vestrie Societatis, vir doctus et ingeniosus, quædam contra meam explicationem consensus inter animam et corpus objecerit, quod scilicet proprie non explicet ipsam unionem, respondi, consilium mihi fuisse tantum ph:enomena explicare, unionem autem neque ex numero esse ph:enomenorum, nec satis haberi descriptam, ut ejus interpretationem aggredi audeam. Quod superest, vale et fave.
Dabam Hanover: 2 Febr. 1705.
Dum Hildesium mittebar a majoribus, hivc me cogitatio recreabat inprimis, hanc urbem esse vicinam Hanover:æ, ct fore fortassis ut tui, quem tantopere suspiciebam, coram intuendi copiam aliquando nanciscerer. Supra spem accidit quod et præsentem alloquio, et nunc absentem litterario commercio sis dignatus. Quid dicam ? beasti me humanissima epistola tua, stimulumque ingentem addidisti ad meditatum mihi curriculum iis fere quos præscribis et ego ante informaram animo, limitibus auspicandum. Sed ne a principio ipso aberrem, patere, Vir illustrissime, ut tibi pauca qu:edam axiomata
proponam quibus Aristotelicam niti philosophiam arbitror, ne si forte infirma sint fundamenta, ego turpiter me dem molem eis c:vteram superstruendo.
|. Ens et unum convertuntur. 2. Continuum est divisibile in infinitum. 3. Infinitum actu non datur in natura. 4. Unitas est principium numeri. 5. [n causis et principiis non progrediendum in infinitum, sed standum alicubi. Quiu axiomata ex Aristotelis Metaphysica deprompta satis consona systemati tuo existimo, tertium si demas, de quo dubito, nam visus es alicubi mihi infinitum actu asserere. Puto tamen mentem tuam per infinitum in potentia satis explicari posse, qua de re judicium tuum exspectabo.
De Honorato Fabrio tibi prorsus assentior, nimium concessisse illum recentioribus. Qui licet satis peripatetice de substantia disserere incepisset, ubi tamen denique formam substantialem ad instar modorum resultantem asseruit, omnia pessundedit. Nam modos activos esse posse negat ipse passim. Unde fit ut ejus sententia vel solis accidentibus vel ipsi etiam materie tribuenda sit activitas. Quorum utrumque absurdum est, postremum ex atomis consequitur. in quibus ipse materi:e collocat essentiam.
Dubitationem, quam nuper attuleram, penitus exemisti mihi. Tenere mihi nunc videor quid conatum inter et potentiam nudam intersit. Interim Scholasticos sub nomine potentiæ (licet virtus et conatus magis proprie dicatur) rem ipsam admisisse reor, dum potentiam necessariam definiverunt : qu:e positis omnibus ad agendum pr:erequisitis agit necessario. Quod cum in natura fiat semper (de rationali non loquor), locum in ea non habebunt potenti:e nudie quoad actiones naturales, sed solum quoad actiones quas vocamus supernaturales, ad quas utique substantie. illa quam dicis excitatione indigent. Quod cum Theologia nostra apprime consonat. Progredior nunc ad alias dubitationes.
A. Et imprimis aveo scire an et quid juxta systema tuum dici proprie violentum possit in natura, nam vulgatam violenti definitionem : quod fit a principio extrinseco, passo non conferenle vim, non admittes, cum omnis actio juxta te sit proprie a principio intrinseco.
2. Si motus, ut dicis, consistat in vi ipsa ad mutationem nitente, ergo forma sive virtus nihil efficiet, cum ipsa sit vis ad mutationem nitens.
3. Estne vera substantialis unitas in aqua tota qu:e e. g. continetur in urna ?
4.. Vel form: inanimes proprie producunt aliquid in materia vel non : si producunt, quid vetat quominus etiam anima rationalis aliquid proprie producat in corpore, cum aliis formis conveniat activitas propria in materiam, in quantum Entelechi:e sunt, quod attributum anima quoque rationalis habet. Si non producunt, ergo materi: ipsi concedenda erit activitas quoad motum e. g., nam nemo dicet materiam non moveri per se, motu in materia ipsa recepto.
Aliis quos habeo scrupulis proponendis supersedebo usque ad Pascha, cum Hanoveram veniens eorum dissolutionem ex ore tuo excepturum me spero, quanquam metuo, ne domo rursus absis uti accidit in festis natalitiis.
Legeram ante eum attentione et voluptate rursusque legi pulcherrimam tuam contra Cartesianos demonstrationem, quam | inseruisti tue. contra Cl. Sturmium dissertationi. Quid qu:eris? me quidem certe penitus convicit. Nec miror intactam ab adversario respondente relictam esse : non habebat scilicet quod reponeret. Plane ostendis, si pr:eter materiam uniformem, figuram et motum uihil admittatur in natura, nullam quoque in rebus varietatem notatum iri. lino nec figuram, opinor, aut motum localem esse posse. Nam et figura superficiem intrinsecam corporis figurati et motus localis superficiem extrinsecam corporis locantis postulant, quarum neutra saltem ante mentis divisionem intelligitur : ex quo pulchre colligis Statuendum esse motum alterationis a locali diversum. Nil poterat verius et ad sensum peripateticum accommodatius (dici).
Responsum ad objectionem P. Turnaminii, quod cum gratiarum actione remitto, exseripsi, uti soleo omnia tua, qu: ad manus meas perveniunt, et si plura communicaveris. restituam fideliter ubi exemplum descripsero. Multiplici ex capite gratum mihi fuit videre schedam illam. Primum hinc disco non interruptum esse Trivultiense Diarium. EMEN 2c
Alterum est quod ex hoc scripto tuo lux mihi quaedam affulsit ad introspiciendam melius mentem tuam ; nam, ne quid dissimulem, h:rebam perinde atque Gallus ille noster ad scopulum istum, subveritus ut unione metaphysica carere possemus, non quod eam cum principiis tuis hucusque visis pugnare existimarem, sed quia timebam ne me principium aliquod tuum lateret quod unionis istius necessitatem tolleret.
Ceterum. quantumlibet uvornpwdns sit unio illa, hoc mibi certum
PauL Jaxer. — Leibniz. 11-29
est, non posse eam in modo relativo constitui ; relationes enim, uti alia accidentia substantiam jam constitutam supponunt, et hinc est quod Aristoteles partes substanti:e ante mentis opus negat esse relatas sive ad totum sive ad se invicem. Sane cum relatio sit quidam ordo unius ad alterum, ordo realis esse qui potest, ubi duntaxat est unum ? non igitur statuenda est relatio realis inter animam et corpus, sed tantum relatio secundum dici, ut vocant, quæ a mentali corporis et animie a se invicem pr:ecisione primum exoritur. Quare dicendum mihi videtur, hoc quidquid est quod pr:eter animam et corpus substantiam individuam constituit ipsam esse existentiam absolutam totius substantiæ concretie quam Aristoteles et S. Thomas a materia et forma (quæ scilicet substanti:e essentia sunt) distinctam, unamque utrique communem statuunt ; atque hinc sententia Alberti, quem laudas, formas, imo totum animal, secundum essentiam in materia semper fuisse ponens non modicam lucem accipere posse videtur, idque prorsus ad mentem tuam, ni fallor, accommodate. Qua de re videri potest 5. Thom:e liber de natura materie, qui exstat tomo 2 editionis Parisiensis anni 1660, in quo capite 8 et 9, pagina 367, examinat, quomodo in homine sint plures formo secundum essentiam, sed una (antum secundum esse, et quomodo impossibile est, duo esse substantialia simpliciter esse in eodem composito materiali, qu:e omnia satis ad gustum tuum fore confido. H:ec si vera essent (Aristotelem quidem sic sensisse mihi persuasum esti, non esset quod ultra unionis explicationem quæreremus, cum existentia cuique sua prima sit notio.
Hildesii 19 Februarii 1706.
Vale, ete.
Vereor. ut quem mihi defers honorem, dum de abstrusioribus quicris, mereri satis possim. Dico tamen sententiam, quia jubes, et boni consules. Ens et unum converti tecum sentio ; Unitatemque esse principium numeri, si rationes spectes, seu prioritatem natur:e, non si magnitudinem, nam habemus fractiones unitate utique minores in infinitum. |
Continuun in infinitum divisibile est. Idque in Linea Recta vel ex eo constat, quod pars ejus est similis toti. Itaque cum totum dividi possit. poterit et pars, et similiter qu:evis pars partis. Puncta. non sunt partes continui, sed extremitates, nec magis minima datur pars line, quam minima fractio unitatis.
[nfinitum actu in natura dari non dubito, positaque plenitudine mundi, et :equabili divisibilitate materi:e, sequitur ex legibus motus varii, quodvis punctum moveri motu diverso a quovis alio assignabili puncto. Sed nec aliter sibi pulchritudo rerum ordoque constaret. Neque video, eur hoc refugere debeamus. Quie contra objiciuntur, responsionem ni fallor patiuntur, et falsis hypothesibus niti solent.
Non datur progressus in infinitum in rationibus universalium seu ;:weternarum veritatum, datur tamen in rationibus singularium. Ideo singularia a mente creata perfecte explicari aut. capi non possunt, quia infinitum involvunt. Majora pendent a minoribus, et h:ec ab aliis adhuc minoribus. Scholastici aliquando fortasse potentiam intellexere, qu:e esset cum conatu ; cominuniter tamen rem aliter accepisse putem, Sic Risivitas in homine (vulgo Risibilitas) non significat risurum hominem si nemo impediat, sed risurum si occasio ridendi ofleratur. Itaque cum potentiam requisitis omnibus positis necessario agere dixere, inter requisita, credo, posuere occasionem sollicitantem.
Violentum admitto utique, neque a eommuni sermone recedendum puto, qui ad apparentia refertur, eo fere modo, quo Copernicani de motu Solis loquuntur cum vulgo. Simili modo loquimur de casu et fortuna.
In motu concedo utique esse aliquid ultra vim ad mutationem nitentem, nempe ipsam mutationem. In aqua non magis substantialem unitatem esse puto, quam in grege piscium eidem piscin:e innatantium.
Cum animam nihil in materia producere ajo, tantum intelligo per animam non mutari leges motuum materiales. Alioqui Anima est Entelechia seu potentia activa primitiva in substantia corporea per quam Materia seu ejusdem substanti:e potentia passiva primiU va perficitur, et horum primitivorum modificatione in ipsa substantia corporea actiones passionesque nascuntur.
Sturmium puto fuisse amantem veritatis, sed pr:ejudiciis occupatum mea non satis attente considerasse.
Gaudco consilium de condendo Breviario Philosophico tuis destinatis consentire. Et omnino sentio de multis non bene decerni, nisi
omnia sint in conspectu. . . NM ee + Dabam Hanover: 14 Febr. 1106.
P. S. Cum ubique Monades seu principia unitatis substantialis sint in materia, consequitur hinc quoque infinitum actu dari, nam nulla pars est aut pars partis quie non monades contineat.
Posterioribus litteris tuis mihi longe gratissimis distuli respondere, quod te brevi profecturum putarem ; nunc cum intelligam iter tuum non tam cito processurum, audeo novas circa responsum tuum dubitationes proponere, quibus, si ejusmodi videbuntur quie. alios quoque remorari queant, tu, cum erit commodum tuum, respondebis ; nolo enim abuti humanitate tua, aut. pretiosissimum tempus tuum mea causa inutilibus officiis impendi. Interim dubiis hisce meis, sive ex pr:ejudiciis nascantur, sive ex non satis percepta mente tua, eluctari non possum, cum tamen, ut sapienter mones, de multis non bene decernatur nisi omnia sint in conspectu.
1. Ac imprimis, si ens et unum convertuntur, nihil igitur simpliciter et actu extal a parte rei nisi quod est unum actu simpliciter; sed fractio unilatis sive unius actu simpliciter, non est unum actu simpliciter, alioqui unum ex Materia et Entelechia constans, cujus fractionem accipimus, esset aggregatum unitatum, adeoque non unum ;erunt igitur fractiones unitatis cujusque simplicis entia tantum mathematica qu: abstractionem mentis consequuntur.
Rursus : qu:elibet pars materi: existit, ergo qu:elibet pars materia est una vel mult: : si multe, pars partis est una, nam ubi non est unum, neque sunt inulta. Porro hoc quod unum est, non est multa. Ergo materia, quatenus substat uni entelechi:e, non est multa actu.
2. Aveo scireaninfinitum actu in magnitudine perinde atque in multitudine admittere necesse sit in natura ? Ptolem:eus quidem primum respuit, asserto secundo : sed an ejus sententiam ac solutiones probas? Si non, suggere mihi, obsecro, autorem quempiam, quem in propugnando inlinito ducem sequi tuto possim, aut saltem clavem difficultatis verbo indica, nam falsas hypotheses, quibus infiniti adversarios niti ais, non deprehendo, nec quenquam vidi qui mihi satisfaciat.
Monebas alias in Trivultiano Diario, ubi de calculo differentiali sermo erat, necesse non esse ut rigide sumatur infinitum, et in Specimine tuo Dynamico postquam de infinitis impetus gradibus locutus es, subdis: quanquam non ideo velim hec entia mathematica reapse sic reperiri in natura, sed tantum ad accuratas æstima- (iones abstractione animi faciendas prodesse. Ex quo duplici loco ansam ceperam opinandi infinitum quod adstruis intra syncategorematici fines contineri posse ; quid enim vetat quominus id quod de impetus gradibus dicitur, ad substantiarum multitudinem transferamus ? an plenitudinem mundi et æquabilem materi:e. divisibilitatem legesque motus varii explicari pariter non posse censes citra infinitum, actu stricte sumptum ?
3. Cum ais nullam partem substanti: corporez, imo nec partem partis esse quie. monadas non contineat, vel vis eandem pr:ecise materiam pluribus simul Entelechiis informari, vel aliam materi:e partem alii Entelechiæ, singulas singulis, nullamque pluribus subesse ? non primum opinor, alioquin dici posset quamlibet materiæ partem omnes formarum saltem inanimatarum species continere, sicque materie homogeneitas statueretur, et varietas tolleretur. Ergo secundum asserendum ; at Entelechiæ (utpote infinita»), cum in materia sint, singul:e singulas materie. particulas infinite. parvas sortientur, qu:* tamen ips:r divisibiles rursus erunt. Dividatur ergo earum aliqua: sane cum Entelechi:e istæ nec destrui possint nec dividi, sed nec nova possi produci a natura, alterutrum consequetur ut ea, cujus materia separata est, Entelechia unam ex partibus a se invicem separatis sequente, remaneat altera materiæ pars sine Entelechia, vel ut pars illa deserta accrescat aliis monadibus vicinis, sicque mutetur unitatum substantialium essentia.
4. Animantia bruta non intereunt, alioquin anim: eorum, qu: non intereunt, remanerent in natura inutiles. Quid ergo fiet, si, ut fieri potest, partes machin:e organicæ, cui animæ illæ affixæ sunt, separentur ab invicem?
>. In Dissertatione contra Cl. Sturmium negas dari potentiam quæ non sit active motrix ; quid igitur fiet materia, quie utique potentia passiva est ?
Denique, cum ais causas secundas acturas, si nullum adsit impedimentum, vel intelligis impedimentum negativum vel positivum : si ais acturas si nullum adsit impedimentum negativum, jam requiris occasionem sive conditionem positivam ad hoc ut homo rideat, nam
impedimentum negativum tollitur tantum per aliquid positivum. Si dicis acturas si nullum adsit impedimentum positivum, ponamus igitur nihil extare iu rerum natura præter unicam substantiam corpoream constantem materia et Entelechia unica, hoc casu substantia ista infinitas actiones ponet simul, non enim habebit impedimentum positivum, nec erit ratio quare pauciores ponat, aut quare unam potius ponat, quam aliam.
Præterea sola anima in homine libera est ; igitur machina illius organica producit motum sui liberum aut spontaneum occasione motus spiritualis ab anima producti, qu:e tamen occasio non sollicitat ut causa, sed ut conditio. |
Dabam Hildesii 2 Martii 1706.
Hoc incommodo tempore valetudinis causa nonnihil distuli iter. Cum dubitationes tu:e res gravissimaset difficillimas attingant, æqui bonique consules, si pr:estem, non qu: postulat rei dignitas exigitque acumen tuum, sed quie ferunt vires me:e.
Ens et unum convertuntur, sed ut datur Ens per aggregationem, ita et unum, etsi h:ec Entitas Unitasque sit semimentalis.
Numeri, unitates, fractiones naturam habent Relationum. Et eatenus aliquo modo Entia appellari possunt. Fractio unitatis non minus est unum Ens, quam ipsa unitas. Nec putandum est, unitatem formalem esse aggregatum fractionum, cum simplex sit ejus notio, conveniens divisibilibus et indivisibilibus, et indivisibilium nulla sit fractio. Etsi materialis unitas seu in actu exercito (sed in genere sumta) apud Arithmeticos ex duabus medietatibus, cum subjectum earum capax est, componatur, ut sit , X ; — 1, seu ita verbi gratta, ut valor grossi sit aggregatum valoris duorum semigrossorum. C;vterum ego de substantiis loquebar. Animalis igitur fractio seu dimidium animal non est unum per se Ens, quia non nisi de animalis corpore intelligi potest, quod unum per se Ens non est, sed aggregatum, unitatemque Arithmeticam habet, Metaphysicam non habet. Ut autem ipsa materia, si Entelechia ad:equata absit, non facit unum
Ens, ita nec ejus pars. Nec video, quid impediat, multa actu subjici uni Entelechi:e ; imo hoc ipsum necesse est. Materia (nempe secunda) aut pars materi;e existit, ut grex aut domus, seu ut Ens per aggrega-
tionem.
Infinitum actu in magnitudine non «que ostendi potest ac in mul-
titudine.
Argumenta contra infinitum actu supponunt, hoe admisso dari Numerum infinitum, item infinita omnia esse :equalia. Sed sciendum, revera aggregatum infinitum neque esse unum totum, aut magnitudine prieditum, neque numero constare. Accurateque loquendo, loco numeri infiniti dicendum est plura adesse, quam numero ullo exprimi possint ; aut loco line:e rectæ infinitæ, productam esse rectam ultra quamvis magnitudinem, qua assignari potest, ita ut semper major et major recta adsit. De essentia numeri, line: et cujuscunque totius est, esse terminatum. Hinc etsi magnitudine infinitus esset mundus, unum totum non esset, ncc cum quibusdam veteribus fingi posset Deus velut anima mundi, non solum quia causa mundi est, sed etiam quia mundus talis unum corpus non forct, nec pro animali haberi posset, neque adeo nisi verbalem haberet unitatem.Est igitur loquendi compendium, cum unum dicimus, ubi plura sunt quam uno toto assignabili comprehendi possunt, et magnitudinis instar efferimus, quod proprietates ejus non habet. Quemadmodum enim de Numero infinito dici nequit, par sit an impar, ita nec de recta infinita, utrum datæ rectæ sit commensurabilis an secus ; ut adeo impropri:e tantum hie de infinito velut una magnitudine sint locutiones, in aliqua analogia fundat;:e, sed quie si accuratius examines, subsistere non possunt. Solum absolutum et indivisibile infinitum veram unitatem habet, nempe Deus. Atque h:ec sufficere puto ad satisfaciendum omnibus argumentis contra infinitum actu, quæ etiam ad infinitum potentiale suo modo adhiberi debent. Neque enim negari potest, omnium numerorum possibilium naturas revera dari, saltem in divina mente, adeoque numerorum multitudinem esse infinitam.
Ego philosophiece loquendo non magis statuo magnitudines infinite parvas quam infinite magnas, seu non magis infinitesimas quam infinituplas. Utrasque enim per modum loquendi compendiosum pro mentis fictionibus habeo, ad calculum aptis, quales etiam sunt radices imaginari:e in Algebra. Interim demonstravi, magnum has expressiones usum habere ad compendium cogitandi adeoque ad in-
ventionem, et in errorem ducere non posse, cum pro infinite parvo substituere sufficiat tam parvum quam quis volet, ut error sit minor dato, unde consequitur errorem dari non posse. R. P. Gouye, qui objecit, non satis videtur mea percepisse.
C:eterum ut ab ideis Geometri:e ad realia Physic:e transeam, statuo materiam actu fractam esse in partes quavis data minores, seu nullam esse partem, qu:e non actu in alias sit subdivisa diversos motus exercentes. Id postulat natura materi:e et motus et tota rerum compages, per physicas, mathematicas et metaphysicas rationes.
Cum dico, nullam partem materiæ esse, quæ non monades contineat, exemplo rem illustro corporis humani vel alterius animalis, cujus qu:evis partes solid: fluidæque rursus in se continent alia animalia et vegetabilia. Et hoc puto iterum dici debere de parte quavis horum viventium et sic in infinitum. |
Nullam Entelechiam puto affixam esse cert:v parti materiæ (nempe secund:e) aut. quod eodem redit, certis aliis Entelechiis partialibus. Nam Materia instar fluminis mutatur, manente Entelechia, dum machina subsistit. Machina habet Entelechiain sibi ad2equatam, et hiec machina alias continet machinas primariæ quidem Entelechi:e inadiequatas, sed propriis tamen sibi ad:equatis pr:editas, et a priore totali separabiles. Sane et Schola formas partiales admittit. Itaque eadem materia substat pluribus formis, sed diverso modo pro ratione adiequationis. Secus est si intelligas materiam primam seu +0 uvxutxov FotTov maf ntuxov, xpirrov droxetuevov, id est potentiam primitivam passivam seu principium resistenti:e, quod non in extensione, sed extensionis exigentia consistit, entelechiamque seu potentiam activam primitivam complet, ut perfecta substantia seu Monas prodeat, in qua modificationes virtute continentur. Talem materiam, id est passionis principium perstaresu:eque Éntelechiæ adhierere intelligimus, atque ita ex pluribus monadibus resultare materiam secundam, cum viribus derivatis, actionibus, passionibus, qu:e non sunt nisi entia per aggregationem, adeoque semimentalia, ut lris aliaque phænomena hene fundata. C:eterum vides hinc non putandum, Entelechi:e cuivis assignandam portionem matcrisæ infinite parvam (qualis nec datur) etsi in tales conclusiones soleamus ruere per saltum. Comparatione utar: finge circulum, et in hoc describe tres alios maximos quos potes circulos inter se :equales, et in quovis novo circulo et inter cireulos interstitio rursus tres maximos :equales circulos. quos potes, et sic finge in infinitum esse processum, non ideo sequetur dari
circulum infinite parvum, aut dari centrum quod habeat circulum proprium. cui (contra hypothesim) nullus alius inscribatur.
Quod statuo non interire Animam animalque, rursus comparatione explicabo. Finge animal se habere ut guttam olei, et animam ut punctum aliquod in gutta. Si jam divellatur gutta in partes, cum qu:evis pars rursus in guttam globosam abeat, punctum illud existet in aliqua guttarum novarum. Eodem modo animal permanebit in ea parte, in qua anima manet, et qua ipsi animæ maxime convenit. Et uti natura liquidi in alio fluido affectat rotunditatem, ita natura materiw a sapientissimo auctore construct:e semper affectat ordinem seu organisationem. Hinc neque anim:e neque animalia destrui possunt, etsi possint diminui atque obvolvi, ut vita eorum nobis non appareat. Nec dubium est ut in nascendo, ita et in denascendo naturam certas leges servare, nihil enim divinorum operum est ordinis expers. Præterea qui considerat sententiam de conservatione animalis, considerare etiam debet, quod docui, infinita esse organa in animalis corpore, alia aliis involuta, et hinc machinam animalem et in genere machinam natur:e non prorsus destructibilem esse.
Cum dixi omnem potentiam esse active motricem, intellexi haud Jubie potentiam activam, et indicare volui, semper actionem aliquam actu sequi ex potentia conatum involvente, etsi contrariis aliarum potentiarum conatibus refractam.
Causæ secund: agent, si nullum sit impedimentum positivum; imo, etsi adsit, ut dixi, quamvis tunc minus agant.
Ais substantiam unam, si sola poneretur, habituram infinitas actiones simul, quia nil impediat. Respondeo etiam nunc, ubi impeditur, eam infinitas actiones simul exercere : nam, ut jam dixi, nullum impedimentum actionem prorsus tollit. Nec mirum est, quod substantia qu:evis infinitas exercet actiones ope partium infinitarum diversos motus exercentinm; cum qu:evis substantia totum quodammodo repriwsentet universum, prout ad ipsam refertur, et quævis pars materi: a. quavis alia aliquid patiatur. Sed non putandum est, ideo, quia infinitas exercet actiones, quamlibet actionem, et quamlibet æque exercere, cum unaqu:eque substantia determinatae sit natur:e. Unam autem substantiam solam existere ex iis est, qua non conveniunt divin:v sapientia", adeoque non fient, etsi fieri possint.
Paragraphi postrem:v, cujus initium est : Sola anima in homine libere est, non satis scopum percipio. Quod anima non volvendo id est qua spiritualis seu libera est, sed ut Entelechia corporis
primitiva, adeoque non nisi secundum Leges Mechanicas influat in actiones corporis, jam monui litteris præcedentibus. In Schedis autem Gallicis de Systemate Harmonie præstabilitæ agentibus, Animam tantum ut substantiam spiritualem, non ut simul corporis Entelechiam consideravi, quia hoc ad rem, quam tunc agebam, ad explicandum nimirum consensum inter Corpus et Mentem, non pertinebat; neque aliud a Cartesianis desiderabatur. Præterea ad actiones mechanica lege exercitas, non Entelechia tantum ada:quata corporis organici, sed omnes etiam concurrunt Entelechi:e partiales. Nam vires derivative. cum suis actionibus sunt modificationes primitivarum, quod in Latinis meis cum Sturmio Collationibus explicatum est ; alterum alteri conjungi debet.
Intelligis, plerisque objectionibus facile satisfieri, si ad leges form:e. revocentur. Rem ipsam autem tum maxime patere arbitror, cum in Breviario totius doctrin;ie. conspectus aliquis ob oculos ponitur, qui haberi potest, licet nondum omnes difficultates ad vivum resectæ habeantur, eum potius illa ipsa collatione maxime tollantur. Ut taceam vulgo salvis multis difficultatibus systemata stare. Tali ergo operæ manus admoliri fructuosissimum putem, et tum appariturum, quid adhuc potissimum desideratur.
Quod superest, vale et fave. Dabam Hanover:e 11 Martii 1706. P. S. Cum tempestas in melius mutata videatur hodie, Brunsvigam mox rediturus sum. 17 Martii 1706.
Remitto libros quos mihi nuper commodaras, pro quibus ingentes habeogratias. . . . 5... . 4 ll . . . . . on n Pervolvi eos magna cum voluptate, illum maxime qui
tuas in Pelissonii librum notas ejusque responsa complectitur, in quo si aliud nihil profectum est, luculentum certe controversie moderate traetand:e specimen utriusque partis disputatoribus exhibuistis, quanquam nec multum a nobis abesse mihi visus es, nam difficultates si quie restant, admissa semel infallibilitate ecclesi», ut
plurimum evanescunt. Si enim in philosophia, uti me alias verissime monebas, salvis multis difficultatibus systemata stare possunt, id ipsum in religione quie obscuritatem eum certitudine conjunctam habet, multo magis valere debet. Quod etiam scutum prophanorum philosophorum telis aliquoties opponit Jaquelotius in hoc ipso, quem remitto, libro. Pr:viverat illustris Huetius, amicus tuus, in Demonstrationc evangelica, cujus h:ec verba sunt propositione quarta initio capitis decimi quarti : ea est demonstrationum ratio, ut veritatis inquisitione ac inventione content: contrariis argumentis respondere negligant, idque merito quoniam sünplex est ac unica veritas, eaque reperta ac demonstrata, quiecumque opponantur falsa esse necesse est... . . . . . . . . . . 4 s. s. . e 4
In tua ad Nizolii librum dissertatione præliminari notisque sparsas hinc inde definitiones reperi, quæ mihisalivam moverunt, cæterasque quas a te confectas ajebas, videndi desiderium excitarunt. Pace tua, Vir lllustrissime, parum abest quin irascar historiæ isti tu:e, quæ profundioribus scientiis ad quas illustrandas natus es,te subducit, magna cum jactura boni publici, imo si ausim dicere, glori: tuæ. Nam si de gloria agitur, cedo mihi præstantissimum, quem voles, hujus :evi historicum, cujus cum laude Cartesius philosophicam suam famam permutare vellet si viveret ? Scio alios aliter affectos esse, sed et scio plurimos sentire mecum.
A nupero colloquio nostro du:e in mentem venere dubitationes quas hic subnecto, tuque pro tua humanitate boni consules.
1. Admissis diverse natur;e. entelechiis, quid opus est cognitione in brutis? an non diversitas motuum, quam in illis cernimus, in diversas sed perceptionis expertes entelechias refundi poterit, ad eum fere modum quo motus humaui corporis negas pendere ab influxu anim:e saltem ut perceptiva est ?
2. Cum ceteris paribus diversus corporis motus prodire non possit nisi a diversa entelechia, sequi videtur, legem illam quam S. Paulus videbat in membris suis, repugnantem legi mentis sua, et captivantem se in lege peccati que erat in membris ejus, hanc inquam legem, imo ipsum peccatum originale, quod vel hiec ipsa lex est, uti a multis protestantibus asseritur, vel hujus legis radix est, esse Entelechiam quandam, adeoque substantiam vel substantialem uti Flaccius Illyricus asserebat. Sane motus illi concupiscenti:e, imo nec concupiscentia ipsa inordinata futura erat in natura integra. Quid quod, cum anima ita corpori attemperata sit ut cuilibet motu
corporis saltem à nobis percepitibili alins. in anima respondeat non liber. iet. ut. animan bominis labe oririnali inquinandi et lege peccali quæ est in memihris nostris capirvandi. aliam omnino esse ab ea necesse Sif qua dm statu nalur; iniecræ creanda fuisset. adeoque nemipem onmniun qui nuu’ c7eanip! creandam fuisse. imo nec creari potuisse sj Adaninor peccisset. ime nec Adamnm fortasse potuisse condi euidem si peccaturus non fperat.
Huüdesie 21 Mai 170€
LEIRNIZ a DES RUSSES
Libros quos remiseras recte accepi. Utinam. esset in quo tibi uti- Jio" ee possem *. Hactenus. diractissimus. nunc primum respondendi officio «atisfacio. et mora: venram peto.
Fateor demonstratione certa nohis data. non esse necesse. nostri gratis v tantum propter alios ut objectionibus respondeamus : sd Iioc tamen nobis «emper prodesse puto. cum difficilis objectio est. neque uuquatn ese defugiendum a peritis : sublata enim specita. difficuliste nova lux affulget. Itaque ego. etsi passim certus »etnitentíargm. tamen. objectiones amo plausibiles. et puto. semper eutisfieri posse : nain si qua esset. invicta, ea demonstrationem in 'ontrarium non faceret, Nec video. cur argumentum magis sit demonstecatio affirmationis. quam objectio negationis. Itaque non laryior Wavlio, aut. alterí cuiquam, posse rationem fidei argumenta involubilia opponere. neque cum Huetio et Jaquelotio etsi viris insignibus et inihi amicis tantum adversariis concedere velim.
Do operam, ut, quam primum licebit, Deo volente, campo historeo exeedam, opere. effecto.
Ad binas dubitationes tuas venio. Cum perceptio nihil aliud sit quam multorum in uno expressio, necesse est omnes Entelechias »u Monades perceptione. prieditas esse, neque ulla naturæ Machina sua Entelechia propria caret. Me: enuntiationes universales esse solent, eb servare analogiam.
l'eceatum originale nec Entelechia nec substantia esse potest : cum non sit aliquod animal, vel quasi animal, nec Anima ejus, sed imper-
fectio qu:edam | nostr:e Animæ, cui et imperfectio in corpore nostro respondet. Quemadmodum Horologii vel alterius Machin:e imperfectio orta, si placet, ex elasmate debilitato, Machina utique non est (1). Vale et me ama.
Dabam Hanover:e 11 Jul. 1706.
Roma intelligimus proscriptas nuper e scholis nostris esse triginta propositiones philosophicas, e Cartesio Malebranchioque fere depromptas, quarum aliquas quia cirea materiam a te pr:eclare. elucidatam versantur, et censura jam pridem tuo calculo comprabata est, hic a me adduci non ægre feres.
6*. Modi vel Accidentia, in aliquo subjecto semel produeta non amplius indigent actione positiva cujusquam Causa: ipsa conservantis, sed tamdiu durare debent donec positiva actione Causæ alicujus extern: destruantur.
i*. Ut aliquid de Quantitate Motus a Deo primum indita Materi periisse crederetur, Deum oporteret fingi mutabilem et inconstantem.
10*. Essentia Materia seu Corporis in Extensione consistitexterna et actuali.
16*. Estin Mundo certa ac definita Quantitas Motus, qua nec aucta unquam nec imminuta fuit.
19*. Solus Deus est qui movere potest corpora ; Angeli vero, Anima rationalis, ipsaque corpora non sunt causa? motus efficientes, sed occasionales tantum. .
(D Ici Gerhart donne en note quelques lignes qui sont entre parenthèses dans le manuscrit original et que le copiste a omises :
Puto non tantum motui corporis a nobis apperceptibili sed et alteri cuicunque perceptionem in nobis respondere, sed quam non animadvertimus ob talium perceptionum multitudinem, exiguitatem et confusionem. Uti assueti strepitus (qualis molendini vicini nostris ædibus) apperceptione carere solemus.
Primus homo utique alius condi poterat, et posteri ejus, sed Deus eam seriem possibilium elegit, in qua peccatum prævidebat, quod ea aliunde præstaret. Nam etsi quidam vestrorum dubitent, ego pro certo habendum censeo, Deum fecisse quod optimum erat factu. Nunc autem electa serie, in uno quoque individuo omnia alia sed salva libertate involvuntur.
20». Creaturæ non producunt eflicienter ullos effectus, sed solus Deus illos ad presentiam illarum efficit :loca vero Scripture, in quibus creaturis tribuitur actio, intelligenda sunt sensu figurato.
21*. Belluæ sunt mera Automata, omni sensuet cognitione carentia.
22%, Animi Rationalis unio eum corpore in eo solum consistit, quod Deus voluerit ad certas mutationes corporis .certas in anima perceptiones aut motus excitari, et vice versa pro certis animi cogitationibus seu voluntatibus certos in corpora motus sequi.
23*. Hanc motuum et affeetionum communicationem non exigit ipsa corporis animaeque natura, sed solum decretum Dei liberum.
25*. Corpora Mista, etiam Drutorum non aliter differunt inter se, quam ex varia magnitudine, situ, figura, textura, quiete vel motu atomorum sive particularum materice insensibilium quibus constant.
38^. Nulle sunt forma substantiales corpore: a materia distinctae.
Vale etc. Dabam Hildesii 20 Augusti 1706.
P. S. Inter relegendum video omissam esse a me propositionein 4 quie sic habet : Mens nostra eo quod finita sit, nihil certi de infinito potest. scire, proindeque a nobis disputari de illo nunquam debet. Cujus falsitatem utinam aliquando in promisso a te de scientia infiniti libro demonstratan legamus.
Gratias ago quod mecum communicasti propositiones quasdam ex illis.quas in vestris Collegiis doceri superiores nolunt. Quod si omnes obtinere licet, gratissimum hoc mihi foret. Memini videre olim editum similium propositionum indiculum, quas P. Mutius Vitellescus, si bene memini, censura notari curaverat. Ego libenter has censuras vel vestras vel aliorum cognosco, neque contemno : pertinet enim ea res ad formulas caute loquendi, et offensiones non necessariæ merito vitantur.
Ut paucula annotem ad eas quas communicasti mecum, dixerim ad sextam, Verum quidem esse quod modus semel inductus per se duret, sed cum substantia ; quoniam tamen non per se subsistit,
semper emanabit ex substantia. Ad 7. Puto ego non quidem quantitatem motus, sed tamen virium a Deo conservari, naturaliter scilicet agendo. Interim hoc non ducitur ex constantia Dei, nec ideo Deus est inconstans, quod aliquid mutat, cum constans esse possit in aliqua ratione vel lege superiore, ex qua mutatio fluit in negotio inferiore. Ad 10. jam dudum exposui mentem meam. Prop. 16. etiam ipse refutavi publice, sed pro quantitate motus substituo, ut dixi, quanlitatem virium eamque (naturaliter) conservari censeo.
Ad 19. Sentio motum et Entelechiam omnem secundam ex prima lluere, adeoque creaturas esse activas. Etsi interim leges cogitationum et leges motuum a se invicem sint independentes.
Ad 20. Idem dico quod ad 19.
Ad 21. Bruta puto perfecta esse Automata, et tamen simul habere perceptionem.
Ad 22. Cum Anima sit Entelechia primitiva corporis, utique in eo consistit Unio ; sed consensus inter perceptiones et motus corporeos ex harmonia pr:estabilita intelligibiliter explicatur.
Ad 23. Valde improbavi in Cartesianis quod putant inter obiecta et nostras de iis sensiones arbitrariam tantum esse connexionem, et in Dei fuisse arbitrio, an odores vellet repræsentare per perceptiones, quie nunc sunt colorum ; quasi non Deus omnia summa ratione faciat, aut quasi circulum per triangulum repr:esentaturus sit, naturaliter operando.
Ad 25. Verum est omnia ph:enomena corporum naturalia (præter perceptiones* posse explicari per magnitudinem, figuram et motum. Ned ipsi motus (qui sunt caus:e figurarum) non possunt explicari nisi advocatis Entelechiis.
Ad 29. Nullas esse formas substantiales corporeas a materia dis- Linctas, recte rejicitur, si per formas corporeas intelligantur quales sunt anim Brutorum, qu:e scilicet reflexivo mentis actu seu cogitatione proprie dicta carent. Interim si quis exigeret formas corporeas interitui naturaliter obnoxias, ei fateor non possem adhærere. Nam cum Thomistis sentio omnes Entelechias primitivas indivisibiles esse, seu quod appello Monades. Talium autem neque origo neque interitus naturaliter intelligi potest.
Quartam, ni fallor, jam refutarunt Mathematici, et non pauca ipse edidi scienti:e in(initi specimina. Interim sentio, proprie loquendo, infinitum ex partibus constans neque unum esse neque totum, nec nisi per fictionem mentis concipi ut quantitatem. Solum infinitum
impartibile unum est, sed totum non est ; id infinitum est DEUS :1 . Vale et fave. Dabam Hanover:e 1 Septembr. 1706.
Mitto propositiones quas cupis, missurus etiam non petenti, ut tuum de reliquis judicium intelligam : tantum ne facile divulgentur. Valde mihi grat:e fuerunt breves illie notæ tu:e, tametsi quoad plerasque sententiam tuam habere perspectam videbar. Nec dubito quin illo fere sensu, quem tu quoque improbas, censoribus nostris displicuerint, decimam nonam si excepero. Nam dum Angelos, qui Entelechix corporis non sunt, causas motus plus quam occasionales esse volunt, motuum a cogitationibus dependentiam exigere aliquam videntur ; nisi tamen forte efficientia ista angelica per quamdam eum Entelechiis analogiam explicari posset, nam Animas rationales quod attinet, satis erit, opinor, si ut entelechi:e motum efficiant. Atque hic scire aveo, quid de nupera Turneminii hypothesi sentias ; tum etiam, ecquid tibi videatur de ratione qua Aristoteles contra philosophos antiquos vacuum ad motum esse necessarium contendentes demonstrare nititur potius, corpus si in vacuo moveretur, in instanti movendum esse, atque adeo motum in vacuo esse non posse.
Dicebas in penultimis tuis Peccatum Originale nec Entelechiam esse nec substantiam, sed imperfectionem quandam anim:e nostr:, cui et imperfectio in corpore nostro respondet. Duo regero :
1. Si peccatum originale in imperfectione quadam anim:e nostre situm est, ergo nihil positivum impedit animam quominus agat, ut
(1; Note ajoutee par Leibniz sur un papier détaché :
Datur infinitum syncategorematicum seu potentia passiva partes habens, possibilitas scilicet ulterioris in dividendo, multiplicando, subtrahendo, addendo progressus. Datur et infinitum hypercategorematicum seu potestativum, potentia activa habens quasi partes, eminenter, non formaliter aut actu. Id infinitum est ipse Deus. Sed non datur infinitum categorematicum seu habens actu partes infinitas formaliter.
Datur etiam intinitum actuale per modum totius distributivi non collectivi. Ita de omnibus numeris aliquid enuntiari potest, sed non collective. Sic dici potest cuilibet pari respondere suum imparem, et vicissim ; sed non ideo accurate dicitur æqualem esse multitudinem parium et imparium.
actura fuerat si non peccasset. Loquor de motibus indeliberatis, non de liberis.
2. [mperfectio corporea qu:e respondet imperfectioni anima: infecte peccato originali, negatio esse non potest, quia causat vere motus in natura lapsa, non orituros in natura integra; debet igitur esse substantia vel Entelechia, cum sit virtus agendi.
Contra profundam tuam definitionem perceptionis : multorum in uno expressio, occurrit, quod videantur aliquæ perceptiones circa unum tantum objectum versari; quomodo ergo erunt expressiones multorum ? Adde quod creatur:e irrationales non percipiant universalia, ad quod nihil requiri videtur quam ut haberent perceptiones inulta in uno exprimentes. Denique si omnis machina natur: Entelechiam habet perceptione præditam, erit igitur animal, quid enim est aliud animal quam machina nature habens Entelechiam perceptione pr:ieditam? Alia qu:iedam in mentem veniunt quibus supersedeo quod mentem tuam non satis assecutum me censeam. Vale, etc.
Dabam Hildesi:e 17 Septembris 4706.
Gratias ago pro communicatione propositionum apud vestros nuper reprobatarum, quarum indiculum utique tam mature in vulgus spargi necesse non est. Angeli non sunt Entelechiæ corporum, sed ipsi et Entelechias, nempe Mentes, et Corpora etiam, meo judicio habent, quie etiam antiquorum Ecclesie Doctorum non paucorum sententia fuit, a qua pr:eter necessitatem recessum est ; et quasi non satis esset, veram in perplexitatem accersitæ sunt fictitiæ. Angeli ergo corpora movent prorsus, ut nos facimus, nec definitio vestrorum decima nona mihi adversa est. [Illud verum est, solum Deum novas vires novasque directiones materi:e posse dare, seu motus qui ex pristinis ejus Entelechiis non consequantur, idque ad miracula pertinere (1). Nosse velim anapud vos contraria me: opinio de Angelis
(1) Dans le brouillon primitif, on lisait : « Et substantie creatæ a. materiæ prorsus secrete meo judicio non nisi per miracula perpetua locum habere possunt. Si quis apud vos, sive proprio, sive alieno constrictus judicio, angelos
prorsus corporis expertes tueri, debeat poterit tamen inaliis compluribus mecum consentire. »
Pauz JANET. — Leibniz. 11-30
definita habeatur. Merito rejecti sunt qui Angelos omnes creaturam corpoream esse statuerunt ; sed hoc ad eos non pertinet, qui omnes mentes, imo Entelechias, incorporeas esse agnoscunt.
Difficultatem quam adhuc moves de peccato originis, non satis intelligo. Non est virtus agendi, sed virtutis agendi impedimentum, ut ignorantia, vitium. Per impedimenta autem prodeunt actiones, quæ sine ipsis non prodirent, ut frigoris exemplo patet. Nec majorem distantiam concipio inter peccatum originis et vitium, quam inter habitum innatum et acquisitum. Vitium intelligo quale Aristoteles virtuti morali opponit.
Nunquam versatur Perceptio circa objectum, in quo non sit aliqua varietas seu multitudo : quod cum tibi sit exploratissimum, miror hic difficultatem repertam.
Miror etiam quod Universalia huc afferas. Universale est unum in multis, seu multorum similitudo, sed cum percipimus, exprimuntur multa in uno, nempe ipso percipiente. Vides quam hæc distent.
Miror etiam eur dicas animal esse machinam naturz, quz habeat Entelechiam perceptione præditam : nam ex mea definitione patet omnem Entelechiam (primitivam scilicet) perceptione præditam esse; at ideo animal semper prodire non est cur admittam.
Videris nimium tibi ipsi diffidere, et solutiones a me petere, quas pro insigni acumine tuo, nullo negotio, dare ipse posses. Et, ut sape dixi, si quis Breviarium Philosophia conficere tentet, nebulæ qua superesse videntur mutua collustratione rerum dissipabuntur.
Vale. Dabam Hanoveræ 20 Septembr. 1706.
P. S. Argumertum Aristotelis contra vacuum, quod in vacuo motus futurus esset instantaneus, non satis firmum est, absolute loquendo : nam finge, dum corpus in motu est, circumsita a Deo annihilari, pon utique inde motus ipsius augeretur. Fatendum est nihilominus, etsi non ad necessitatem, tamen ad congruentiam pertinere, ut celeritas corporum limites habeat pro medio in quo versantur. Itaque non prorsus de nihilo est Aristotelis consideratio.
Veniam peto perturbata scriptionis.
Plurimum semper ex litteris tuis proficio, sive me doces, sive amanter objurgas. Quod in dubitationibus alioqui facilibus hæream, noli mirari : nosti quam vin habeant hausta ex scholis præjudicia, quibus fit ut ea qua scimus vel scire saltem possemus, swpe nesciamus.
Universale cum multorum in uno expressione confundendi ansam mihi dedit familiaris scholis nostris partitio, qua universale in objectivum et formale seu mentale dividimus, quod postremum in ipsa perceptione confusa multorum similium a plurimis constitui solet. Hujusmodi perceptionem Entelechiis a te tribui non sane rebar, sed solum acutissimam tuam definitionem ad captum meum elucidari cupiebam, ut discrimem animam rationalem inter et caeteras Entelechias appareret.
Utrum Angelos esse incorporeos definitum apud nos habeatur, malo ex Patre Martino de Esparsa, magni nominis Theologo Romano. quam ex me intelligas. Ex eo, si forte ad manum autor ille non essel, ea quie in adjecta schedula invenies, ad verbum deseripsi. Rationes philosophicas, quas pro sententia affirmativa affert, perlustravi, quie meo judicio, si quid evincunt, hoc duntaxat probant, esse angelos quosdam incorporeos, non vero omnes, videnturque posse omnes ein rationes cum doctrina tua conciliari, si modo insubsidium vocare libuerit 5. Thomam ejusque sequaces, qui Angeios oninislrantes distinguant ab assistentibus, atque ministrantibus quidam actionem physicam in eorpora tribuuut, assistentibus vero negant. De quo videri potest 5. Thomas prima parte qu. 112, articulis 2, 3 et 4.
Breviarium Philosophicum, eujus conficiendi jam dudum autor hortatorque es, lente procedit quidem ob temporis penuriam, procedit tamen, et quantum quotidianæ lectiones sinunt. Quidquid oceurrit quod ad scopum illum faciat, colligo digeroque indies, atque verissime dictum, experior nebulas quæ restant, mutua rerum collustratione dissipari ; sed multo magis colloquio tuo, si eo frui interdum liceret, dissipatum iri confiderem, nam fatale tibi est novam rebus istis lucem afferre. —
Dabam Hildesi:e 29 Septeinbris 1706.
