‹ Ordonnances des rois de France: règne de François IerChapitre 294 sur 354 · CONCORDAT · texte numérisé non relu

CONCORDAT

tione Gonstitutioiiis Clémentine, quam Litteris fiecanfW, de libère (juieteque possidentibus, de coneubinariis, quedamque alia quibus mhil his conventis derogatum abrogaluime fuit, nisi si in quibusdain eapitibus nonnulla interpretanda immutandave censuimus, quod ita referre ulilitatis publiée arl)ilraremur. Quod vero ad eleetiones pertmet , minime quod optabamus oblinere poluimus, causis m dictis conventis latissime insertis, acnihilo secius tamen cum ab ejusdem ponctificis Sanctitate dilationem semestrem impetrassemus, iis rébus transigendis, super iisque viros multos doctrina e\imia litterarumque peritia preditos, usuque rerum callentissinios, consuluissemus, tandem de eorum sentencia, quando ita ferebat raeio , dificultasque tempo ri s rerumque nos circunstantium nécessitas, sepedictaconventa in regno nostro ac Delpbinio promulganda censuimus, ita ut Sanctionis vicem instarque plénum babeant. Quorum eonventorum seu approbationis concilii ténor sequitur et est talis :

1 8 août i ."< l 6.

Echoue pour les élections.

[/jtilla tam promu hjationis Concordaiorum quam eorum approbationis , pcr Concilium tjenerale Laleranense faclœ &K]

Léo, episcopus servus servorum Dei , ad perpetuam rei memoriam. Sacro approbante concilio, divina disponente clementia, per quam reges régnant et principes imperant, in eminenti apostolalus spécula et super gentes et régna, mentis licet împanbus, constituti, animo revolventes quod, etsi ea que pro salubri et quieto regimine regnorum et ad pacem et justiciam populorum ,

■'' La Clémentine , dite Litteris, estle chapitre 1er du titre 7 du livre 11 du Kecueil des Décrétâtes, connues sous le nom de Clémentines; elle est tirée du Concile gênerai de \ ienne (i3ii), que présidait le pape Clément V. En voici le texte : Litteris nostris quibus nos diqnitatcs quaslibet , seu bénéficia collai ioni fioslrœ tel Sedi Apostolicœ réservasse , (tut resirjnutionem benejicii alicujus récépissé, seu recipiendi potestatem alii commisisse, vel aliquem ejccommunicasse sea suspendisse , seu aliquem capellannm nostruni vel fumiliurem fuisse , tel alia similia , super quibus qralia vel intentio nostra fanilutur, fecisse narramus, censemas super sic narfatis fiàetn prfenariam adhibendam,

volentes ad prœterila et pendentia , etiam per appcllaliouem , ncfjotia lioc inlcndi. Condamnée par le Concile de Bàle , cette disposition fut abrogée par la Pragmatique-Sanction , et L'abrogation maintenue dans le Concordat. (\oir Durand de Maillane, Dict. de droit canonique, etc., t. I , p. 533.)

(3) Les divisions du texte du Concordat et les rubriques placées en tète de chacune, pour plus de clarté, sont empruntées à l'édition du P. Labbe.

Cette première rubrique cependant a ete Légèrement modifiée, la rédaction de Labbe «Bulla approbationis Concordutorum per Concilium générale Lateranense faette », manquant d'exactitude.

438 RÈ(i\E DE FRANÇOIS Ier.

]Saoûti5i6. perpelua eorumdem regnorum slabililale, regibus prescrlim de îide catbolica et de republica christiana et apostolica Sede benemeritis, laudal)ili et provida nostra ordinatione, cum venerabihbns fratribus nostris sancte Romane Ecclesie cardmalibus, concessa ac ad eiïeclum huiusmodi gesta, statuta, ordinata, décréta, factave sunt, plenam roboris firmitatem obtineant, illis uihiloninuis interdimi, sacro approbanle concilio, nostre innovacionis et approbations robur adjicimns, ut eo firmius illibata perdurent, quo sepius erunt nostra auctoritate ac etiam generaiis concilii presidio communita, efïicacenique operam circa eorumdem conservationem libenter adlnbenms, ut reges et ipsorum regnorum persane conccssionibus, privilegiis, statutis et ordinationibus bupismodi in Domino plene gaudentes, in paci.s et tranquilitatis ac amenitatis dulcedine conquiescant , et in eorum solita erga eanidem Sedem devotione ferventius persévèrent. Nuper siquidem, ut Ecclesia sponsa nostra in sancta unione conservaretur, et Christi fidèles sacris canonibus, a romanis ponliJicibus et sacris generalibus conciliis dumtaxat editis, uterentur, quasdam constitutiones, (pias de celero loco Pragmalice Sanctionis et contentorum in ea, in regno Francie, pro bono pacis et concordie, ac ilJius communi et pul)lica utditate, cum carissimo in Cliristo filio nostro Francisco, FVancorum regt1 cbristianissimo, dum Bononie cum nostra curiaesseï nus, Iractatas, et cum çisdém iratribus nostris diligenlcr cvaminalas et, de eorum consilio, cum prefato rege concordatas, et per ipsius Kegis legitimnm piocuratorem acceptatas, de eorunidem fralrum consilio et unanimi consensu, statuimus et ordinamus, prout in nostris litteris desuper confectis plenius continetnr, quarum ténor sequitur et est taiis :

[Bu lia Con cordatorum . ]

Léo, epi.scopns, servus servorum Dei, ad perpetuam rei memoriam. Primitiva illa Ecclesia, in angulari petra a Salvatore nostro Jhesu Christo fundata, apostolorum preconiis elata, inartvrum([ue sanguine consecrata et aucla, olim ubi primum, juvante Domino, per orbem lerrarumlacertos movere cepit, provide attendens cpiantum oneris humeris impositum baberet , cpiot oves pascere, cpot custodire, ad quot etiam remotissima loca oculos intendere cogeretur, divino quodani consilio parrochias instituit, diocèses distinxit, episcopos creavit et metropolilanos prefecit, ut, taïufuani

oj. - CONCORDAT.

menibra capili obsequeutia, cumia secundum ejus voliintates salubriter in Domino guliemaret , el tanquam rivuli a perenni fonte, Komana videlicel Ecclesia, dérivantes, ne aagulum cpiidem domimci agri imgatuoi dmiillerel. Unde, sicnt alii romani pontifices, predecessores nostri, suo tenipore omni studio euraruwl ni dicta Ecclesia uniretnr el m sancta unione linpismodi sme ruga èl macula conservaretur, et omnes vêpres ab eadem Ecclesia aboièrentur, cujns proprinni est-, divine opitulante gracia, virlules colère el \i<i;i radicitus exlirpare, ita et nos, témppre nostro et présent! durante coneilio, ea lacère et curare debemus que imioni et conservacioni eiusdem Ecclesie condncere videntur; eapropter omnes vêpres, que nnioni hujusmofli obsistunt et segetem Domini pnllulare non sinunt, toilere prorsns et exlirpare , acvirtntes inviam Domini inserere salagimus. Sane, inter arcliana mentis nostre revolventes quot tractatns inter pie memorie Pium secimdiim, Sixtum qnartum, Innoeentium oclavnm, Alexandruin sevtuni et Julinm secundum ' , romanos pontifices, pi'edecessores nostros, et clare memorie reges Francie christianissimos, super abrogatione certe constitucionis in dicto regno Francie vigentis, ([ne Pragmalica vocatnr, habiti fnerunl ; el li cet Puis seciindus prefatus, nuncns ad clare memorie Lndovicum nndecimuni, Francie re^em christianissimum , destinatis, tantis eidem persnaserit racionibus ut Rex ipse Pragmaticam Sanctionem lmjusmodi, tanquam in sedilione el scismatis tempère natam, suis patentibus lilteris abrogaverit -', tamen linjusmodi abrogacio nec eciam litière apostolice prelati Si\ti super concordata cnm oratoribus prelati régis Ludovici ad prefatnm Sixtum, prederessorem, destinatis habita, expedite^, per prelatos et personas eccle-

18 août 1 ji G.

Pie II aholil la Pragmatique.

Résistance

du

Clergé de France.

') Pie II , -Eneas Silvius Piccolomini, pape du ?,"y août 1 4.58 au 16 août 1 464 ; — Sixte IV, François d'Albescola délia l\overe , y août 1/171-1 a août 1 484 ; — Innocent \lll, Jean-Baptiste Cibo, génois , 2g août 1 \S.\ - ■? 5 juillet 1 4çp ; — Alexandre VI , Rodrigue Borgia , 1 1 août 1 /(():?- 1 8 août i5o>. ; — Jules II, Julien délia llovere, i"r novembre if>Oo -•>. 1 février 1 5 10.

') Le cardinal Joull'rov, évêque d' Viras, avait été charge de négocier cette all'aire auprès de Louis XI ; il obtint du Hoi un edil de révocation de la Pragmatique-Sanction , date de Tours, le ■>.- no-

vembre î/ibi. Mais le Parlement refusa de l'enregistrer el l'Université en appela au futur Concile. Cet edit est publie dans le recueil des Ordonnances t. \\ . p. 190), ainsi nue les remontrances du Parlement et de l'Université.

1 Les concordats entre le pape Sixte IV, le roi et le royaume de France, dont il est question ici, portent la date de Home, près Saint-Pierre. le Vil des ides d'août 1 \~\. l.oui- \l . par lettres patentes données à Amboise, le 01 Octobre de la même année, ordonna qu'ils seraient reçus el homologués parles Cours souveraines. Cesdeux

kkO

8 août i5i6.

Jules 11 saisit Concile de Latran.

Lo ( loncile < :ilo les Français.

\Iori de Jules II.

Léon \ négocie

• ii personne

avec François J"

siasticas dicti regni recepte non fuerunt, nec ipsi prelali et persone eedesiastice î I Ils parère, nec monitis Innocencii et Julii predictorinn aures prebere, sed eidem Pragmatice constitutioni inherere voluerunt. Unde prefatus Julius predecessor, in presenti concilie Lateranensi , universalem Ecclesiam représentante, per einn légitime indicto, abrogacionis Pragmatice Sanctionis hujusmodi negocinm et illius disenssionem venerabilium fratrmn suorum cardinalinm, de quorum numéro tune eramus, et aliornm prelatorum congregationibus, relationenif[iie discussorum sibi et eidem conciiio faciendam commisit^, gallicosque prelatos, capitula ecclesiarum et monasteriorum conventus , ac Parlamenta et laicos îllis faventes , cujuscumque dignitatis, etiamsi regalis, existèrent, Sanctione predicta utentes seu illam approbantes, omnesque et singulos alios sua communiter vel divisim interesse putantes, per edictum publicnm, cinn ad partes illas tutus non pateret accessus, in certis ecclesiis tune expressis affigendum, moneri et citari, infra certain competentem terminum prefigendum, ad comparendum coram eo in conciiio prefato, causasque dicendnm quare Sanctio prefata in concernentibus auctorilatem, dignitatem et umtatem Ecclesie Romane et apostolice Sedis, sacrorumque canonum et ecclesiastice libertatis Molationem, nulla et invalida declarari, decerni et abrogari non deberet. Et cum super his in forma j uns in prefato conciiio Lateranensi procederetur, dictusque Julius predecessor, sicut Domino placuit, rébus fiusset lmmanis exemptus, nosque, divina favente (lementia, ad summi apostolatus apicem assumpti fuissemus, et contra prelatos, capitula, conventus et personas hujusmodi ad nonnullos actus processissemus, tandem considérantes pacem esse vinculum caritatis, et spiritualem virtutem qua salvamur, dicente Domino : « Qui biberit aquam quant ego dabo ei bibere non sitiet in eternum - », etquodin pace consistât sains universorum, Cassiodoro testante, « omni quipe regno desiderabilis débet esse tranquilitâs, in qua et populi proficiunt et utilitas gentium custoditur »'%

textes sont imprimes dans l'ouvrage intitule : Caroli septimi , Francoritm r, -'fis , Pragmatica Sanctio -, cum qlossis D. Cosniti- (riiynùer, Purisini , siipreniœ Galharum curiœ senatoris , etc. (Paris, i6bb, in-f'ol. , p. 1001, lofr-ï.) Les lettres de Louis XI se trouvent aussi dans la collection des Ordonnances , t. XV11 , p. ô/|8.

(1) C'est dans la quatrième session du Concile de Latran, le 10 décembre i5ia , ([ue fut lu le monitoire contre la Pragmatique et ses adhérents. (Labbe, Sacrosnncta Concilia, etc.,t.Xl\ , col. t)8.)

f2' S. Jean, Evangile, ch. iv, v. 10.

' Ce passage se trouve au début du premier livre des Vavianim de Cassio-

Page 1