SIÈCLE

(Extrait de la Pérégrination de Silvia).

Les pages qui suivent forment la dernière partie d'un livre fort curieux, découvert par M. I.-F. Gamurrini dans un manuscrit d'Arezzo et publié par lui à deux reprises, dans la Biblioteca delV Accademia storico giuridica, t. IV , Rome, 1887, et dans les Studi e documenti di storia ediriUo^ avril-septembre 1888. C*est le récit d'un long pèlerinage accompli aux lieux saints d'Orient par une grande dame originaire de la Gaule méridionale. Il est adressé aux « sœui*s » de cette dame , c'est-à-dire probablement à des sœurs en profession religieuse. Son voyage semble avoir eu lieu.au temps de Théodose; des indices assez sérieux ont porté M. Gamurrini à reconnaître en elle Silvia , sœur du célèbre ministre Rufin. Bien que cette conjecture ne puisse être considérée comme absolument certaine , je l'ai acceptée dans mes citations, pour éviter les longueurs de rédaction auxquelles on est exposé quand on renvoie aux livres anonymes.

Je reproduis ici le texte (1) de la deuxième édition Gamurrini , en y introduisant des divisions qui en faciliteront l'intelligence, surtout aux personnes qui auront lu le présent livre , sans que j'aie besoin de reproduire l'annotation du premier éditeur ou de lui en substituer une autre. Il est cependant nécessaire de donner ici quelques éclaircissements sur la topographie ecclésiastique de Jérusalem et des environs.

L'église primitive, cathédrale, de Jérusalem, est celle du mont

(1) Çà et là j'ai fait quelques corrections, indiquées expressément, sauf celles qui regardent la ponctoation; celles-ci supposent quelquefois que j'ai compris le' texte autrement que le premier éditeur.

8ion , maintenant desservie par les Arméniens. Suivant la tradition , c^était la maison où les disciples se trouvaient réunis le soir de Pâques et huit jours après , lorsque le Sauveur ressuscité leur apparut. Là aussi avait eu lieu la descente du Saint-Esprit, le jour de la Pentecôte. Au temps de Tbéodose , elle avait cessé d'être le lieu ordinaire des réunions de culte. L'évéque demearait alors près du Saint-Sépulcre , à proximité des sanctuaires bâtis par Tempereur Constantin sur les lieux de la Passion et de la Résurrection.

Ces édifices sacrés étaient au nombre de trois, non compris les dépendances : 1« VAnastasis , sanctuaire de la Résurrection , où se trouvait le Saint> Sépulcre; 2<» le sanctuaire de la Croix, où Ton conservait la vraie Croix avec quelques autres reliques; il était double : on y distinguait la partie appelée ante Cmcem, formée essentiellement d'une vaste cour entourée de portiques, et un édifice couvert , de proportions moindt*es , désigné par l'expression post Crucem ; 3» la grande basilique ou Martyrium , située . elle aussi , post Crucem, C'est dans VArmstasis que se fa^ saient les offices quotidiens; mais la messe du dimanche, et, eo général , les stations où l'assemblée était nombreuse , se tenaient dans le Martyrium. On n'allait à la vieille église de Sion qu'aux stations du mercredi et du vendredi, et aussi les jours dePâqneSj de l'octave de Pâques et de la Pentecôte.

En dehors de Jérusalem , la basilique de Bethléem était désignée comme lieu de réunion, d'abord pour la nuit de l'Epiphanie, puis pour le jour de l'Ascension. Des stations beaucoup plus fréquentes avaient lieu aux sanctuaires du mont des Oliviers. Le plus important était ÏEleona (actuellement église de l'Ascension), où l'on voyait une grotte dans laquelle , suivant la tradition d'alors, Notre-Soigneur aurait eu de fréquents entretiens avec ses disciples ; au delà , dans le village de Béthanie , le Lazarium , la maison de Lazare ; ces deux sanctuaires étaient des églises : on pouvait y célébrer la messe. Au-dessus de l'Eleona, à peu de distance, se trouvait un troisième sanctuaire, qui ne paraît pas avoir été un édifice couvert. On l'appelait Imbomuh : c'était le lieu traditionnel de l'Ascension. C'est sans doute ce qu'on appelle maintenant le Viri Galiïaei. D'autres petites églises se voyaient en avant de Béthanie et auprès de Gethsémani , sur le flanc de la montagne des Oliviers.

Silvie écrit en latin vulgaire; mais sa langue n'est pas barbare comme celle des Ordines que l'on a vus plus haut. Le mot missa a encore pour elle son sens primitif de renvoi ; elle l'emploie pour toutes les réunions , celles de l'office comme celle de la liturgie,

tinguant toujours la missa des catcchumèiies et celle des fldè- Quand elle veut parler d'une réunion liturgique proprement , elle se sert des termes oblatio et procedere.

Offices quotidiens,

1* Matines.

Ut autem sciret afiFectio vestra quae operatio singulis diebus cotidie in locis sanctis habetur, certas vos facere debui; sciens, quia libenter baberetis haec cognoscere.

Nam singulis diebus, ante pullorum cantum , aperiuntur omnia hostia Anastasis, et descendent omnes monazontes et parthenae, ut hic dicunt; et non solum hii, sed et laici preterea, viri aut mulieres, qui tamen volunt maturius vigilare. Et ex ea hora usque in lucem dicuntur (1) ymni , et psalmi responduntur , similiter et antipbonae; et cata singulos ymnos fit oratio. Nam presbyteri bini vel terni, similiter et diaCones, singulis diebus vices habent simul cum monazontes, qui cata singulos ymnos vel antiphonas orationes dicunt. lam autem ubi ceperit lucescere, tune incipiunt matutinos ymnos dicere. Ecce et supervenit episcopus cum clero , et statim ingreditur intro spelunca, et de intro cancellos primum dicet orationem pro omnibus ; commémorât etiam ipse nomina , quorum vult; sic benedicet cathocuminos. Item dicet orationem, et benedicet fidèles. Et post hoc , exeunte episcopo de intro cancellos, omnes ad manum ei accedunt; et ille eos uno et uno benedicet exiens iam , ac sic fit missa , iam luce.

2* Sexte et None.

Item hora sexta denuo descendent omnes similiter ad

(1) Sur ce passage, voy. ci-dessus, p. 109, 438. Le mot ymni n'a pas le sens d'hymne métrique ; il signifie la même chose que psaume ou cantique biblique. Cf. p. 166, note 1.

Ânastasim, et dicuntur psalmi et antîphonae, donec com xnonetur episcopus ; similiter descendet , et non sedet , statim intrat in cancellos iutra Anastasim, id est iutra luncam, ubi et mature; et inde similiter primum facitora — tionem ; sic benedicet fidèles , et sic exiens de cancellos, si — militer ei ad manum acceditar. Ita ergo et hora nona fit ^ sicuti et ad sezta.

3' Vêpres.

Hora autem décima (quod appellant hic licinicon (1), nain. Xios dicimus lucernare) , similiter se omnis multitudo colli^ get ad Anastasim , incenduntur omnes candelae et cerei , ^t fit lumen infinitum. Lumen autem de foris non affertur , sed de spelunca interiori eicitur , ubi noctu ac die semper lucerna lucet, id est de intro cancellos. Dicuntur otiain psalmi lucernares, sed et antiphonae diutius. Ecce et com-^ monetur episcopus , et descendet , et sedet susum , nec non etiam et presbiteri sedent locis suis ; dicuntur ymni vel antiphonae. Et ad ubi perducti fuerint iuxta consuetudinem , lebat se episcopus , et stat ante cancellum, id est ante speluncam , et unus ex diaconibus facit commemorationem singulorum, sicut solet esse consuetudo. Et diacono dicente singulorum nomina, semper pisinni plurimi stant, respondentes semper : Kyrie eleyson, quod dicimus nos : Miserere Domine^ quorum voces infinitae sunt. Et at ubi diaconus perdixerit omnia quae dicere habet, dicet orationem primum episcopus, et orat pro omnibus : et sic oraiit omnes, tam fidèles, quam et cathecumini simul. Item mittet vocem diaconus ut unusquisque , quomodo stat , cathecuminus incJinet caput : et sic dicet episcO'pus stans benedictionem super cathecuminos. Item fit oratio, et denuo mittet diaconus vocem; et commonet ut unusquisque stans fidelium inclinet capita sua; item benedicet fidèles episcopus, et sic fit missa Anastasi. Et incipient episcopo ad manum accedere singuli. Et postmodum de Anastasi usque ad Crucem ymnus dicitur ; episcopus si-

(1) Âuxvix6v.

mul et omnis populus vadet. Ubi cum perventum Xuerit , primum facit orationem, item benedicet cathecumioos , item ât alia oratio , item benedicit fidèles. Et post hoc denuo tam episcopus quam omnis tarba vadet denuo post Crucem, et ibi denuo similiter fit sicuti et aiUe Crucem. Et sîmiliter ad manum episcopi acceditur sicut ad Âiiastasim, ita et ante Crucem , ita et post Crucem. Candolae autem vitreae ingénies ubique plurimae pendent, et cereofala plurima sunt, tam ante Anastasim, quam etiam ante Crucem , sed et post Crucem. Finiuntur ergo haec t||^nia cum tenebris f

Haec operatio cotidie per dies swbift habétur ad Crucem et ad Anastasim.

Offices du dimanche.

1» Vigile.

Septima autem die, id est dominica die, ante pullorum cantum colliget se omnis multitudo , quaecumque (1) esse potest in eo loco ac si per Pascha, in basilica quae est loco iuxta Anastasim, foras tamen, ubi luminaria per hoc ipsud pendent. Dum enim vorentur ne ad pullorum cantum non occurrant, antecessus veniunt et ibi sedent. Et dicuntur ymni nec non et antiphonae, et fîuntorationescatasingulos ymnos vel antiphonas. Nam et presbyteri et diacones semper parati sunt in eo loco ad vigilias propter multitudinem quae se colliget. Consuetudo enim talis est, ut ante pullorum cantum loca sancta non aperiantur. Mox autem primus puUus cantaverit, statim descendet episcopus, et intrat intro speluncam ad Anastasim. Aperiuntur hostia omnia , et intrat omnis multitudo ad Anastasim , ubi iam luminaria inflnita lucent. Et quemadmodum ingressus fuerit populus, dicet psalmum quicunque do presbyteris, et respondent om-

(1) Silvia veut dire, me semblet-il, que la foule qui se réunit alors est comparable à ce qu'on voit ailleurs le jour de Pâques.

474 0AI0INB8 OU GULTB GlinÉTIBN.

ne8 ; post hoc fit oratio. IUmti dicit psalmum (juiciimqiie de diaconibuB, aiinilitor flt oratio. Dicitur ot tortitis psalinus a quociiiiHiuo clorico, flt ot tertio oratio, otcoinnioinoratio omnium. Dictis orgo lus tribus psalinis ot factis orationibus tribus, ocro otiani tliimiataria iuforuntur intro s(iolunca Anastasis, ut tota basilica Auastasis roploatur odoribus. Et tune ubi stat opiscopus intro rancollos, ))mndot ovaiif^lium ot arcudot ad bostiuin , ot lo^^ot rosurrtM^.tiononi doinnus opisr.oiHis ipso. Quoil ruin coporit lo^i, tantus rugitus ot mugitus fU oinninin hominuin ot tai.::ui lacriinao, ut quamvis durissiinus possit niovori in larrimis, Donûnum pro uobis tanta sustinuisso. Iam^Io orgo ovangolio oxit opiscopus, ot (lur.itur ouni yinnis ad ('ruroni« ot oninis populus cuni illo. Ibi donuo diritur unus ps.ilinus, ot fit oratio. Itoni bonodicit tldolos, ot lit niissa. Kt oxounto opiscopo, onnios ad inanuni arrodunt. Mox autoin rotûpit so opisropus in doinnni suani. Ktiani ox illa bora rovortuntur (1) onnios inonazontos nd Anast.isini, ol |)salnu diruntur ot an-^ tipbonao usquo ad luconi, ot rata singnlos |)salnios vol anti* pbonas \\l oratio; vioibus onini (juotidio prosbytori ot diaconos vigilant ad Anastasini cun) populo. Do laioisotiam, viris aut muiioribus, si (|ui volunt usquo ad luconi, loco Bunt; si qui ntdunt, rovortuntur in donios suas, ot i*opoiient so dorniito.

Cuiu luro autour (]uia doininira dios ost, ot procoditur in occlosi.'i maioro (|uain lor.it (^onstantinns ; (juao orclosia in Golgotha (^st |K)st(iru('oni ; ot sunt omnia socunthnn oonsnotudinoni, (piao ubiipu) tlt di(^ doniinii^a. Sano (]uia hic (2) consuotudo sic. ost ut do omnibus prosbitoris (|ui sodont quanti volunt prodicont, ot |)ost illos omnos opis(*.optis prédicat; quao prodioationos proptoroa sompor dominicis diobus sunt, ut sompor orudiatur populus in Scripturis et in Doi dilootiono : quao prodicationos dum diruntur, grandis

(1) Lu vi^ilo (U'cIôsiHHiiqur ost ionuiiiôo; los moiiiOH roMtont pour chantor inutinoH. Cf. p. '213, 4:)f>.

i'i) Cf. p. .'>7.

mora fit ut fiât missa ecclesiae ; et ideo ante quartam horam, aut forte quintam, missa [non] fit. At ubi autem missa facta fuerit ecclesiae iuxta consuetudinem qua et ubique fit, tune de ecclesia monazontes cum ymnis ducunt episcopum usque ad Anastasim. Cum autem ceperit episcopus venire cum hymnis, aperiuntur omnia hostia de basilica Anastasis. Intrat omnis populus, fidelis tamen ; nam cathecumini non. Et at ubi intraverit populus , intrat episcopua, et statim ingreditur intra cancellos martyrii speluncae. Primum aguntur gratiae Deo, et sic fit oratio pro omnibus ; postmodum mittet vocem diaconus et inclinent capita sua omnes, quomodo stant ; et sic benedicet eos episcopus stans intro cancellos interiores , et postmodum egreditur. Egredienti autem episcopo omnes ad manum accèdent. Ac sic est, ut prope usque ad quintam aut sextam horam protraitur missa. Item et ad lucernares similiter fit iuxta consuetudinem cotidianam.

Haec ergo consuetudo singulis diebus ita per totum annum custodiatur, exceptis diebus soUemnibus, quibus et ipsis quemadmodum fiât infra annotavimus. Hoc autem inter omnia satis precipiium est quod faciunt, ut psalmi vel antiphonae apti semper dicantur, tam qui nocte dicuntur, tam qui contra mature, tam etiam qui per diem vel sexta aut nona vel ad lucernare, semper ita apti et ita rationabiles , ut ad ipsam rem pertineant quae agitur, Et cum toto anno semper dominica die in ecclesia maiore procedatur, id est quae in Golgotha est (id est post Crucem), quam fecit Constantinus ; una tantum die dominica, id est Quinquagesimarum per Pentecosten, in Syon proceditur, sicut infra annotatum invenietis ; sic tamen in Syon , ut antequam sit hora tertia et (1) illuc eatur, fiât primum missa in ecclesiam maiorem (2).

(1) Je supplée et. Sur ceci, voy. ci-dessous p. 494.

(2) Un feuillet manque ici. Outre la fin des observations relatives aux temps ordinaires, il comprenait le commencement de la description des fêtes de la Nativité. Ces fêtes avaient lieu à Jérusalem, non le 25 décembre (cf. ci-dessus , p. 248) , mais le 6 janvier. Il y avait une messe de nuit à Bethléem , et une messe de jour à Jérusalem.

Fêtes de l'Epiphanie.

1* Station noctame à Bethléem.

BmifeUdM qni f entt in nomme Domini et cetera quae secuotur. Et quoniam per monazontes , qui pedibois vadent, ne^ cesse est leyius iri, ac sic pervenitur lerusolima ea hora qua incipit homo hominem posse cognoscere , id est prope luce, ante tamen qiiam lux ûat. Ubi cnm perventum fue* rit , statim sic in Ânastase ingreditur episcopus et omoee cum 60, ubi luminaria iam supra modo lucent. Dicitur ergo ibi unus psalmus, fit oratio, benedicuntur ab episcopo primum cathecumini , item fidèles. Recipit se episcopus, et vadent se unusquisque ad ospitium suum , ut se i^sumant. Monazontes autem usque ad lucem ibi sunt, et ymnos dicunt.

2** Messe à Jérusalem.

At ubi tiutem resuiiipserit se populus, hora incipiente secunda , colligent se omnes in eccïesia maiore quae est in Golgotha. Qui autem ornatus sit illa die ecclesiae vel Anastasis, aut Crucis, aut in Bethléem, superfluum fuit scribi. Ubi extra aurum et gemmas aut sirico, nichil aliud vides; nam et si vêla vides, auroclava oloserica sunt ; si cortinas vides, similiter auroclavae olosericae sunt. Ministerium autem omno genus aureum gemmatum profertur illa die. Numerus autem vel ponderatio de ceriofalis , vel cicinde-

On revenait de Bethléem en procession. La messe do la nuit de No«fl s'introduisit à Rome dans le courant du cinquième siècle, probablement par imitation de l'usage de Jérusalem ; elle paraît être posté> rieure à la fondation de Bainte-Mario-Majeure (t. 435), église où s'est toujours tenue cette station nocturne. J'ai expliqué ailleurs (MéL de l'Ecole de Rome , t. VII , p. 405 et suiv. ) l'origine do la troisième messe de Noël , qui a été d'abord une station en l'honneur de sainte Anastasie.

▲PPBNDIGB. 477

lis, aut lucernis, vel diverso ministerio , nunquid vel existimari aat scribi potest? Nam quid dicam de ornatu fabricae ipsius, quam Coustantiuus sub praeseutia matris suae, in quantum vires regni sui habuit , honoravit auro , musivo et marmore pretioso , tam ecclesiam maiorem , quam Anastasim , vel ad Crucem , vel cetera loca sancta in lerusolima? Sed ut redeamus ad rem , fit ei'go prima die missa in ecclesia maiore, quae est in Golgotha. Et quoniam dum praedicant vel legent singulas lectiones vel dicunt ymnos, omnia tamen apta ipsi diei, et inde postmodum, cum missa ecclesiae facta fuerit , hitur cum ymnis ad Anastasim , iuxta consuetudinem : ac sic fit missa forsitan sexta hora. Ipsa autem die , similiter et ad lacemare, iuxta consuetudinem cotidianam fit.

3* Octave de la fête.

Alia denuo die similiter in ipsa ecclesia proceditur in Golgotha; hoc idem et tertia die; per triduo ergo haec omnis ^ laetitia in ecclesia quam fecit Constantinus celebratur usque ad sextam. Quarta die in Eleoiia, id est in ecclesia quae est in monte Oliveti, pulchra satis, similiter omnia ita ornantur, et ita celebrantur ibi. Quinta die in Lazariu, quod est ab lerusolima forsitan ad mille quingentos passus. Sexta die in Syon. Septima die in Anastase. Octava die ad Crucem. Ac sic ergo per octo dies haec omnis laetitia et is hornatus celebratur in omnibus locis sanctis quos superius nominavi. In Bethléem autem per totoa octo dies cotidie is ornatus est et ipsa laetitia celebratur a presbyteris et ab omni clero ipsius loci , et a monazontes qui in ipso loco deputati sunt. Nam et illa hora , qua omues nocte in lerusolima revcrtuntur cum episcopo , tune loci ipsius monachi, quicumque sunt, usque ad lucem in ecclesia in Bethléem pervigilant, ymnos seu antiphonas dicentes ; quia episcopum necesse est hos dies semper in lerusolima tenere. Pro sollemnitate autem et laetitia ipsius diei infinitae turbae se undique colligent in lerusolima, non solum monazontes, sed et laici, viri aut mulieres.

' haec omnis] homines cod. *

478 ORI&INSS DU CULTE GHRÉTIBM.

4* Présentation (14 février).

Sane Quadragesimae de Epiphania (1) valde cum summo honore hic celebrantur. Nam eadem die processio est in Anastase, et omnes procedunt , et ordine aguntar omnia cum summa laetitia, ac si per Pascha. Predicant etiam omnes presbyteri, et sic episcopus, semper de eo loco tractantes evangelii , ubi guadragesima die tulerunt Dominum in templo loseph et Maria, et viderunt eum Symeon vel Anna prophetissa filia Samuhel , et de verbis eorum quae dixerunt viso Domino , vel de oblatione ipsa quam obtnlerunt parentes. Et postmodum celebratis omnibus per ordinem ^ quae consuetudine sunt, aguntur sacramenta, et sic fit missa.

Le Carême,

Item dies paschales cum venerint , celebrantur sic. Nam sicut apud nos quadragesimae ante Pascha attenduntur, ita hic octo septimanas (2) attenduntur ante Pascha. Propterea autem octo septimane adtenduntur, quia dominicis diebus et sabbato non ieiunantur, excepta una die sabbati qua vigiliae paschales sunt et necesse est ieiunari ; extra ipsum ergo diem penitus numquam hic, toto anno, sabbato ieiunatur. Ac sic ergo de octo septimanis deductis octo diebus dominicis et septem sabbatis (quia necesse est una sabbati ieiunari, ut superiusdixi), rémanent diesquadraginta et unus, qui ieiunantur; quod hic appellant Eortae. id est Quadragesimas.

!• Services du dimanche.

Singuli autem dies singularum ebdomadarum aguntur * ordines cod,

(1) Cf. p. 260.

(2) Cf. p. 233.

sic , id est ut die dominica de puUo primo légat episcopus intra Anastase locum rosurrectionis Domini de evangelio, sicut et toto anno dominicis diebus ûet ; similiter usque ad lucem agantur ad Anastasem et ad Grucem quae et toto anno dominicis diebus fiunt. Postmodum mane, sicut et semper dominica die , proceditur , et aguntur quae dominicis diebus consuetudo est agi , in ecclesia maiore quae appellatur Martyrio, quae est in Golgotha post Grucem. Et similiter, missa de ecclesia facta, ad Anastasi itur cum ymnis, sicut semper dominicis diebus fit. Haec ergo dum aguntur, facit se ora quinta. Lucernare hoc idem hora sua fit, sicut semper ad Anastasem et ad Grucem , sicut et singulis locis sanctis fit; dominica enim die nona non (1) fit.

2" Services de la semaine.

Item secunda feria similiter de pullo primo ad Anastasem itur sicut et toto anno, et aguntur usque ad mane quae semper. Denuo ad tertia itur ad Anastasim , et aguntur quae toto anno ad sextam soient agi : quoniam in diebus Quadragesimarum et hoc additur, ud ad tertiam eatur ; item ad sextam et nonam et lucernare ita aguntur, sicut consuetudo est per lotum aunum agi semper in ipsis locis sanctis. Similiter et tertia feria, similiter omnia aguntur sicut et secunda feria.

3° Mercredi et vendredi.

Quarta feria autem similiter itur de noctu ad Anastase, et aguntur ea quae semper usque ad mane ; similiter et ad tertiam et ad sexta ; ad nonam autem , quia consuetudo est semper, id est toto anno , quarta feria et sexta feria ad nona in Syon procedi , quoniam in istis locis , excepte si martiriorum dies evenerit, semper quarta et sexta feria etiam et a cathecuminis ieiunatur (2), et ideo ad nonam in Syon proceditur. Nam si fortuito in Quadragesimis mar-

(1) Je supplée non,

(2) ieiunarù Gamurr., 2* édit.

480 onioiNES DU culte chrétien.

tyrorum dios ovonorit qiiarta fcria au! soxta fcria, atque (1) ad noua in Syoïi |)rocoditiir. Diobns voro Qiiadragosirnariim, ut siijioriiis (lixi , qiiarta foria ad noua iii Syon proccditiir iiixta ('.onsiiotiidinuin tolius antii, cl oinnia agiintur (|uae roiisiietiido ost iul nonain aj<i i)ra(Uor oblalio : iiain ut som- [lor |K)|)ulus disent l<^«,'(îni, ot opisco|)UH ot prosbitor jiraedirant as»iduo. Cuin aulciii fac.ta Inorit inissa, indo ('um yrniiis j)Opulus doduc-ot opisc,oj)nni uscjuo ad Anastaaoni , iain ot li()ra(2) luconiari : sic dicuntnr yiuni ot aiitiphouae, iluiit oratioiiOR, ot lit jiiissa lurornaris in AnaRtaso ot ad Cruconi. Missa antoni lucernaris in isdoni diobus , id ost Quadra^^osiniaruni, sorins fit soniiiOr qnnni por toto auno. Quinta ioria anicrn siniililor oninia a^untnr sicut secunda foria ot torlia f(M'ia. Soxta foria auloni sinjililor onniia a^untur sicut (juarta foria, ot siniilitor î»d nonain in Syon itur, ot siniilitor indo cum yniiiis usijuo ad Anastaso adducotur opisc,oj)us.

4* Sainndi.

Sod soxta foria vij^iliao in Anaslaso colobrantur ad oa bora, (jua do Sion vontnni fnoril (Mini ynmis^ usifuo in mano, id ost do bora lurornari, (jncMnadnioduni intratuin fuorit, in alia dio innno , id ost sabbalo. Fit autoin oblatio in Anastaso matnrius, ita ut liât inissa anto solem. Tota autoin norto vicibus diruntur psabni rospunsorii, vicibus antii)bonao, vicibus Icîrtionos divnrsao, quao oinnia usque in mano protrabunlur. Missa auloni , «piao fit sabbato ad Anastaso, anto soioni fit, bor. ost oblatio, ut oa bora qua iiicii)it sol prooodoro, iani missa in Anastaso facta sit. Sic ergo singulao soptinianao rolobrantur Quadragosimanim. Quod autoin dixi, maturius fit missa sabbato, id ost ante soloni, proptoroa fit ut citius absolvant lii ({uos dicunt hic domadarios. Nam talis ronsuotndo ost liic ioiuniorum in Quadragesiniis, ut hi quos ai)i)ollant obdomadarios, id est

(1) M. Oam. (ioniie ru*quc. «ians sa l*** «ulil., atqua dans sa 2*. Ni l'uno ni l'autro do coh loçons n'olTro un Kons s.ilisfaisant.

(2) tota lucornari lie sic.., rod. Je corri^o loin on Iwra et jo supprime fie, qui scmbio ôtro un rodoublonionl do sic.

APPENDICE. 48i

qui faciunt septimaiias , dominica die , quia hora quinta fit missa, ut manducent. Et quemadmodum prandiderint dominica die, iam non manducant, nisi sabbato mane, mox communicaverint iii Anastase. Propter ipsos ergo, ut citius absolvant, ante sole fit missa in Anastase sabbato. Quod autem dixi, propter illos fit missa mane, non quod illi soli communicent , sed omnes communicant qui volunt eadem die in Anastase communicare.

5' Le jeûne.

leiuniorum enim consuetudo hic talis est in Quadragesimis, ut alii, quemadmodum manducaverint dominica die post missa , id est hora quinta aut sexta, iam non manducent per tota septimana , nisi sabbato veniente post missa Anastasis, hi qui faciunt ebdomadas. Sabbato autem, quod manducaverint mane, iam nec sera manducant, sed ad aliam diem, id est dominica, prandent post missa ecclesiae hora quinta vel plus ; et postea iam non manducent nisi sabbato veniente, sicut superius dixi. Consuetudo enim hic talis est : omnes, qui sunt, ut hic dicunt, Aputactite, viri vel feminae, non solum diebus Quadragesimarum , sed et toto anno, qua manducant, semel in die manducant. Si qui autem sunt de ipsis Aputactites, qui non possunt facere intégras septimanas ieiuniorum, sicut superius diximus, in totis Quadragesimis, in medio quinta feria cenanl ; qui autem nec hoc potest , biduanas facit per totas Quadragesimas ; qui autem nec ipsud , de sera ad seram manducant. Nemo autem exigit quantum debeat facere, sed unusquisque ut potest id facit; nec ille laudatur qui satis fecerit, nec ille vituperatur qui minus. Talis est enim hic consuetudo. Esca autem eorum Quadragesimarum diebus haec est , ut nec panem, quod liberari (1) non potest, nec oleum gustent, nec aliquid quod de arboribus est, sed tantum aqua

(1) Il y a peut-être ici une altération du texte ; mais je ne vois pas pourquoi on corrigerait liberari en librari, comme le fait M. Gamurrini. Le même éditeur ajoute ci-dessous leiunium avant Quadragesimarum, — Sur ces jeûnes, v. p. 230 et suiv.

et sorbitione modica de farina. Quadragesimarum sic fit , ut diximus.

Et completo earum septimanarum vigiliae in Anastase sunt de hora lucernari sexta feria, qua de Syon venitur cum psalmis, usque in mane sabbato , qua oblatio fit in Anastase. Item secunda septimana et tertia et quarta et quinta et sexta similiter fiunt ut prima de Quadragesiniis.

La semaine sainte et les fêtes de Pâques.

1* Samedi avant les Rameaux. — Station à Béthanie.

Septima autem septimana cnm venerit, id est quando iam due superant cum ipsa ut Pascha sit, singulis diebus omnia quidein sic aguntur sicut et ceteris septimanis quae transienint. Tantummodo qnod vigiliae quae in illis septimanis in Anastase factae sunt, septima autem septimana, id est sexta feria, in Syon fiant vigiliae iuxta cousuetudinem , ea quae in Anastase factae sunt per sex septimanas. Dicuntnr autem toti singulis apti psalmi semper, vei antiphonae, tam loco quam *diei.

At ubi autem ceperit se mane facere, sabbato illucescente, offeret episcopus, etfacit oblationem, mane sabbato. Iam ut fiât missa, mittit vocem archidiaconus, et dicit : « Omnes bodie hora septima in Lazario parati simus. » Ac sic ergo cnm ceperit se hora septima facere, omnes ad Lazarium veiiiunt. Lazarium autem, id est Bcthania, est forsitan secundo miliario a civitate. Euntibus antem de lerosolima in Lazarium forsitan ad qningentos passas de eodem loco, ecclesia est in strata in eo loco in quo occurrit Domino Maria soi-or Lazari. Ibi ergo cum venerit episcopus, occurrent ibi omnes monachi , et populas ibi ingreditar ; dicitur unus ymnus et una antiphona, et legitur ipse locas do evangelio, ubi occurrit soror Lazari Domino. Et sic, facta oralioiie et benedictis omnibus, indc iam usque ad Lazarium cum ymnis itur. In Lazario autem cnm ventum fuerit, ita se omnis

multitudo coUigit , ut non solum ipse locus , sed et campi omnes in giro pleui sint hominibus. Dicunlur ymni, etiam et antlphonae, apti diei et loco ; similiter et lectiones apte diei guaecumque leguntur. lam autem, ut ôat missa, denuntiatur Pascha. id est, subit presbyter in altiori loco, et leget illum locum qui scriptus est in evangelio : Cumvenisiet Itsus in Bethania ante sex dies paschae, et cetera. Lecto ergo eo loco, et annuntiata Pascha, fit missa. Propterea autem ea die hoc agitur , quoniam sicut in evangelio scriptum est, ante sex dies Paschae factum hoc fuisset in Bethania : de sabbato enim usque in quinta feria, qua post cena noctu comprehenditur Dominus, sex dies sunt. Reverluntur ergo omnes ad civiUitem, reclus ad Anastase, et fit lucernare iuxta consuetudinem.

2** Dimanche des Rameaux. — a) Messe.

Alia ergo die, id est dominica, qua intratur in seplimana paschale, quam hic appellant septimana maior, celebratis de pulloruni cantu eis quae consuetudinis sunt in Anastase vcl ad Crucem , usque ad mane agitur. Die ergo dominica mane proceditur iuxla consuetudinem in ecclesia maiore, quae appellatur Martyrium. Propterea autem Martyrium appellatur, quia in Golgotha est, id est post Crucem, ubi Dominus passus est, et ideo Martyrio. Cuui ergo celebrata fuerint omnia iuxta consuetudinem in ecclesia maiore, etantequam fiai missa, mittet vocem archidiaconus, et dicit primum ; a Iuxta septimana omne, id est die crastino, hora nona, omnes ad Martyrium conveniamus, id est in ecclesia maiore. » Item mittet vocem alLeram, et dicit : a Hodie omnes hora septima in Eleona parati simus. Facta ergo missa in ecclesia maiore, id est ad Martyrium, deducitur episcopus cum ymnis ad Anastase, et ibi completis quae consuetudo est diebus dominicis fîeri in Anastasi post missa Marfyrii, etiam unusquisque biens ad domum suam fcstinat manducare, ut horainquoante septima omnes in ecclesia parati sint quae est in Eleona, id est in mont(^ Oliveti ; ibi est spelunca illa, in qua docebat Dominas.

— b) Procession du soir.

Hora ergo septima omnis populus ascendet in monte Olivetiy id est in Eleona ; in ecQlesia sedet episcopus ; dicuntur ymni et antiphonae apte diei ipsi vel loco, lectiones etiam similiter. Et cum ceperit se facere hora nona, subitur cum ymnis in Imbomon, id est in eo loco de quo ascendit Dominus in caelis^ et ibi seditur : nam omnis populus, semper présente episcopo, inbetur sedere; tantum quod diacones soli stant semper. Dicuntur et ibi ymni vel antiphonae aptae loco aut diei, similiter et lectiones interpositae et orationes. Etiam cum ceperit esse hora undecima , legitur ille locus de evangelio, ubi infantes cum ramis vel palmis occurrerunt Domino, dicentes : Benedidus qui venit in nomine Domini, Et statim levât se episcopus et omnis populus porro; inde de summo monte Oliveti totum pedibus itur. Nam totus populus ante ipsnm cum ymnis vel antiphonis, respondentes semper : Bemdictus qui venit in nomifie Domini. Et quotquot sunt infantes in hisdem locis, usque etiam qui pedibus ambulare non possunt, quia teneri sunt, in coUo illos parentes sui tenent, omnes ramos tenentes, alii palmarum, alii olivarum ; et sic deducitur episcopus in eo type quo tune Dominus deductus est. Et de summo monte usque ad civitatem , et inde ad Anastase per totam civitatem , totum pedibus, omnes, sed et si quae matronae sunt aut si qui domini, sic deducunt episcopum respondentes, et sic lente et lente, ne lassetur populus; porro iam sera pervenitur ad Anastase. Ubi cum ventum fuerit, quamlibet sero sit, totum fit lucernare ; fit denuo oratio ad Crucem et dimittitur populus.

3** Lundi saint.

Item alia die, id est secunda feria, agunturquaeconsuetudinis sunt de puUo primo agi usque ad mane ad Anastase; similiter et ad tertia et ad sexta aguntur ea quae totis Quadragesimis. Ad nona autem omnes in ecclesia maiore, id est ad Martyrium, colligent se, et ibi usque ad horam primam noctis semper ymni et antiphonae dicuntur, lectiones

APPBNDlé^ 485

etiam aptae diei et loco leguntur, interpositae semper orationes. Lucernariam etiam agitiir ibi, cum ceperit hora esse ; sic est ergo ut nocte etiam fiât missa ad Martyrium. Ubi cum factum fuerit missa, inde cum ymnis ad Anastase ducitur episcopus. In quo autem ingressus fuerit in Anastase, dicitur unus ymnus, fit oratio, benedicuntur cathecumini, item fidèles, et fit missa.

4* Mardi saint.

Item tertia feria similiter omnia fiunt sicut secunda feria. lUud solum additur tertia feria , quod nocte sera , postea quam missa facta fuerit ad Martyrium, et itum fuerit ad Anastase, et denuo in Anastase missa facta fuerit , omnes illa hora noctu vadent in ecclesia quae est in monte Eleona. In qua ecclesia cum ventum fuerit, intrat episcopus intra spelunca (in qua spelunca solebat Dominus docere discipulos), et accipit codicem evangelii, et stans ipse episcopus leget verba Domini quae scripta sunt in evangelio in cata Matheo , id est ubi dicitur : Videte ne quis vos seducat. Et omnem ipsam allocutionem perleget episcopus. At autem ubi illa perlegerit , fit oratio, benedicuntur cathecumini, item et fidèles; fit missa et revertuntur a monte unusquisque ad domum suam satis sera iam nocte.

5* Mercredi saint.

Item quarta feria aguntur omnia per tota die a puUo primo sicut secunda feria et tertia feria ; sed posteaquam missa facta fuerit nocte ad Martyrium et deductus fuerit episcopus cum ymnis ad Anastase , statim intrat episcopus in spelunca quae est in Anastase, et stat intra cancellos : presbiter autem ante cancellum stat, et accipit evangelium, et legit illum locum, ubi ludas Scariothes hivit ad ludeos, definivit qiiid ei darent ut traderet Dominum. Qui locus at ubi lectus fuerit, tantus rugi tus etmugitus est totius populi, ut nuUus sit qui moveri non possit in lacrimis. In ea hora postmodum fit oratio , benedicuntur cathecumini , postmodum fidèles , et fit missa.

6* Jeudi saint. — a) Messes du soir.

Item quinta feria aguntur ea de puUo primo quae consuetudiiiis est usque ad mane ad Anastase; similiter et ad terlia, et ad sexta. Octava autem hora iuxta consuetadinem ad Martyrium coUiget se omnis populus : propterea autem temporius quam ceteris diebiis, quia citius missa fleri necesse est. Itaque ergo collecto omni populo aguntur quae agenda sunt; fit ipsa die oblatio ad Martyrium, et facitur missa hora forsitan décima. Ibidem, antea autem quam flat missa, mittet vocem archidiaconus, et dicet : « Hora prima noctis omnes in ecclesia quae est in Eleona conveniamus, quoniam maximus labor nobis instat bodie nocte ista. > Facta ergo missa Martyrii venit post Grucem ; dicitur ibi unus yinnus taiitum ; ût oratio ; et offeret episcopus ibi oblaLionem, et communicant omnes. Excepta enim ipsa die una per totum annum nunquam offeritur [)ost Grucem, nisi ipsa die tantum. Facta ergo et ibi missa, itur ad Anastase; fit oratio; benedicuntur iuxta consuetudinem cathecumini et sic fidèles, et fit missa.

— b) Station de nuit au mont dos Oliviers.

Et sic unusquisque festinat revorli in domum suam , ut manducet ; quia statim ut manducaverint, omnes vadent in Eleona, in ecclesia ea, in qua est spelunca in qua ipsa die Dominus cuin apostolis fuit. Et ibi uscjue ad hora noctis forsitan quinta, semper aut ymni, aut antiphonae aptae diei et loco, similiter et lectiones dicuntur; interpositae orationos flunt ; loca etiam ea de evangelio leguntur in quibus Dominus allocutus est discipulos eadem die, sedens in eadem spelunca quae in ipsa ecclesia est. Et inde iam hora noctis forsitan sexta iitur susu in Imbomon cum ymnis in eo loco unde ascendit Dominus in caelis. Et ibi denuo similiter lectiones et ymni et antiphonae aptae diei dicuntur; orationes etiam ipsae quaecumque fiunt, quas dicet episcopus, semper et diei et loco aptas dicet.

. — c) Stations à Gethsémani.

Ac sic ergo cum ceperit esse pullomm cantus, descenditur de Imbomon cum ymnis et accodit eodem loco ubi oravit Dominus, sicut scriptum est in evangelio : Et accestU quantum iactum lapidis, et oravit, et cetera. In eo enim loco ecclesia est elegans. Ingreditnr ibi episcopus et oranis populus ; dicitur ibi oratio apta loco et diei ; dicitur etiam unus ymnus aptus, et legitur ipse locns de evangelio', ubi dixit discipulis suis : Vigilate, ne intrelis in temptationem. Et omnis ipse locus perlegitur ibi ; et fit denuo oratio.

Etiam inde cum ymnis usqne ad minimum infans in Gessamani pedibus cum episco[)0 descendent ; ubi prae tam magna turba multitudinis, et fatigati de vigiliis et ieiuniis cotidianis lassi, quia tam magnum montem necesse habent descendere, lente et lente cum ymnis venitur in Gessamani. Candelae autem ecclesiasticae super ducente paratae sunt propter lumen omni populo. Cum ergo perventum fuerit in Gessamani, fit primum oratio apta; sic dicitur ymnus; item legitur ille locus de evangelio, ubi comprehensus est Dominus. Qui locus ad quod lectus fuerit, tantus rugitus et mugitus totius populi est cum fletu, ut forsitan porro ad civitatem gemitus populi omnis anditus sit.

— d) Retour à Jérusalem.

Etiam ex illa hora bitur ad civitatem pedibus cum ymnis ; pervenitur ad portam ea bora qua incipit quasi homo hominem cognoscere ; inde totum per mediam civitatem omnes usque ad unum, maiores atque minores, divites, pauperes, toti ibi parati , specialiter illa die nullus recedit a vigiliis usque in mane. Sic deducitur episcopus a Gessemani usque ad portam, et inde per totam civitatem usque ad Crucem.

?• Vendredi saint. — a) Service de l'aurore.

Ante Crucem autem at ubi ventum fuerit, iam lux quasi ■Clara incipit esse. Ibi denuo legitur ille locus de evangelio,

ubi adducitur Dominus ad Pilatum, et omnia quaecumque scripta sunt, Pilatum ad Dominum dixisse aut ad ludeos, totum legitur. Postniodum autem alloqaitur episcopus popiilum, confortanseos, qiioniam et tota nocte laboraverint^ et adhuc laboraturi sint ipsa die, ut non lassentur, sed habeant spem in Deo, qui eis pro eo labore maiorem mercedem redditurus sit. Et sic confortans eos, ut ix)test ipse, alloquens dicit eis : « Ile intérim nunc unusquisque ad » domumcellas vestras, sedete vobis et modico, et ad horam » prope secundam diei omnes parati estoto hic, ut de ea » hora usque ad sexta sanctum lignuin crucis possitis vi- » dere, ad salutem sibi unusquisque nostruin credens » profuturum ; de hora enim sexta denuo nec3sse habe- » mus hic omnes convenire in isto loco, id est ante Crucem, » ut lectionibus et orationibus usque ad noctem operam » demus. »

— b) La colonne de la Flagellation.

Post hoc ergo missa facta de Cruce , id est antequam sol procédât, statim unusquisque animosi vadent in Syoïi orare ad columnam illam ad quam flagellatus est Dominus. Inde reversi sedent modice in domibus suis, et statim toti parati sunt.

— c) Adoration de la Croix.

Et sic ponitur cathedra episcopo in Golgotha post Crucem, quae stat nunc (l), residet episcopus hic catheira; ponitur ante eum mensa sublinteata ; stant in giro mensa diacones ; et aifertur loculus argeiiteus deauratus in quo est lignum sanctum crucis ; aperitur et profertur ; ponitur in mensa quam lignum crucis, quam titulus. Cum ergo positum fuerit in mensa, episcopus sedens de manibus suis summitates de ligno sancto promet ; diacones autem qui in giro stant custodent. Hoc autem propterea sic custoditur, quia consuetudo est ut unus et unus omnis populus ve-

(1) Je ne comprends pas ce quae stat nunc : il y a peut-être ici une faute de copiste.

APPENDIGB. 489

niens, tam ûdeles quam cathecumini, acclinant se ad mensam, osculentur sanctum lignam, ot pertranseant. Et guoniam, nescio quando, dicitur quidam flxisse morsum et furasset sancto ligno , ideo nunc a diaconibus qui in giro stant, sic custoditur, ne quis veniens audeat denuo sic facere. Ac [sic ergo omnis populus transit , unus et unus , toti acclinantes se, primum de fronte sic de oculis tangentes crucem et titulum, et sic osculantes crucem pertranseunt ; manum autem nemo mittit ad tangendum. At ubi autem osculati fuerint crucem, pertransierint, stat diaconus, tenet anulum Salomonis et cornu illud de quo reges unguebantur ; osculantur et cornu, attendent et anulum

minus secunda usque ad horam

sextam omnis populus transit, per unum ostium intrans, per (1) alterum perexiens, quoniam hoc in eo loco fit, in que pridie, id est quinta feria, oblatio facta est.

— d) Station au Golgotha.

At ubi autem sexta hora se fecerit, sic itur ante Crucem, sive pluvia sive estus sit ; quia ipse locus subdivanus est, id est quasi atrium valde grandem et pulchrum satis quod est inter Gruce et Anastase : ibi ergo omnis populus se colliget ita ut nec aperiri possit. Episcopo autem cathedra ponitur ante Gruce ; et de sexta usque ad nona aliud nichil fit, nisi leguntur lectiones sic, id est, ita legitur : primum de psalmis , ubicumque de passione dixit ; legitur et de apostolo sive de epistolis apostolorum , vel de actionibus, ubicumque de passione Domini dixerunt , nec non et de evangeJiis leguntur loca , ubi patitur ; item legitur de prophetis ubi passurum Dominum dixerunt ; item legitur de evangeliis ubi passionem dicit. Ac sic ab hora sexta usque ad horam nonarasemper sic leguntur lectiones aut dicuntur ymni, ut ostendatur omni populo quia quicquid dixerunt prophetaefuturum de passione Domini, ostendatur tam per evangelia quam etiam per apostolorum scripturas factum esse. Et sic per illas très horas docetur populus omnis nichil

(1) Per altevum est répété deux fois dans le ms.

490 ORI&INES DU GULTB CHRÉTIEN.

factum esse quod non prias dictum sit» et nihil dictum esset quod non totum completum sit. Semper autom interponuntur orationes, quae orationes et ipsae aptae diei sunt. Ad singulas autem lectiones et orationes tantas affectas et gemitas totias popali est ut mirum sit ; nam n allas est neque maior neqae minor, qai in illa die illis tribas horis tantam ploret qaantam uec existimari potest, Dominam pro nobis ea passam faisse.

Post hoc cam ceperit se iam hora non:i facere , legitur iam ille locas de evangelio cata lohannem , ubi reddidit spiritam. Qao lectô, iam fit oratio et missa.

— c) Offices du soir.

At abi aatem missa facta faerit de ante Cruce, statim omnia in ecclesia maiore ad Martyriam agantar ea quae per ipsa septimana de hora nona, qua ad Martyriam convenitur, consueverunt agi usque ad sero per ipsa septimana. Missa autem facta de Martyriam venitur ad Anastase; et ibi cum ventum faerit, legitur ille locus de evangelio, ubi petit corpus Domini loseph a Pilato, ponet illud in sepulcro novo. Hoc autem lecto, fit oratio. benedicantur cathecumini ; sic fit missa.

Ipsa autem die non mittitur vox ut pervigiletur ad Anastase, quoniamscitpopulum fatigatum esse; sed consuetudo est ut pervigiletur ibi. Ac sic qui vult de populo, immo qui possunt, vigilant ; qui autem non possunt, non vigilant ibi usque in mane, Glerici autem vigilant ibi , id est qui aut fortiores sunt, aut iuveniores : et tota nocte dicuntur ibi ymni et antiphonae usque ad mane. Maxima autem turba pervigilant; alii de sera, alii de média nocte qui ut possunt.

8« Vigile de Pâques.

Sabbato autem alia die iuxta consuetudinem fit ad tertia; item fit ad sexta; ad nonam autem iam non fit sabbato, sed paranturvigiliae paschales in ecclesia maiore, id est in Martyrium. Vigiliae autem paschales sic sunt quemadmodum ad nos. Hoc solum hic amplius fit quod infantes, cum bap-

tidiati fuerint et vestiti^ quemadmodum exient de fonte, simul cum episcopo primum ad Anastase ducuntur. Intrat episcopus intro cancellos Anastasis ; dicitur unus ymnus; et sic facit orationem episcopus pro eis, et sic venit ad ecclesiam maiorem cum eis, ubi iuxta consuetudinem omnis populus vigilat. Aguntur ibi quae consuetudinis est etiam et aput nos, et facta oblatioue ôt missa. Et post facta missa vigiliarum in ecclesia maiore, statim cum ymnis venitur ad Anastase ; et ibi denuo legitur ille locus evangelii resurrectionis. Fit oratio ; et denuo offeret episcopus ; sed totum ad momentum fit propter populum, ne diutius tardetur, et sic iam dimittetur populus. Ea autom hora fit missa vigiliarum ipsa die, qua hora et aput nos.

9* Octave de Pâques.

Sero autem illi dies paschales sic attenduntur quemadmodum et ad nos, et ordine suo fiunt missae per octo dies paschales , sicut et ubique fit per Pascha usque ad octavas. Hic autem ipse ornatus est et ipsa compositio, et per octo dies Paschae, quae et per Epiphania, tam in ecclesia maiore, quam ad Anastase, aut ad Grucem, vel in Eleona , sed et in Bethléem, nec non etiam in Lazariu, vel ubique, quia dies paschales sunt. Proceditur autem ipsa die dominica prima in ecclesia maiore , id est ad Martyrium , et secunda feria , et tertia feria , ubi ita tamen, ut semper, missa facta de Martyrio, ad Anastase veniatur cum ymnis. Quarta feria autem in Eleona proceditur; quinta feria ad Anastase; sexta feria in Syon; sabbato ante Gruce; dominica autem die, id est octavis, denuo in ecclesia maiore, id est ad Martyrium.

Ipsis autem octo diebus paschalibus quotidie post prandium episcopus cum omni clero et omnibus infantibus, id est qui baptidiati fuerint, et omnibus qui Aputactitae sunt viri ac feminae, nec non etiam et de plèbe quanti volunt, in Eleona ascendent. Dicuntur ymni, fiunt orationes, tam in ecclesia quae in Eleona est, in qua est spelunca, in qua docebat Tesus discipulos ; tam etiam in Imbomon , id est in eo loco de quo Dominus ascendit in caelis. Et postea-

quam dicti fuerint psalmi et oratio facta fuerit, inde usgue ad Anastase cum ymnis descenditur hora lucernae. Hoc per totos octo dies fit.

10* Station vespérale à Sion , le dimanche de Pâques.

Sane dominica die per Pascha, post missa lucernarii id est de Anastase, omnis populus episcopum cum ymnis in Syon ducet. Ubi cum ventum fuerit, dicuntur ymni apti diei et loco, fit oratio, et legitur ille locus de evangelio, ubi eadem die Dominus in eodem loco, ubi ipsa ecclesia nunc in Syon est, clausis ostiis, ingressus est discipulis; id est guando tune unus ex discipulis ibi non erat, id est Thomas, qua reversus est, et dicentibus ei aliis apostolis , quia Dominum vidissent , ille dixit : « Non credo, nisi videro. » Hoc lecto, fit denuo oratio; benedicuntur cathecumini, item fidèles, et revertuntur unusquisque ad domum suam sera, horaforsitan noctis secunda.

11* Le dimanche après Pâques.

Item octavis Paschae , id est die dominica, statim post sexta omnis populus cum episcopo ad Eleona ascendit. Primum in ecclesia quae ibi est aliquandiu sedetur ; dicuntur ymni, dicuntur antiphonae aptae diei et loco; flunt orationes similiter aptae diei et loco. Denuo inde cum ymnis itur in Imbomon susu similiter, et ibi ea aguntur quae et illic. Et cum ce périt hora esse, iam omnis populus et omnes Aputactitae deducunt episcopum cum ymnis usque ad Anastase. Ea autem hora pervenitur ad Anastase, qua lucernarium fteri solet. Fit ergo lucernarium tam ad Anastase quam ad Crucem ; et inde omnis populus usque ad unum cum ymnis ducunt episcopum usque ad Syon. Ubi cum ventum fuerit , similiter dicuntur ymni apti loco et diei ; legitur denuo et ille locus de evangelio, ubi octavis Paschae ingressus est Dominus , ubi erant discipuli , et arguet Thomam , quare incredulus fuisset. Et tune omnis ipsa lectio perlegitur ; postmodum fit oratio ; benedictis [tam] cathecuminis quam fidelibus, iuxta consuetudinem revertuntur unusquis-

APPBNOICB. 493

que ad domum suam , similiter ut die dominica Paschae , hora noctis secunda.

Fêtes de la Pentecôte.

1* Le temps pascal.

A Pascha autem usque ad Quinquagesima^ id est Pente- <X)sten , hic penitus nemo ieiunat ^ nec ipsi Aputactitae qui sunt. Nam semper ipsos dies sicut toto anno , ita ad Anastase, de pulio primo usque ad mane consuetudinaria aguntur; similiter et ad sexta et ad lucernare. Dominicis autem diebus semper in Martyrio , id est in ecclesia maiore , proceditur iuxta consuetudinem ; et inde itur ad Anastase cum ymnis. Quarta feria autem et sexta feria, quoniam ipsis diebus penitus nemo ieiunat, in Syon proceditur, sed mane ; fit missa ordine suo.

2* L'Ascension, fête à Bethléem.

Die eadem Quadragesimarum post Pascha , id est quinta feria , pridie omnes post sexta, id est quarta feria, in Bethléem vadunt propter vigilias celebrandas. Fiunt autem vigiliae in ecclesia in Bethléem, in qua ecclesia spelunca est ubi natus est Dominus. Alia die autem , id est quinta feria Quadragesimarum , celebratur missa ordine suo , ita ut et presbyteri et episcopus predicent, dicentes apte diei et loco ; et postmodum sera revertuntur unusquisqae in lerusolima.

3" Le dimanche de la Pentecôte. — a) Station matinale.

Quinquagesimarum autem die , id est dominica, qua die maximus labor est populo , aguntur omnia sic de pullo quidem primo iuxta consuetudinem : vigilatur in Anastase, ut iegat episcopus locum illum evangelii qui semper dominica die legitur, id est resurrectionem Domini , et postmodum ea aguntur in Anastase quae consuetudinaria sunt, icut toto anno. Cum autem mane factum fuerit, procedit

494 ORIGINn DU CULTI GRRÉTI£N.

omnis populuB in ecclesia maiore, id est ad Martyrium; aguntur oliain omiiia quao consuetudinaria sunt agi ; praedicantprosbylori, ])OHlinodiim opiscopus; aguntur omnia légitima, i(I osl oiïortur iuxta consuetudinem qua dominica dio coiiHuovil fiori; sod oadem adceleratur missa in Martyriurri, ut auto hora tortia flat.

— b) tStation à Sion.

QuGinadmodum onim missa facta fuerit ad Martyrium, omnis populns usquo ad unum cum ymnis ducont episcopum in 8yon ; sed hora tertia plena in Syon sint. Ubi cum ventum fuorit, logitur illo locus de Actus apostolorum, ubi descendit Spiritus , ut omnes linguae intellegerent quae dicebantnr ; postmodum fit ordine suo missa. Nam presbyteri do hoc ipsud quod loctum est, quia ipse est locus in Syon ubi modo occlcaia est , ubi quondam post passionem Doniini collecta eral mnllitudo cum apostolis, qua hoc factuni osl , ut suporius dixinuis legi ibi de Actibus apostolorum. l\)stniO(lum fit ordine suo missa ; offertur et ibi etiani; ut diininatur populus, mittit vocem archidiaconus, et dioot : a Ilodio statim post sexta omnes in Eleona parati simus in [lni]honion. »

— c) Statiou au mont des Oliviers.

Uoverlitur or^ro omnis populus uuusquisque in domum suani rosuuiore so, et slatim post prandium ascenditur nions Olivou, iJ est in Eleona, uuusquisque quomodo potost, iui \ù uuihis ohristianus remaneat in civitate, quoniauionuios v.uionl. (JnomaJmoduui ergo subitum liierilin mor.to i>li\o 1, ^1 os. in Kiouna. primum ilur in hi;fco:iion, id osî \:\ Ov> !<=oo. un.!o asoonJit Dominus in caelis; ei ÎM soviot i\ ;>v\v -.is oî jirosl»y:ori. sod eî omnis lAi^pulus. Le*;ualur i»ii lc'^\: ::o>. .1: ;;î;;:;r iiîîor: i^siie vmni . iiou:::^.? et auîii'h.^ra'^ a. x^^ lî^oi i:>: et îooo; or^tiones cli^iu* ^j^ae inîo;-. .;:.;; :^:;;: >s\.::i-:- :alo> ::v:iun:iaîiones haI>o:'.î. jl: Aei et iv.\\^ i.\\;vo.. ..;..: ; lo^iMr oiia .; o: ille iocus ûeevà..-:-!;^, ubi lia iî vio as:o:.si; Doiiiini . le^iî^r ei deuuo de Acw<

APPBMIUCB. 49S

apostolorum ubi dicit de ascensu Domini in caelis post résurrection em. Cum autem hoc factum fuerit, bQnedicun* tur cathecumini, sic fidèles; et hora iam nona descenditiir Inde , et cum ymnis itur ad iliam ecclesiam , quae et ipsa in Eleona est , id est in qua speluoca sedens docebat Dominus apostolos. Ibi autem cum ventum fuerit, iam est hora plus décima; fit ibi lucernare, fit oratio, benedicuntur cathecumini, et sic fidèles etiam.

— ci) Procession de nuit.

Inde descenditur cum ymnis omnis populus usque ad unum loti cum episcopo, ymnos dicentos vel antiphonas aplas diei ipsi; sic veiûtur lente et lente usque ad Martyrium. Cum autem porvenitur ad portam civitatis, iam nox est, et occurrent candelae ecclesiasticae vel ducente, propter populo. De porta aulem, quoniam satis est usque ad ecclesia maiore, id est ad Martyrium, porro hora noctis forsitan secunda pervenitur ; quia lente et lente itur totum, pro populo , no fatiyentur pedibus. El apertis balvis maioribus , quae sunt de quintaiia parle , omnis populus intrat in Martyrium cum ymnis et episcopo. Ingressi autem iii ecclesia, dicuntur ymni, fit oratio, benedicuntur cathecumini, sic fidèles, et inde denuo cum ymnis itur ad Anaslase. Similiter ad Anastase cum ventum fuerit, dicuntur ymni seu antiphonae, fit oratio, benedicuntur cathecumini, sic fidèles ; similiter fiet ad Crucem. Et denuo inde omnis poi)ulus christianus usque ad unum cum ymnis ducunt opiscopum usque ad Syon. Ubi cum ventum fuerit, leguntur lecliones aptae, dicuntur psalmi vel antiphonae, fit oratio, benedicuntur cathecumini, et tjic fidèles, et fit missa. Missa aulem facta accedunt omnes ad manum episcopi, et sic reverlunlur unusquisque ad domum suam hora noctis forsitan média.

Ac sic ergo maximus labor in ea die sufFertur ; quoniam de puUo primo vigilatum est ad Anastase , et inde per tota die nunquam cessatam est; et sic omnia quae celebrantur protrahuntur, ut nocte média post missa quae facta fuerit in Syon omnes ad domos suas revertantur.

5* Reprise du service ordinaire.

lam autem de alia die Quinguagesimarum omnes ieiunant iuzta consuetudinem sicut toto anno , qui prout [iOtest , excepta die sabbati et dominica , qua nunqiiam ieiunatur in hisdem locis. Etiam postmodum ceterisdiebus ita singula aguntur ut toto anno ; id est semper de pullo primo ad Anastase vigiletur. Nam si dominica dies est, primum leget de pullo primo episcopus evangelium iuxta consuetudinem intro Anastase locum resurrectionis Domini, qui semper dominica die legitur; et postmodum ymni seu antiphonae usque ad lucem dicuntur in Anastase. Si autem dominica dies non est, tantum quod ymni vel antiphonae similiter de pullo primo usque ad lucem dicuntur in Anastase. Aputactitae omrîcs varient; de plebe autem , qui quomodo possunt, vadont ; clerici autem cotidie vicibus. Vadent clerici autem de pullo primo, episcopus autem albescentc vadet semper, ut missa fiatmatutina cum omnibus clericis, excepta dominica die : quia necesse est illum de pullo primo ire , ut evangelium Icgat in Anastase. Denuo ad horam sextam aguntur quae consuetudinaria sunt in Anastase; similiter et ad nona, similiter et ad lucernare iuxta consuetudinem quam consuevit toto anno iieri. Quarta autem et sexta feria semper nona in Svon fit iuxta consuetudinem.

Le baptême.

i* Inscription dos Compétents,

Et illud etiam scribere debui quemadmodum docentur hi qui baptidiantur por Pascha. Nam qui dat nomen suum, ante diem Quadragesimarum dat, et omnium nomina annotât presbiter ; hoc est ante illas octo septimanas quibus dixi hic attendi Quadragesima. Cum autem an notaverit omnium nomina presbyter, postmodum alia die de Quadragesimis, id est qua inchoantur octo ebdomadae, ponitur episcopo

« APPENOIGB. 497

cathedra média ecclesia maiore , id est ad Martyrium ; sedent hinc et inde presbyteri in cathedris, et stant clerici omnes. Et sic adducuntur unus et unns conpetens; si viri sunt, cum patribus suis veniunt; si autem feminae, cum matribus suis. Et sic singulariter interrogat episcopus vicinos eius qui intravit, dicens : « Si bonae vitae est hic, si pareutibus deferet, si ebriacus non est aut van us, » et singula vitia, quae sunt tamen graviora in homine , requiret, ut si probaverit sine reprehensione esse de his omnibus quibus requisivit praesentibus testibus, annotât ipse manu sua nomen illius. Si autem in aliquo accusatur , iubet illum foras exire, dicens : « Emendet se, et cum emendaverit se, tune accedet ad lavacrum ». Sic de viris, sic de mulieribus requirons dicit. Si quis autem peregrinus est, nisi testimonia habuerit, (jui eum noverint, non tam facile accecedet ad baptismum.

2" Préparation au baptême. — Catéchèses.

Hoc autem, dominae sorores, ne existimaretis sine ratione fieri, scribere debui. Gonsuetudo est enim hic talis, ut qui accedunt ad baptismum per ipsos dies quadraginta quibus ieiunatur , primum mature a clericis exorcizentur , mox missa facta fuerit de Anastase matutina. Et statim ponitur cathedra episcopo ad Martyrium in ecclesia maiore , et sedent omnes in giro prope episcopo qui baptidiandi sunt , tam viri quam mulieres ; stant loco etiam patres vel matres , nec non etiam qui volunt audire de plebe omnes intrant et sedent, sed fidèles. Cathecuminus autem ibi non intrat tune qua episcopus docet illos legem. Id est sic inchoans a Genèse per illos dies quadraginta percurret omnes Scripturas , primum exponens carnaliter , et sic illud solvens spiritualiter. Nec non etiam et de résurrection e, similiter et de fide omnia docentur per illos dies. Hoc autem cathecisis appellatur.

3* Tradition du symbole.

Etiam quando completae fuerint septimanae quinque a

quo (locentur, lune accii)ieiit simbolum. Ciiius simboli rationom, similitor omniiini Scripturarum ratione exponet eis, singulorum sormomim primum carnaliter, et sic spiritualitor; ita et simbolum exponet. Ac sic est ut iii hisdom locis ornnos fldoles soquantur Scripturas quando leguntur in ecclcsia, quia omnos docentur per illos dies quadraginla, id est ab hora prirna usque ad horam tertiam, quoniani per très horas fit cathecisis. Deus autom scit, dominae sororos , quoniam maiores voces sunt fldolium, qui ad audiondum intrant in cathecison ad ea qnae dicuntur vol exponuntur per episcopum , quam (juando sedet et praedicat in ecclesia, ad singula (juac taliter exponuntur. Missaaulem facta cathecisis hora iam tortia, statim inde cum ymnis ducitur episcopus ad Anastase, et fit missa ad tertia; ac sic tribus horis docentur ad die per .sei)timanas septem. Oclava onim septimana Quadragesimarum , id est quae a[)poliatur septimana maior , iam vacat eos doceri ut imploanlur ea quae superius sunt.

4" Roddition du Hymbolo.

(ium autem iam transierint sei)tem septimanae, superat jlla una septimana paschalis quam hic appellant septimana maior. Tam tune venit episcopus mane in ecclesia maiore ad Martyrium ; rétro in absida post altarium ponitur cathedra episcopo, et ibi unus et unus vadet, viri cum pâtre suo, aut mulier cum matro sua, et reddet simbolum e^nscopo. Heddito autem simbolo episcopo, alloquilur omnes episcopus, et dicet : « Per istas septem soi)timanas legem omnom y> edocti estis Scripturarum; noc non etiamde fideaudistis; » audistis etiam et de resurrcctione cai-nis , sed et singuli » omnem rationem, ut potuistis tamen adhuc cathecumini » audire ; verbum autem quae sunt mysterii allioris, id est ij)j> siusbaptismi, qui adhuc cathecumini audire non poteatis; » et ne extimetis aliquid sine ratione fleri, cum in iiomine » Dei baptidiati fuoritis, per octo dies paschales, post missa » facta de ecclesia, in Anastase audietis. Qui adhuc cathe- » cumini estis, misteria Dei secretiora dici vobis non i^osj> sunt ».

APPEiNDir.E. 190

S-* Cat«^.cfaèses uiysticiues,

Post autem venerint dies Paschae , por illos orto dios, id est a Pascha iisque ad octavas, «^uemadmodiim mi^-rsafacla fuerit de occlesia et itiir ciim ymnis ad Aiia.^tasc, inox lit oratio, hencdiruntnr fidèles, et sfat episcopus iiicunil)en« iii cancello iiiteriore , qui est iu s[)olanca Anaytasis, ot oxponet oiimin quae aguiitur in haptismo. lila enim liorn ca- Ihecuininus nulliis acredet ad Anastasfî : taiitum neofiti et fidèles qui volant audire njysteriaj in Anastase intrant; claudiintur auteni ostia ne (jui rathocniniaus se diiigat. Disputante aulem eiiisropo singn la. et narrante, tantae voces sunt collandantiurn ut porro foras ecclesia audiantur voces eorum. Vere enini ita niistcria c)innia absuivcnt ut nullus non possit oommoveri .-A ea quae audit sir, exponi.

Et quoniam in ea provincia pars populi et grece et siriste novit, pars etiam alia i^er se .'jrere , aliqua etiaiu pars tautum siriste; itaque quoniam episcopus, lieet siriste noveril tamen seinpor grece loquitnr et numquani siriste, ita(]ue ergo stat senq^er preshyter, tjui, epis<;opo grece dicente, siriste inlerpretatur, utomnes audiantquae exponuutur; lectiones eti.iai, quaecunique in e<v:]esia leguntui' , quia necesse est grere legi , semper s!at <]ui siriste interpretatnr , propter po|.iuluni, ut semper discant. Sane quiruni([ue hir. la'ini sunt , id est qui nec siriste n»M- grece injverunt , ne contiislentur, et ipsis exponit episcjpus, quia suntalii IVatres et sorores ^^reci latini , ([ni latine exponunt eis. llluil auteni hie. ante oninia vaMe gratuni lit et valde meuiorabile, ut sem])er tain ynini quani anti[)l;r'nae et lectiones , nec »h»n etiam et orationes quas dicot o[jisoopus, taies [>ronuntiationes ha]>eant, ut et iliei qui celehratur, et loeo in quo agi tu r. aptae et convenientes sunt sem[)er.

La dédicace.

Item dies Enceniarura aj)pellantur , qoando sancta ecclesia quae in Golgotha e^st, quain Martyi'ium vocant, oonsecrata est Deo, >ed et sancta eMesia, quae es^ ad Anastase.

500 ORIGINEià DU CULTE CHRÉTIEN.

id GvSt iii eo loco iibi Dominiis resurrexit post passionom , oa flie ot ipsa consecrata est Dco. Hariim ergo eccîesiaruLn banctanirn enronia cam sumino honore celebrantiir , '(uoiiiam ciiix nomiiii invoiita est ipsa die. Et ideo proptej hof ita urdinatiiiij est, ut ijuando priinum sanctae occlesi;î(^ *^nî»rasrriptae cousecrahaiitur, ea dies essct cpia criix Doiinm l'iierat inventa , ut simiil omni laetitia eadeni di^ reiel-'' rentur. Et hoc per Scripturas invenitiir,quod ca dies sit enceniarum, qua et sanctus Salonion, consummata domo l)*v quain edificaverat, steterit an te al tari um Dei et oraverit, sicnt scriptum est in libris Parai ipomenon.

Hi ergo dies Enceniarura cum venerint, octo diebiis attenduntur. Nam ante plurimos dies inci])iunt se undique colligere ; ubi non solum monachorum vel actito (?) de diversis provinciis, id est tam de Mesopotamia, vel Syria, vel de Egypto aut Thebaida, ubi plurimi monazontes sunl. sed et (le diversis omnibus locis vel provinciis; nuUus est enim qui non se eadem die in lerusolima tendat ad tantam laetitiam et tam honorabiles dies ; seculares autem t^ni viriquam feminae fldeli animo propter diem sanctum v<imiliter, se ex ^ omnibus provinciis isdem diebus lerusolima colligunt. Episcopi autem, quando parvi fuerint, hisdem diebus lerusolima plus quadraginta aut quinquaginta sunt ; et cum illis veniunt multi clerici sui. Et quid plui a? pntat se maximum peccatum incurrisse, qui in hisdem diebus tantae sollemnitati inter non fuerit; si tamen nulla nécessitas contraria luerit , que hominem a borio proposito retinet. His ergo diebus Enceniarum ipse ornatus omnium ecclesiarum est, qui et per Pascha vel per P]piphania ; et ita per singulos dies diversis locis sanctis proceditur ut per Pascha vel Epiphania. Nam prima et secunda die in ecclesia maiore quae appcUatur Martyrium proceditur. Itoni tertia die in Eleona, id e>t in ecclesia quae est in ipso monte a quo ascendit Dominus in caelis post passionem, intra qua ecclesia est spelunca illa in qua docebat Dominus apostolos in monte Oliveti. Quarta autem die. . . .

' sed et coll.