SUB JO

C9 ]n 'UARIOE . — amm 152 gnsini

*8v] - HNCIOA "Son VOU9919 -np*'svj *€J1)2U -JAuJd8 -HduurstA— 'Jo[eo * uino in ‘ae -19 Ji IPOUIU En...

$9|1q -adooJed ‘sul]

-Iquoj[vuul 'sujniad -se 'sejipinbi sv) VU} An "varssud OO -— -

suqunb sex no ‘viqudnue ‘vahpedæis want *40dus *10po 401 -09 "o[iqisuos suopioo0 3n]os ‘op ud 93320 ouisqpurtooti X9 o1jel SO *uinoisaud nos tunyiepunoos

- , "- PL —— — — — ERE Pa

‘unavuu -|1019D uno} Jod oq

-194 oun

* urvunzij

10 uiou

-Ipnirm

-Sviu 4od

t1)u9] snioduit -SIS91 VAE v ssed

ais, ^7 m. —

van

UAH P vruojod oduirou *tunoiun nos 'uimiaeunad

UllIeruejs -Qqns snquiuonva -Mipour xo utn, -)91[09 *sata9ds

'SUoptJoUtUlos

-OQUU sno

‘snui -unJj ‘Sid

-OD ‘Suit -u| 'snjnui

-J9X9 ‘VIE -DnJ .PuoJe -19gne *vjjvanjeu + M ee Ed

onbesin

snuiop sons 'eutasid 'xo13

vjnpetd einjnsop

REM nmm NN 9uoIisar[oo jung onbujr cao sv puo 'sidepsniuop'eu 10614 ‘tunijeu -quv x915 *unu -HHOU 501124939 "unde[osue Sn.

-0qJ 30. SIUUIS -qus xo vjJ9[]o2 "nuvjsqnsmnuos

RÉ Lor mmm

uouourou.eud ‘SUIS

uiouopezousse 19d minu)

159 *onvpor. onbou oissed-oppav 359

'$uinzg 19 souipnjruz -eui Jod sin -u3]sts9J 1o snqiA — ut odutau 'snj -0out S989] um punaos q1undn uo.) vJodaoo UINO'SEATIUA -M93p SIIS -2sed ]9 Sin -JU sinus -od ui jnstis -u0O. 12 ‘om niu INA pxnpgur. No Aninio «nb antsoduirod Nruusqns

'nunuoddg 19 suondooJ4od ut oolun MiSISUO 19 snfo nuod vudoit x duo anb SIDBUOIX

ONUOIHPON — — — — n Dum — MM e "inua[d su3 ‘os 18d. uiu; "omm———o ————————] s.

Jou dope ænb *ejnjosqe suouvwiod vJnje24:)

IIXXO AULLAT VT V AIN Add Y

*e3uwoui12d opiny v JS US sniour noy arpsyvi3 VIA ado 3y 20 39 *trpeuir93U] Jed 3]sueg) pog 'wvjuoo ne *uig0ujutr pe oJo[vur mou e Jo 'unjour pu aopnb € yisuen ojuoul -0ui $ndJo» uinj[nu nos ‘unes Jod 318v cuenbun unjeu uiu» anbou ^inq -If1n3u00 snqiuulo ur 1} top "unjoul junumsaJ uiP3nse[e uA WUISUI Jed aputjep 12 ‘wanomb pe amunÿipai mnsin) -U0) Jed jqn 1uvuan23uoos 9191H39[92 tjenbæ soçenb -d! AJEUUT LHIS9A ENpP Is ‘159 oliqisfs wnpoui -pvurenb *urej1o ournsoj -Ut mjoulv ui9juasjsitxo -u! uie)rsve[o ul opueu -nuj9jep wnsdr 31[ediu]g ‘pure ur j3íiLinour. snd -J0. Unt» JA 1gogrpouut nos teuniojap sv qe uinjUe (ru9)U918]X9 sit UI pos ‘AUD uou uvaAou ula elo049J4 $nqiüodaJgoo 159 uinpuortas tui *snjoduimn oudioutid 359 pi*rperjues -qns vüuLloj ut jo v -Ua1sts9J OUI 159 pr SU BLOQUE ur jnsis -uo nas SAND estis -svd 19 fA rjov vuua)od dul Misisuo ‘amned uinge) -Isaduroo Wnienueisqns u"maeie nynpgur QU pos "nuvuinuop 1PEUOK 14 APE 190 jsdod aoduios nb*uinoqiueJo pui [o4 [eu y jojo " ejrisodiuo2

"uns. TAOU -qo manut urmnaiveanve -94J tindel[u nianu nb "vunuy 'so] -uoK in seu -0K "xopd uis

LL É—— rálÀ— n o—EER Renuvsqus

LEIRNIZ À DES DOSSES 595

buerint, ut potius contraria omnia mihi verisimillima videantur.Quin Sinenses veteres ultra Gr&æciæ philosophos veritati accessisse et docuisse videntur, materiam ipsam esse productionem Dei.

Elegans est locus Sfortiæ Pallavicini vestri, nondum credo Cardinalis cum scriberet, quem mecum communicasti, et omnino ad sensum meum ; si vera esset Astrologia judiciaria, si Chiromantia, si quas jactant quidam, signature rerum, res ascribenda esset harinoni:e divinitus præstabilitæ. In ipsa Theodicæa locum notavi P. Francisci Suarez de orationibus beatorum, quas successum habere putat per harmoniam præstabilitam.

Dabam Hanoveræ, 14 Januarii 1716.

P. S. Philosophica peculiari scheda complecti volui ; ac primum testor me rem quasi de integro considerasse, sepositis, quantum liceret, præjudiciis ; ia tua jam perlustro.

Cum dico materiam esse indifferentem, intelligo quod in ea pure passivum est. Elegans est tua objectio circa indifferentiam temporis ; quie enim sic ratio dabitur, cur mundus tunc primum creatur ? Ego fateor nullam esse, sed respondeo etiam nullum esse reale discrimen, nunc an mille ante annis creatus fingatur, eum tempus non sit nisi ordo rerum. non aliquid absolutum. Atque idem de spatio censeo. Eadem sunt, quorum discrimen a nemine, ne ab omniscio quidem, assignari potest.

Non bene memini, quo argumento usus sim in epistola, Diario Gallico A. D. 1691 inserta, pro stabiliendo discrimine Extensionis et materi» ; c:eterum extensionem concipio ut ordinem coexistendi partium extra partes, qui per distantias explicatur, seu magnitudinem viæ brevissim:ie ab uno distantium ad aliud. Qu:eris deinde utrum extensio sit modus corporis, an aliquid absolutum ? Et poste, rius tibi magis placet. Nam corpus consistere in inertia naturali, formaliter inextensum esse. Jam ut virtus activa non est modificatio rei passivæ, ita extensio non erit modificatio rei per se inextens:e. Hoc argumentum a simili hic non nisi ad verisimilitudinem valere ipse haud dubie agnoscis. Videamus, an aliqua subsit sufficiens. Ac primum comparationi objici posse videtur, virtutem activam esse novam perfectionem; sed extensio seu positio partium extra partes potius imperfectio est, cum faciat rem obnoxiam destructioni naturali. Deinde materia seu passivum non exigit virtutem activam, ita

ut materia naturaliter in virtutem activam prorumpat, nisi miraculo impediatur. Sed talis est materia, ut naturaliter habitura si extensionem, nisi impediatur per divinam omnipotentiam. Unde etiam confirmari videtur esse modificationem ; nam nihil aliud substantia exigit, quam sui modificationes. Denique si extensio nihil aliud est, quam ordo, secundum quem partes sunt extra partes, profecto nihil aliud est, quam modificatio materiæ. Extensionem concipere ut absolutum ex eo fonte oritur, quod spatium concipimus per modum substantie, cum non magis sit substantia quam tempus. Itaque recte Scholastici olim spatium sine rebus imaginarium dixere, qualis res est numerus sine re numerata. Secus sentientes in miras se inducunt difficultates. Sublatis monadibus manere extensionem non magis verum puto, quam sublatis rebus manere numeros.

Non video, quomodo concipi possit, realizans phænomena esse extra substantiam. Nam istud realizans efficere debet, ut substantia composita contineat aliquid substantiale praeter monades, alioqui nulla dabitur substantia composita, id est, composita erunt mera phænomena. Et in hoc me prorsus cum Scholasticis sentire arbitror, eorumque materiam primam, et formam substantialem, potentias nempe passivam et activam, primitivas compositi, et completum ex iis resultans revera arbitror esse illud vinculum substantiale quod urgeo.

Cum dixi vinculum substantiale esse principium actionis compositi, objicis primo, substan&am compositam sitam esse in monadibus substantialiter modificatis. Sed hoc non admitto, et quid est monades substantialiter modificari ? Ego putem nihil modificari substantialiter. Et profecto cum verum substanti: indicium sit actio, nisi ipsa substantia composita, quatenus composita est, agit, non erit substantia composita, sed merum phænomenon, nihil habens præter monades et singularum modificationes, nulla invicem reali connexione, neque physica (quam dudum excludo) neque metaphysica, qu:e fit per unionem. Objicis secundo, vinculum substantiale esse principium resistenti: ; ita est, nempe compositi, est enim ipsa, ut sic dicam, potentia passiva compositi. Sed ita, inquies, extensio erit principium resistentiæ. Ego vero nego hoc sequi, extensio enim lonvissime differt a potentia passiva, cum nihil nisi situm exprimat ejus, quod jam potentiam passivam habet. Ita candide dicere possum, nihil esse in objectionibus istis quod memorari posse videatur. Et ex adverso, non videre me quomo*o substantia nova formaliter oriatur, nisi per nova quædam substantialia attributa. Mea igitur

doctrina de substantia composita videtur esse ipsa doctrina Schol:e Peripatetic:e, nisi quod illa monades non agnovit. Sed has addo, nullo ipsius doctrinæ detrimento. Aliud discrimen vix invenies, etsi animum intendas.

Paucis antequam postremas litteras tuas mihi sane jucundissimas acciperem diebus, nescio unde auditione acceperam te pejuscule valere; sed falsum fuisse rumorem illum pene persuaserunt et dolorem meum absterserunt litter:e illie tue quie non modo nihil tale indicant, sed potius alia omnia. Dissertationem tuam de Theologia naturali Sinensium ubi lucem aspexerit, lubentissime videbo; respondebit utique illa tuis de Philosophia Fo-hiana cogitatis, et eruditorum omnium saltem eorum qui nulli parti addicti sunt sulffragia auferret.

Statueram hisce meis addere separatim (exemplo tuo) qu:edam ad philosophicas tuas meditationes posteriores adnotata, sed cum ea needum in mundum redigere licuerit, differenda erunt ad proximum usque cursorem. Vale, etc. Dabam Coloni;e 7 Martii 1716.

P. S. Theodicæ:e negotium belle procedit; revident eam viri eruditissimi quos maxime optabam. . . . . . . . . . . &

Billet de Leibniz à des Bosses, daté de Hanovre le 11 Avril 1716, sans inlérét philosophique.

Uti in Geometria interdum contingit,ut ex eoipsoquod supponitur aliquid esse diversum, inde non esse diversum consequatur, de quo genere ratiocinandi apud Euclidem aliquando reperto Cardanus,

Clavius aliique egere: ita siquis fingat,mundum creatum fuisse citius, reperiet non esse factum citius, quia tempus absolutum non datur,sed nihil aliud est quam ordo successionum. Eodem modo si quis fingat, totum Universum loco moveri servatis omnium rerum inter se distantiis,nihil actum erit,quià spatium absolutum aliquid imaginarium est, et nihil ei reale inest, quam distantia corporum; verbo,sunt ordines, non res.Tales suppositiones oriuntur ex falsis ideis.Itaque nisi æternus sit mundus, quocunque tempore coepisse dicatur, perinde est : et nisi hoc statuamus, in absurdum incidemus, nec poterimus satisfacere arguentibus pro :eternitate Mundi. Sequeretur enim Deum aliquid præter rationem fecisse, neque enim possibile est rationem dari hujus potius quam alterius temporis initialis, cum discrimen ullum assignari non possit. Sed ex hoc ipso, quod discrimen assignari non potest, judico etiam nullam esse diversitatem. Potuitergo citius oriri mundus, sed tunc statuendus erit æternus.

Materiam naturaliter exigere extensionem, est partes ejus naturaliter exigere inter se ordinem coexistendi. An hoc negabis?

Eo ipso, dum puncta ita sita ponuntur, ut nulla duo sint, inter quie non detur medium, datur extensio continua. |

[n tuo arbitrio est, vinculum realizans composita appellare modum substantialem. Sed tunc modum usurpas alio sensu,quam solemus. Revera enim substanti:e composite basis erit. Sed iste modus est res durabilis, non modificatio quz nascitur et perit. Non tamen est modus monadum, quia sive ponas sive tollas, nihil in monadibus mutatur.

Non dico inter materiam et formam dari medium vinculum, sed ipsam compositi formam substantialem, et materiam primam — sensu scholastico sumtam, id est potentiam primitivam, activam, et passivam, ipsi vinculo tanquam essentie compositi inesse. Interim vinculum hoc substantiale naturaliter, non essentialiter vinculum est. Exigit enim monades, sed non essentialiter involvit, quia existere potest sine monadibus, et monades sinc ipso.

Si realizans phænomena pr:esupponeret aliquid præter monades, jam compositum esse realizatum contra hypothesin. Quicquid existit præter monades et monadum modificationes, realizantis phænomena consectarium est.

Etiam ver:e substantiæ compositæ non gignuntur, nisi ad sensum ; nam, ut sæpe dixi, non tantum anima, sed et animal manet. Non oriuntur vel occidunt nisi modificationes et (ex substantiatis) aggregata, id est accidentia vel entia per accidens.

At ratione rerum (etiam sine respectu ad sapientiam divinam) judicamus, nos non solos existere, quia nulla apparet privilegii pro uno ratio. Nec ipse aliter ratione convincere poteris aliquem, qui contenderet se soluin existere, alios a se tantum somniari. Sed ratio datur privilegii existentium præ non existentibus, seu cur non omnia possibilia existant. Ceterum etsi nullæ existerent creatur: preter percipientem, ordo perceptus ostenderet sapientiam divinam. Itaque nullus hic circulus, quamquam etiam sapientia Dei a priori, non ex solo phrenomenorum ordine habeatur. Ex eo enim, quod contingentia reperiuntur, reperitur Ens necessarium, id intelligens, ut in Theodicæa ostendi. Si corpora mera essent phænomena, non ideo fallerentur sensus. Neque enim sensus pronuntiant aliquid de rebus metaphwsicis. Sensuum veracitas in eo consistit, ut phenomena consentiant inter se, neque decipiamur eventibus, si rationes experimentis inædificatas probe sequamur. |

Substantia agit quantum potest, nisi impediatur ; impeditur autem

etiam substantia simplex, sed naturaliter non nisi intusa se ipsa. Et . eum dicetur monas ab aliaimpediri, hoc intelligendum est de alterius repræsentatione in ipsa. Autor rerum eas sibi invicem accommodavit, altera pati dicitur, dum ejus consideratio alterius considerationi cedit.

Aggregatum resolvitur in partes, non substantia composita ; quie partes componentes exigit tantum, verum non ex iis essentialiter constituitur, alioqui foret aggregatum. Agit mechanice, quia in se habet vires primitivas seu essentiales et derivativas seu accidentales.

Est Echo monadum, ex sua constitutione, qua semel posita exigit monades, sed non ab iis pendet.Etiam anima est Echo externorum, et tamen ab externis est independens.

Quia nec monades, nec substanti:e compositæ partiales de substantia composita totalis essentia sunt, ideo salvis monadibus, vel aliis ingredientibus, substantia composita tolli potest, et vire versa.

Si corpora mera essent plizenomena, existerent tamen ut phænomena, velut Iris.

Ais, corpora posse esse aliud quam phænomena, etsi non sint substantiæ. Ego puto, nisi dentur substanti:e corpore:e, corpora in phænomena abire. Et ipsa aggregata nihil aliud sunt quam phænomena cum prætcr monades ingredientes, cætera per solam perceptionem addantur, eo ipso dum simul percipiuntur. Praterea si solae monades

essent substantiæ, allerutrum necessarium esset, aut corpora esse mera ph:enomena, aut continuum oriri ex punctis, quod absurdum esse constat. Continuitas realis non nisi a vinculo substantiali oriri potest. Si nihil existeret substantiale pr:eter monades, seu si compo- Sita essent mera phenomena, extensio ipsa nihil foret nisi phænomenon resultans ex apparentiis simultaneis coordinatis, et eo ipso omnes controversiæ de compositione continui cessarent. Quod vero additur monadibus ut ph:enomena realizentur, non est modilicatio monadum, quia nihil in earum perceptionibus mutat. Ordines enim, seu relationes, qu: duas monades jungunt, non sunt in alterutra monade, sed in utraque :eque simul, id est, revera in neutra, sed in sola mente; hanc relationem non intelliges, nisi addas vinculum reale, seu substantiale aliquid, quod sit subjectum communium, seu conjungentium prædicatorum et modificationum. Neque enim puto a te statui accidens, quod simul insit duobus subjectis, et unum, ut sic dicam, pedem in uno, alterum in altero habeat.

Quantitas continua non addit ünpenetrabilitatem (nam ea etiam loco tribuitur) sed materia. Et vos ipsi statuitis impenetrabilitatem exigi tantum a materia, non esse de ejus essentia.

Substantia composita non consistit formaliter in monadibus et earum subordinatione, ità enim merum foret aggregatum seu ens per accidens, sed consistit in vi activa, et passiva primitiva, ex quibus oriuntur qualitates et actiones passionesque compositi, quæ sensibus deprehenduntur, si plus quam ph:enomena esse ponantur.

Dicis, modificari substantialiter esse monades habere modum, qui eas faciat naturale principium operationum. Sed quid, quæso, ille modus, estne qualitas? estne actio? Mutatne monadum perceptiones? Nihil tale dici debet ; revera substantia est, non monadum modus, etsi naturaliter ei monades respondeant. Monades non sunt principium operationum ad extra. Nescio quid te adigat, ut substantialitatem compositi facias monadum modum, id est, revera accidens. Non est opus ut statuamus substantias oriri interireque; imo si Statuimus, evertemus substantie. naturam, recidemusque in aggregata seu Entia per accidens. Quod vulgo substantias dicunt, revera non sunt nisi substantiata. Philosophi Peripatetici dum generationem et corruptionem veram substantiarum crediderunt, in difficultates inexplicabiles inciderunt circa originem formarum aliaque, qu:e omnia meo explicandi modo cessant.

lta est, ut ais, ubi substantia illa absoluta realizans phænomena

ponitur, statim habetur substantia compositi, sed a Deo regulariter agente non ponitur, nisi dentur ingredientia, nempe monades, aut alie. substantie composit:e partialesque. Interim h:ec ingredientia formaliter non insunt ; exiguntur, non necessario requiruntur. Itaque miraculo abesse possunt, id est, ista ingredientia non sunt formaliter constitutiva; sunt constitutiva in aggregatis,non in veris substantiis. Dices,cum substantia composita abest,monades vero vel ingredientia non adsunt,nemo dicet adesse compositum. Respondeo : nemo dicet nisi edoctus sit, esse miraculum ; sic nemo dicet, Corpus Christi adesse in Eucharistia, nisi edoctus hoc miraculo fieri.

Ignosce, quod saltatim scribo, et ideo fortasse non semper satisfacio; nam ad anteriora scripta recurrere non possum. Inde interdum quiedam species contradictionis fortasse orietur. Re tamen excussa erit magis in modo enuntiandi, quam rebus. Nescio, an, ubi et quomodo dixerim modificationem rei non extensæ facere rem extensam.

Omnis perfectio meo judicio ad lineam sapienti: pertinet. Porro linea sapientie eo tendit, ut perfectio maxima introducatur, quam res capit. Itaque si quie. perfectiones sunt aliis compatibiles, non omittentur. Et talis est perfectio harmoni:e pr:estabilit:e, quæ etiam altioribus rationibus nititur. Ceterum ipsa cujusque monadis relatio facit, ut in se invicem non agant, cum unaqu:eque sufficiat omnibus, que in ipsa contingunt ; quicquid in ipsis addes, inane est.

Quæris tandem, per quod mea substantia composita diflerat ab Entelechia. Dico ab ea non differre, nisi ut totum a parte, seu Entelechiam primam compositi esse partem constitutivam substanti:e composit:e, nempe vim activam primitivam. Sed differt a raonade, quia est realizans ph:enomena ; monades vero existere possunt, etsi corpora non essent, nisi phivnomeua. Ciæterum Entelechia composit;iv. substantiie. semper monadem suam dominantem naturaliter comitatur : et ita, si monas sumatur cum Entelechia, continebit formam substantialem animalis.

Nil prohibet quin Echo possit esse fundamentum aliorum, pr:esertim si sit Echo originaria.

Si monades,rigorose loquendo, substantiis compositis accidunt, etsi sint naturaliter iis connexæ, velle ut h:e tollantur, est scrupulositatem Grecorum quorumdam renovare, qui etiam accidentia panis et vini sublata esse contendunt. Denique non sunt augenda miracula pr:eter necessitatem. Revera monades pertinent ad quantitatem

d02 CORRESPONDANCE AVEC LE P. DES BOSSES

quam superesse Scholastiei ipsi volunt. Non est parvum, id omne adesse unius substantiæ, abesse alterius, quod phienomena realizet. Breviter : ex his duabus positionibus, dari substantiam compositam, ph:enomenis realitatem tribuentem, et substantiam naturaliter nec oriri nec occidere, mea cuncta hic consequuntur, quamquam revera ex sola prima positione seu ex solo postulato, quod ph:enomena habeant realitatem extra percipiens, videatur tunc deinonstrari posse Philosophia Peripatetica emendata. Nam quod substantia non oriatur nec occidat, vel ex eo confici potest, quia alias incidemus in perplexitates. Ex his porro oritur discrimen formale inter substantiam compositam et monadem, rursusque inter substantiam compositam et aggregatum, atque etiam independentia substantie composite ab ingredientibus, a quibus composita dicitur, etsi ex iis non sit aggregata. Atque hinc etiam substantiam ac ipsam compositam (verbo gratia hominis, animalis) eamdem numero manere dicimus, non tantum apparenter, sed et vere, etsi ingredientia perpetuo mutentur et sint in continuo fluxu. Et cum sic ingredientia ipsa ponamus a substantia per naturam separari paulatim et particulatim, quidni admittas per miraculum separationem ut sic loquar, totatim et simul, sublata omni substantia composita, seu phieunomena realizante, qu:e est in re terrena, substituto realizante phienomena in re coelesti. Itaque non puto, me a doctrina scholarum cirea substantias corporeas abire, nisi in hoc uno, quod ver: substantiæ sive. simplicis sive compositæ generationem et corruptionem tollo, quia nec necessarias nec explicabiles esse reperio, atque ita philosophiam istam innumeris difficultatibus libero. Sed ita substantiam corpoream seu compositam restringo ad sola viventia, seu ad solas machinas natur:e. organicas. Cetera. mihi sunt mera aggregata substantiarum, qu:e appello substantiata; aggregatum vero non constituit nisi unum per accidens.

Ad ea, quie de punctis Zenoniis dixisti, addo, ea non esse nisi terminos, itaque nihil componere posse : sed et monades solæ continuum non component, cum per se careant omni nexu. quelibet monas est tanquam mundus separatus. At in materia prima (nam secunda aggregatum est, seu in passivo substantiæ composite involvitur continuitatis fundamentum, unde verum oritur continuum ex substantiis compositis juxta se positis, nisi a Deo supernaturaliter tollatur extensio, ordine inter coexistentia illa quæ se penetrare censentur sublato. Et hoe sensu fortasse dixi, extensionem esse modi-

mn.

ficationem materiæ primæ, seu formaliter non extensi. Sed hoc genus modalitatis medium est inter attributa essentialia et accidentia, consistit enim in attributo naturali perpetuo, quod non nisi supernaturaliter mutari potest.

Quod hominem in conversione glaciei que frangitur comparavi, accipiendum est pro natura cujusque subjecti. resistentia, qu:e in homine per gratiam separatur, est vitalis, cum consistat in præjudiciis intellectus et passionibus voluntatis.

Cogitavi aliquando quid uni ex vestris dicendum foret, qui omnem substantiam compositam, seu omne realizans phienomena, tanquam superfluum tollere vellet. Hoc posito, substantia corporis ipsius consisteret in phænomenis constitutivis, ut accidentia consistunt in phænomenis resultantibus, quemadmodum natura albi consistit in bullis, instar spum:e, vel simili aliqua contextura, cujus perceptio est in nobis inobservata. Accidens vero alibi consisteret in perceptione illa observata, per quam album agnoscimus. Itaque si Deus vellet proalbo substituere nigrum,servatis accidentibus albi, efficeret, ut omnes percipientes ‘in mutuo enim percipientium consensu consistit phænoraeni veritas) retinerent perceptionem albi observatam et ejus effectus, seu perceptionem resultantis ex constitutivo ; sed perceptionem inobservatam haberent non spumarum seu monticulorum (id est texturie album facientis), sed vallium seu texturie facientis nigrum. Itaque omnes perceptiones observabiles panis manerent, sed pro ph:enomenis constitutivis (qui etiam a nobis percipiuntur, sed inobservabiliter) phænomenorum constitutivorum seu inobservabilium carnis perceptio universalis substitueretur. Vale. Ita precatur etc., Hanoveræ, 29 Maji 1716.

P. R. Ignosce, quiso, perturbatissimæ scriptioni me:e.

Has litteras multo citius mittere constitueram, sed varia intercessere.