EXCERPTA E TITO LIVIO

Titus Livujs, lib. primo, cap. 23 et seqq.

Bellum ulrinque summa ope parabatur,, civili simillimum bello, prope inter parentes natosque, Trojanam utranique prolem, ciim Laviniam ab Troja, ab Laviuio Alba, ab Albanorum stirpe regum oriundi Romani essent. Eventus tamen belii minus miserabileni dimicaîioneni fecit, quod nec acie certatum est, et tectis modo dirutis alterius urbis, duo populi in ununi confusi sunt. Albani priores ingenti exercitu in agrum romanum impetum fecere : castra ab urbe haud plus quiuque millia passuum locant, fossa circumdant. Fossa Cluilia ab nomiue ducis per aliquot secula appellata est, donec cum re nomeu quoque vetustate abolevit. In bis castris Cluilius Albanus rex nioritur. Dictatorem Albani Metium Suffetium créant. Intérim Tullus ferox prsecipue morte régis magnumque deorum numen ab ipso capite orsum , in omne nomen Albanum expetiturum pœnas ob bellum impium dictitans, nocte praeteritis hostium castris, iufesto exercitu in agrum Albanum pergit. Ea res ab stativis excivit Metium ; is ducit exercitum quam proxime ad hostem potest, inde legatum prœmissum nunciare TuUo jubet, priusquam dimicent, opus esse colloquio : si secum congressus sit, satis scire ea se allaturum, quae nibilominus ad rem Piomauam, quam ad Albauam pertineant. Haud aspernatus Tullus, tametsi vana afferentur, suos in acieni ducit; exeunt contra et Albani. Postquam instructi utrinque stabant, cum paucis procerum in médium , duces procedunt. Ibi infit Albanus : « Injurias, et non i-edditas res ex fœdere quse repetitae sunt, et, ego « regem nostrum Cluilium causani hujusce esse belli audisse videor, « nec te dubito. Tulle, eadem prœ te ferre. Sed si vera potius quam « dictu speciosa dicenda sunt, cupido imperii duos cognatos vicinos- « que populos ad arma stimulât; ueque recte an perperam interpréter, « fuerit ista ejus deliberatio qui bellum suscepit : me Albani gerendo « bello ducem creavere. Illud te. Tulle, monitum velim : Etrusca res « quanta circa nos teque maxime sit, quo propior es Volscis, hoc magis « scis : multum illi terra, plurimum mari pollent. Memor esto, jam « cum signum pugnœ dabis, bas duas acies spectaculo fore, ut fessos « confectosque, siniul victorem ac victum aggrediantur. Itaque, si ne s a dii amant, quoniam non contenti libertate certa, in dubiam imperii,

« servitiique nlcam imus, ineamus aliquam viani, qua utri utris im- « perent, siiie magna clade, siue inulto sanguiue lUriusque populi « decerni possit. » Haud displicet res TuUo , quamquam tum indole auimi, tum spe victorioe ferocior erat. Quccreutibus utrinque ratio initur, cui et fortuna ipsa praebuit materiam.

Forte in duobus tum exercitibus erant tergemini fratres,nec cetate, nec viribus dispares, lloratios Curiatiosque fuisse satis constat, nec

FERME BES A?vTlQUA ALIA. EST INOBIUOR*, taUlCn \IX VQ taUl clara

noniinum error nianet, utrius populi Horatii , utrius Curiatii fuerint. Auctores utroque trahunt : plures tamen invenio, qui Romanes Horatios vocent : hos ut sequar, inclinât animus. Cum tergeminis agunt reges, ut pro sua quisque patria dimicet ferro, ibi imperium fore, unde Victoria fuerit. 'S'ihW recusatur, tempus et locus convenit. Priusquam dimicarent, fœdus ictum inter Romanos et Albanos est his legibus : Ut cujus populi cives eo certamine vicissent, is alteri populo cum bona pace imperitaret....

Fœdere icto, tergemini (sicut convenerat) arma capiunt. Cum sut utrosque abhortarentur, deos patrios, patriam ac parentes, quicquid civium domi , quicquid in exercitu sit, illorum tune arma, illorum intueri manus, féroces et suopte ingenio, et pleni adliortantium vocibus, iu médium inter duas acies proceduut. Consederant utrinque pro castris duo exercitus, periculi magis prœsentis, quam curœ expertes : quippe imperium agebatur, in tam paucorum virtute atque fortuna positum. Itaque erecti suspensique in minime gratum spectaculum auimo intenduntur. Datur signum : infestisque armis, velut acies, terni juvenes magnorum exercituum animos gerentes concurrunt. Nec bis, nec illis periculuni suum sed publicum imperium , servitiumque observatur anime, futuraque ea deinde patriae fortuna , quam ipsi fecissent. Ut primo stalim concursu iucrepuere arma, micantesque fulsere gladii , horror ingens spectantes perstringit, et neutre inclinata spe, torpebat vox spiritusque. Consertis deinde nianibus,cum jain non motus tantum corporum, agitatioque anceps telorum armorumque, sed vulnera quoque et sanguis spectaculo essent, duo Romani, super alium alius, vulueratis tribus Albanis, expirantes corruerunt. Ad quorum casum cum clamasset gaudio Albanus exercitus, Romanas iegionesjam spes tota, nondum tamen cura deseruerat, exanimes vice unius, quem très Curiatii circumsteterant. Forte is integer fuit, ut universis solus nequaquam par, sic adversus singulos ferex. Ergo ut scgregaret pugnam eorum, capescit fugam, ita ratus secuturos, ut quemque vulnere affectum corpus sineret. Jam aliquantum spatii ex eo lece, ubi pugnatum est, aufugerat, cum respiciens videt maguis intervallis,sequentes,ununi haud procul ab sese abesse, in eum maguo impetu rediit. Et dum Albanus exercitus inclamat Curiatiis, uti opem ferant fratri,jam Horatius cœso heste, victor secundam pugnam petebat. Tune claaiere (qualis ex iusperato taventium solet) Romani adjuvant militcm suum : et ille defungi prœlio

fe?tinat. Prius itaque quam alter, qui nec procul aberat, conseqiii posset, et alterum Curiatium conficit. Jamque scquato Marte singuli siipererant, sed nec spe, nec viribus pares : alterum intactum ferro corpus, et geminata Victoria feroceni iu certamen tertium dabant, alter tessuni vulnere, fessuin cursu trabens corpus, victusque fratruni ante se strage, victori objicltur hosti. jNec illud prsclium fuit. Romauus exsultaus, « Duos, inquit, fratrum manibus dedi, tertium causœ belli « hujusce, ut Romanus Albano imperet, dabo. » Maie sustiuenti arma gladium superne jugulo defigit , jacentem spoliât. Romani ovantes ae gratulantes Horatium accipiunt : eo majore cum gaudio, quo propius metum res fuerat. Ad sepulturam inde suorum uequaquam paribus animis vertuntur : quippe imperio alteri aucti, alteri ditiouis alienœ facti. Sepulcra extant, quo quisque loco cecidit : duo R^omaua uno loco propius Albam , tria Albana , Romam versus ; sed distantia locis, et ut pugnatum est.

Priusquam inde digrederentur, roganti IMetio ex fœdere icto, quid imperaret, imperat TuUus, uti juventutem in arniis babeat, usurum se eorum opéra , si bellum cum Vejentibus foret. Ita exercitus inde domos abducti. Priuceps Horatius ibat tergemina spolia prce se gerens, oui soror virgo, qu?e desponsata uni ex Curiaîiis fuerat, obviam ante portam Capenam fuit; cognitoque super humeros fratris paludamento sponsi, quod ipsa confecerat, solvit crines, et flebiliter nomine spousum mortuum appellat. IMovet feroci juveni animum comploratio sororis in Victoria sua, tantoque gaudio publico. Stricto itaque gladio, simul verbis increpans, transfigit puellam. « Abi bine cum immaturo « amore ad spousum, inquit, oblita fratrum mortuorum, vivique, « oblita patriœ. Sic eat, quaecumque Romana lugebit bostem. » Atrox visum id facinus patribus, plebique, sed recens meritum facto obstabat : tamen raptus in jus ad regem. Rex, ne ipse tam tristis ingratique ad vulgus judicii , aut secundum judicium supplicii auctor esset, concilio populi advocato. « Duumviros, inquit, qui lloratio perduellionem judi- « cent secundum legem, facio. Lex honendi carminiserat, duum- « viri perduellionem judiceut. Si a duumviris provocarit, provocatione « certato, si Vincent, caput obnubito, infelici arbori reste suspendito, « verberato, vel intra pomœrium, vel extra pomœrium. » Hac lege duumviri creati, qui se absolvere non rebantur ea lege ne innoxium quidem posse. Cum condemnassent, tum alter ex bis, « p. Horati, « tibi perduellionem judico, inquit : I , lictor, colliga, manus. » Acces:serat lictor, injiciebatque laqueum : tum Horatius, auctore ïullo, clémente legis interprète : Provoco, inquit. Ita de provocatione certatum ad populum est. Moti bomiues sunt in eo judicio, maxime P. Horatio pâtre proclamante se filiam jure cœsam judicare : ni ita esset, patrie jure in lilium auimadversurum fuisse. Orabat deinde; ne se, quem paulo ante cum egregia stirpe conspexissent, orbum liberis facerent. Inter hœc senex juvenem amplexus, spolia Curiatiorujn fixa eo loco.

(luiminc Pila llorntia nppcllatur, ostenlaiis : « Hunccine, aiebat, qiicm " modo decoratuni, ovanlemque Victoria, incedentem vidistis, Ouirites, H eum sub furca vinctum inter verbera et cruciatus videre potestis ? » quod vix Albanorum oculi tain déforme spectaculum ferre po?sent. .< I, lictor, colliga manus, quie paulo ante armatse, imperium populo " Romano popererunt. I, caput obniibe liberatoris urbis bujus : arhori « infelici suspende : verbera, vel inlra pomœrium, modo iuter illa « pila et spolia bostium : vel extra pomœrium, modo iutcr sepulcra ■( Curiatiorum. Quo enim ducere bunc juvenem potestis, ubi non sua « décora eum a tauta fœditate supplicii vindicent? » Non tulit populus uec patris lacrymas, uec ipsius parem in omui periculo animum<: absolveruutque admiratione magis virtutis, quam jure causse. Itaque ut cicdes manifesta aliquo tamen piaculo lueretur, imperatum patri , ut lilium expiaret pecunia publica. Is quibusdam piacularibus sacrifiais factis, quœ deinde genti Horatiœ tradita sunt, transmisso per viam tigillo, capite adoperto, velut sub jugum misit juvenem. Id bodie publiée quoque semper refectum mauet : sororium tigillum vocant. Horatise sepulcrum, quo loco corruerat icta, construclum est saxo Guailrato.

[K]il^i\(eE =

CAMILLE

Qu'elle même sui' soi renverse ses inurajlles, Et de Res propres mains déchu-e ses entrailles!

Piihlié par Fiimi". » Parus

/,-u'/!,j,J^ .„■,■ .(. r/Uji-ffmZ- /11.-,