LBS OR DINES ROMAINS DU MANUSCRIT DE SAINT-AMAND

Le manuscrit d*où je tire ces textes, Parisinus 974, du neuvième siècle , contient les traités suivants de saint Augustin : De libero tMrbitrio et graiia Dei Uhri II ; Altercatio Feliciani arriani et heati ^ugustini, liber I : De praedestinatione, liber I. 11 provient de Saint- Amand en Puellc , comme en témoigne la note suivante , inscrite à la fin : Almae ecclesiae sancti Aviandi in Pabula liber. Avant et après le texte de saint Augustin , quelques feuillets étaient demeurés blancs ; on en a profité pour y transcrire les Ordines.

Ceux-ci sont rédigés en latin vulgaire {non gramniatico sermone), ce qui , si Tauteur était un clerc frank , les reporterait à une date antérieure à Tan 800 environ. Si c'est un clerc romain qui a tenu la plume, la rédaction peut être un peu postérieure. Le manuscrit n'est sûrement pas original. 11 nous ofi're une copie exécutée sur un original rempli d'abréviations, qui n*ont pas été toutes déchiffrées avec un égal bonheur. Je le reproduis tel quel, sauf certains endroits où les fautes sont manifestes et faciles à corriger; en ces cas 'là la leçon du manuscrit est indiquée au bas de la page.

In nomine Domini nostri lesu Christi incipit ordo quctliter in sancta atque apostoiiea ecelesia Romana missa caelebratur, quam )ios cum summo studio atque cum diligentia maœima curavimus , non grammatico sermone, sed aperte loquendo veritatem indicare, id est qualiter pontifex proccdit in die sollemni cum honore magno; sicut investigatum est a sanctis patribus,

Primitus enim procedit omnis clerus ad ecclesiam vel omhis populus iibi missa caolebranda est, et ingreditur pontîfex in sacrario et induit se vestimentis sacerdotalibus. Quando dalmaticas induit, et diaconi similiter induunt se, et subdiaconi involvunt se anagolagio circa collo et indaunt se tonicas albas quales habent, sericas aut lineas. Et si pontifex dalmaticas non induerit, diaconi vel subdiaconi non se involvunt anagolagio, sed cum tonicis albis et planitis ambulant. Et intérim dum pontifex sedit in sacrario in sede sua, custodit ovangelium diaconus qui eum lectarus est, et postea tradit ad subdiaconum. Deinde portans eum subdiaconus per médium presbiterio, et non présumât sedore quisquam quando eum viderint pretereuntem ; et pertransiens subdiaconus ponat eum super altare. Et intérim stat quartus de scola ante pontificem et dicit ^ ad subdiacono regionario ^ : « Talis psallit responsorium et talis Alléluia. • Deinde dicit pontifex scolae : « Intrate. » Et renuntiat ad primum scole, et dicit : « lubete. » Deinde venit subdiaconus suprascriptus ad auriculam pontiflcis et dicit secreto : « Talis legit, talis et talis psallit. >

Deinde oblationarius inluminat duos cereos ante secre— tario pro luminaria pontificis ', quod est consuetudo omni

< diaconus.

* regionaria 3 pontifex.

tempore, et antecaedit ante pontiâcam ^, et ponit.eos rétro altare, in duo candelabra, dextra levaque. Deinde inlaimit nant acolithi cereostata ^ aiite secrairium et aegreditur pontifex de secrario cum diaconibus , tenentes eum duo dexti^a levaque, et Vil caereostata procaedunt au te. eum. et subdiaT conus (1) temperita ^ cum thimiamasterium ante pontiâr cem. Et ipsi diaconi |Janitas habeant indutas super dalmar ticas, usque dum venerinit cum pontiôce ad summum pnesbiterium. Et cum introierint, exuent planitas.quas har hent, etrecipiunt eas miuistriipsorum. Et dum viderit subr diaconuS" primus de scola eos expoliare et pontificem ia-» titieuntem in presbiterio, expoliat se planita qua est iuidutUS) etreoipit eam accolitus descola. Et surgant sacerdotes et 8tant. Et subdiacoui qui antecaedunt pontificem non transieant per médium scolae , sed dextra levaque stantes subtus cancello, hinc et inde. Et cum adpropinquavorit pontifex scola, stant ibi acolithi cum cereostata, mutantes, novissimi primi. Et transit poutifcx cum diaconis per mediam scolam., et annuit primo * scolae ut dicatur Gloria. Et venit prior episcopus et prior presbiter ; dat ois pacem pontifex, deind^ et ad diaconos *. Et si pontifex minime fuerit, similiter dat diaconus pacem qui ipsa diae lecturus est evaugelium. Deinde psallit (2) ante altare, et stat inclinato rapite et dia-? coni similiter. Dum dixerit scola Sicut erat in prindpio^ erigunt se diaconi ab orationo, et osculant altare hinc et inde. Et dum dixerit scola vorsum ad repetendum., surgit pontir fex ab oracione et osculat evaugelium qui est super altare, et vadit de dextra parte altaris ad sedejn suam , et diaconi

» pontifex.

* ceor.

3 teperita.

* primum.

* diaconum

(l) Le. sous-diacre temperit& reparaît plus loin. Je ne sais ce quj» iiitgwAfi<o cette qualification.

(2). Dans, ce texte, le verbe psallere, outre le sens ordinaire da chanter un psaume, a aussi celui de monter.

cum ipso hinc et inde , staiites et aspicientes contra orientem (1).

Deinde ponunt acolithi cereostata quas tenent in terram. Et dura compleverit scola antiphonam, annuit pontifex ut dicatur Kyrie eleison. Et dicit scola, et répétant regionarii (2) qui stant subtus ambone. Dum repetierunt tertio, iterum annuit pontifex ut dicatur Christae eleison. Etdicto tercio, iterum annuit ut dicatur Kirie eleison. Et dum compleverint novem vicibus, annuit ut finiantur. Et ro-piciens pontifex ad populum dicit Gloria in excelsis Deo et revolvit se ad orientem et diaconi cum ipso, usque dum expletur Gloria in «ccelsis Deo. Hune expleto, respicit populum et dicit : Pax vobis. Respondetur : Et cum spiritutuo. Deinde Oremus. Leventur acolithi caereostata et ponunt ea ante altare, sicut ordinem habent.

Oracione expleta, sedet pontifex in sede sua et diaconi stant hinc et indc. Et revertit scola subtus tabula qui est subtus ambone, et subdiaconi qui stant subtus cancellum psallunt circa altare ex utraque parte. Et annuit pontifex ut sedeant sacerdotes in presbyterio. Deinde legitur lectio a subdiacono in ambone, stans (3) in médium de scola, aut acolitbus planita et accipit cantorium et psallit in ambone et dicit responsorium ; similiter et alius Alléluia.

Hoc expleto, inclinât se diaconus ad pontificem, et iubet pontifex ut legatur evangelium ; et vadit ad altare, et osculat aevangelium et accipit eum. Deinde surgit pontifex a sede, seu et omnes sacerdotes stantes. Et antecedunt eum duo subdiaconi, unus dextra parte, alius de sinistra, et duo acolithi portantes ante ipsum dua caereostata. Et dum venerit subtus ambone, porrigit ei subdiaconus qui est dextra parte

(1) A condition , bien entendu , que l'orientation de l'église s'y prête. C'est le cas dans les deux basiliques du Latran et du Vatican; mais non dans celles de Sainte-Marie-Majeure, de Saint-Paul et bien d'autres.

(2) Les défenseurs régionnaires.

(3) Le texte est altéré ici. Cf. VOrdo de Mabillon : Subdiaconus,.. ascendit in ambonem et legit. Postquam. legerily cantor cum cantatorio ascendit et dicit responsum. Dans notre texte, il doit manquer quelques mots; je crois que l'on marquait ici que le chantre se dépouillait de sa planète avant de monter à l'ambon.

brachio sinistro, et recumbit super eum diaconus aevangelium usque dum custodit signum. Deinde psallit in ambone, et revertunt cereostata ante ambonem et legitur aevangelium. Et suscipit aevangelium subdiaconus , et tenens ^um contra pectus suum subtus ambone, usque dum osculantur omnes aevangelium. Inde retrudit eum in capsa sua. Et re- Yertit diaconus ad altare et ipsa caereostata ante eum , et possunt ea rétro altare, seu et reliqaa caereostata. Et si fuerit pallium super altare, roplicat eum in una parte ad orientem, et expanditur corporale super altare a diaconibus.

Deinde lavât pontifex manus suas et surgit a sede sua. Et revertitur scola in partae sinistra praesbiterii. Deinde descendit pontifex ad suscipiendum oblationes a populo, et annuit archidiaconus scolae ut dicatur ofifertorium. Et dum suscipit aeas pontifex , tradit a subdiacono et subdiaconus ponit eas in sindone quos acolithi tenent, sequentes eum. Et diaconi recipiunt amulas et portatur stationarius calix a subdiacono regionario, et refundit diaconus ammulas in ipso calice sancto; et dum repletus fuerit, devacuatur in sciffo quas portant acholithi. Deinde vadit pontifex ad partem mulierum ^ eum diaconibus et faciunt similiter. Deinde revertitur ad sedem suam et permanent diaconi ad amulas recipiendas. Et intérim stant ante pontificem primicaerius, secundicaerios, notarii et regionarii , dum presbiteri recipiant oblaciones seu et amulas infra presbyterium, tam de parte virorum quam de muliaerum ; et acolithi tenentes sindones et sciffos ad recolligendum.

Deinde lavât archidiaconus manus suas et vadit ante altare, et ceteri diaconi lavant manus suas, et tenent acolithi sindone eum oblatas quas recepit pontifex a populo in dextro cornu altaris ; et eliguntur eas a subdiacono temperita, et tradit eas a subdiacono regionario et ipse porrigit eas ad archidiaconum , et ex eas facit très aut V ordines super altare, tantum ut sufflciat populo et exinde in crastino rémanent, secundum auctoritatem canonicam. Et intérim teneatur calix a subdiacono regionario , et accipit archidiaconus amula pontiflcis de manu oblationaris et devacuat ea

1 mulieris.

444 ORIGINES DU GDIiTB CHRÉTIEN.

in calicû sancto, simili ter ammula^ presbyiterorum seu et: diaconorum. Deinde teoet subdiacoai^ colatorium super calicem et mittitur de vino quod est io; spiffp quo& .offert, populus. Deinde portatur aquarum descola.foptem cuai, aqua munda, et datur ad oblacionarium , et.ol:\lacionariu^k porrigit eam archidiacono, et facit crucem de,aqua incaliça^. sancto, tenente a subdiacono in dex(ro cornu alLaris* Deinde. descendit pontifex a sede sua, veniens ante altare, et recipit archidiaconus oblatas pontiûcis a subdiacono oblaçionariO: et tradit eas pontifici^ et ponit eas pontifex; super, altare. EL recipit archidiaconus calicem a. subdiacono et ponit eum super altare.

Et annuit pontifex scola ut faciant finem ; et ravertitur scola subtus tabula. In Natale Dominisive in Aepyphania et in Sabbato sancto seu in Dominica sancta et in feria se^, cunda, in Ascensa Domini et in Pentecosten vel in natale sancti Pétri et sancti Pauli, stant epi^copi post pontiflcem inclinato capite, presbiteri vero dextra levaque, et tenet unusquisque corporale in manu sua, et dantur eis ab archidiacouo oblatas diias ad unumquemque ^, et dicit pontifex canon ut audiatur ab ois, et sanctiflcantur (1) oblaciones quas tencnt, : icut et pontifex (2). ...inclinato capite post episr copos et suhdiaconi ^ ante ipsum inclinato capite ad altare, usque dam dicit Nohis quoque. Et si isti dies solempni non sunt, dum calix ponitur supra altare, revertuntur piîesbiteri in presbiteiio ; similiter et alius clei^us revertitur subtus tabula; et si dominica evene«rit, presbiteri inclinato capite stant, et si cotidianis diebus^ genu^ flectant quando inchoant Sanclus, Et veniunt acolithi. stantes ante aUare post diaconos, dextra levaque, involuti cum sindqnibus. Et unus ex illis, involutus de palla cum cruce sirica, tenens pateuam contra pectus suum , stans primus,, et alii. tanentes sciffoa

* unumque.

2 subdiaconos.

(1) Pour sanctificant.

(2) Il manque ici quelque chose. On doit suppléer, d'après l'Ordo I de Mabillon, quelque chose comme Diaconi vero stant.

Alft»BNDIGE. 445

cum fontes, alii saccula. Et diim venerit pontifex ad omfiû hanor et gloria^ levât duas oblatas in manus suas, et diaconus calicem tenens et levans paululum usque dum dicit : Per ùmma taecula tUee^GfUm, omen.

Et surgunt ab oracione diaconi seu et sacerdotes, et dum dixerit pontifex : Pax Domini sit semper vobiscum. accipit subdiaconus patenam ab acolitho et porriget eam archidiacono et tenet eam ad dexteram pontiflcis et frangit unam ex oblatis quas offert pro se et diiliittit coronam ipsius super altare, et ponit unam integram et aliam mediam in patenam et reddit archidiaconus patenam ad accolitum, et pontifex vadit ad sedem suam. Deinde confranguntur alii diaconi in patena, seu et episcopi in dextra parte abside. Deinde levât archidiaconus calicem de altare et dat ad subdraconum, et stat cum ipso ad dextro cornu altaris, et psallunt acolilhi ad altare cum saccula, et stant circa altare, et ponit archidiaconus oblatas per saccula , et revertuntur ad presbiteros ut confrangantur et (1) intérim psallunt Beati immaculati secreto presbiteri vel diaconi; et si nécessitas ovenerit, rumpatitur primitus oblatae a presbitoro et sicut frangantur subdiaconi regionarii. Et revertitur scola in presbiterio, in parte sinistra, et annuit archidiaconus scola ul dicatur Agnus Dei, Et intérim, dum confranguntur, iterum respondunt acolithi qui sciffos et amulas * lenent, Agnus Dei, Et dum fractum habuerint, accipit archidiaconus calicem sanctum a subdiacono, et alius diaconus patenam ab acolitho, et vadunt ante pontificem.

Accipit pontifex sancta de patena, mordit ex ea particula, et de ipsa facit crucem super calicem, dicendo secreto : Fiat eonmixtioet consecracio et reliqua. Deinde confirmât pontifex, tenente calicae ab archidiacono. Deinde acci[)iunt aepiscopi vel presbiteri sancta de manu pontificis et vadunt in sinistra parte altaris, et ponunt manus cum sancta super altare et

1 amalas.

(1) Les mots et interim-dum confranguntur, omis d*abord, ont été supî^ééâ eiï' ïn&V^e du ms.

sic communicant. Quando incipiunt episcopi vel presbiteri communicare» tune vadit archidiaconus in deztra parte altaris, stans ante eum acolitus cum sciffo priore, et adnunciat stacione, et respundunt omnes : Deo gracias. Et tune perfundit de calicae in scifFo. Deinde dat calicem ad episcopum qui prius communicavit et vadit ad pontificem et accipit sancta de manu ipsius, similiter et alii diaconi. Et vadunt in dextra parte altaris et communicant. Deinde conflrmantur ab episcopo a quo et presbiteri conârmati sunt. Deinde communicat pontifex primicerios et secundicaerios. Deiade recipit archidiaconus calicem ab episcopo, et venions subdiaconus, habens colatorio minore in manu sua, ezpellit sancta do calicae, et ponit ea in fonte priore unde archidiaconus débet conflrmare populo , et devacuat calicem archidiaconus in secundo calice, et de ipso perfundit acolithus in fonte priorae. Deinde descendit pontifex ad communicandum populum, et annuit archidiaconus scola ut dicatur antiphonaad communionem. Et dum dixerit scola, repetunt subdiaconi de sinistra parte cancello infra thronum. Et dum communicati fuerint primati, tribuni, comités et iudices et caeteros quos voluerit, vadit de parte mulierum infra cancellum, et diaconi post ipsum, confirmantes populo. Deinde quando iubot revertitur ad sedem suam, et stant sacerdotes ad communicandum vel confii-mandam populum infra presbiterium. Et intérim pontifex sedet in sede sua, et stat ante eum acolitus cum sancta patena , et veniunt ad eum subdiaconi, notarii vel regionarii, et communicat eos, et conflrmantur a diacono.

Deinde stant notarii ante eum tenentes calamario et dhomum in manu, et cui voluerit pontifex invitare, iubet ut scribantur nomina ipsorum. Et descendunt notarii a sede et adnunciant ad ipsos qui scripti sunt.

Et intérim venit sacordos et communicat scola, et tenons quartus fontom in manu, quod impleta est do sciifo primo, et accipit eam presbiter de manu ipsius et facit crucem de sancta super fontem et ponit eam intro. Similiter et omnes presbiteri faciant quando confirmant populum et confirmât scola. Et dam viderit archidiaconus quod pauci sunt ad communicandum , annuit ut dicatur scola Gloria. Et repe-

tunt subdiaconi SiciU erat in principio et repetit scola versum i.

Deinde descendit pontifex a sede et vadit ante altare et revertuntur cereostata post ipsum. Et intérim lavant sacerdotes vel diaconi manus suas et osculantur se per ordinem et subdiaconi in vicem ubi stant, similiter et scola in loco quo stat. Oracione expleta, dicit diaconus : Ite missa est, non ipse qui legit evangeliam, sed alius.

Deinde descendit pontifex ab altare et diaconi cum ipso , et subdiaconi ante eum cum thlmiamasterium qui supra scriptus est, sou et cereostata ante eum abacolitis portantes. Et transiens per médium praesbiterium, dicit subdiacono de scola : Iiibe^ domne^ henedicere. Et dat pontifex orationem^ et respondetur Amen, Et cum exierit de presbiterio, iterum dicunt indices : luhcy domncy henedicere. Et data benedictione respondetur Amen. Et venientes acolithi ante pontifice cum cereostata , stant ante ostium usque dum ingreditur pontifex sacrarium , et extinguunt cerea.

Et spoliât se pontifex et recipiunt vestimenta a subdiaconibus, et ipsi tradunt eas ad cubicularios. Et diaconi spoliant se foras secrotario , et accipiunt vestimenta ipsorum acholiti. Et dum sedet pontifex, venit mansionarius prior de ecclesia cum bacea argentea cum pastilles, et si non fuerit argentea, cum catino, stat ante pontificem ; et veniunt per ordinem diaconi, deinde primicerius et secundicereus, sed 2 et vicaedominus vel subdiaconi ^ et accipiunt pastillos de manu pontificis. Deinde miscitur pontifici et ceteros suprascribtos. Omnia expleta , dat pontifex oracionom et egrediuntur de secrario.

Et hoc quod obmisimus ad memoriam reducimus, id est quod si pontifex non procosserit, diaconi sic procédant sicut superius dictum est. Et si diaconi minime fuerint , in loco ipsorum procédât presbitor de secrario cum cereostata ad * custodiendum sedem pontificis * et licet evangelium légère

' versum û.

^ se quicac dominus

3 subdiaconus.

*et.

s pontificem.

in ambone prociiictus de planita, sicut et diaconus, ec d^isrciidcns de amix)ne induit se planita. Et dum venerint au te cancellum diaconi aiit presbiteri, venit opiscopus aut pr<?»^ biter de parte sinistra presbiterii qui ipsa die missa caeia- — bralurusest; dat ei dîaconus pacem qui evan^elium lec-^^ turus est ipsa diac. Et dum finierit scola Kirie deitm^ psallit episcopus in parte dextra throni infra cancello et dicit Glùria m exceUis Deo, Et si presbiter missa débet caelebrare, non dicit Ghria in excelm Deo, sed tautum fisallitet dicit oracione. Ifisa explela , revertitur in locum suum, usque dum legitur cvangelium. Ipso ezpleto, psallit ut supra, et dicit Dominus vobiscum; deinde Ormmu, et sequitur omnia sicut supra scriptum est. Et dum venerit ad omnii honor et gloria , non levât diacouus calicem , sicut ad poDtificem, sed ipse episcopus aut presbiter lerat duas oblatas et tangit ex ipsis calicem et dicit Per rnnnia saecula foeadantm. Et dum dixerit Pax Domini sit semper vobiscum , tenet subdia^ conus de sancta cuni corfiorale ad cornu altaris quod pontifex consecravit > . et accipit eam diaconus et tradit eam episcopo aut pi-eshitcro. Et exinde facit crucem 8ui)er calicem , dicendo Pax Domini sit semper vobiscum. Et osculatur altare, et diaconus <lat pacem ad subdiaconum. Deinde venietalius episcopus de parte sinistra : tenentambomanus suj>er oblata et frangunt ea, et episcopus revertitur ad locum suum. Et episcopus aut presbiter qui fecit missîi tradit una et média oblata qui partita est ad diacono, et ipse ponit medietate in patenam et qui intégra est in sacculo, tenente acholito. Et vadit ad archipresbitero ad confrangendum ; et stat episcopus in sinistra parte altaris usque dum expensae ^ fuerint oblatae per saecula acholitorum, sicut mos est. Deinde revertitur episcopus ante altare et confrangendum medietate de oblata qui remansit. Et dum confractum habuerint, adnunciat diaconus stacione, sicut mos est. Et veniunt tam episcopi quam presbiteri ad communicandum ante altare, et dat episcopus particulas duas ad primum ex illis episcopis in manu sua ; et ipse qui eis

1 coDsecrabit.

'^ ex pensa.

ccipit, reddit unam ex illis ad eum ; et ipse parfcicula tenit

n manu dextra usque dum communicant sicut supra. Et

une ponit manus supra altare, et communicat ipse qui

^nnissa fecit. Deinde communicant diaconi et confirmantur

ab episcopo sive a presbitero qui prius comraunicavit et

calicem tenet et complet omnia sicut supra scriptum est.

Qualiter Feria V Caenae Domini agendum sit.

Media illa nocte surgendum, nec more solito Deus in

adiutorium meum nec ihvitatorium , sed in primis cum anti-

phonis III psalmi secuntur; deinde versus *; nec presbiter

dat oracionem. Deinde surgit lector ad legendum , et non

petat benedictionem ) et non dicit Tu autem Domine^ sed ex

^erbis leccionis iubet prier facere finem; III [lectiones] (1)

de tractatu sancti Augustini in psalmo Exaudi Deus oracionem

tnec.m dum trihulor^ III de Apostolo ubi ait ad Corinthios :

Et ego accepi a Domino quod et tradidi vohis. VIIII [psalmi] cum

antiphonis, VIIII lectiones, VIIII responsoria completi

sunt ; et non dicit Gloria nec in psalmis nec in responso-

riis. Sequitur matutrnum. Matutino complète non dicit

€hirie eleison, sed vâdunt per oratoria psalmis psallendo

cum antiphonis.

In eadem die, ora V, procedunt ad ecclesiam et mutant se vestimentis suis tim pontifex quam et diaconi ^ cum dalmaticis et subdiaconi non induunt planitas. Deinde egreditur pontifex de sacrario cum diaconibus et VII cereostata ante eum, et cetera sicut mos est in die soUempni. Dum transierit per médium scolae, annuit primum scolae ut dicatur Gloria. Et antequam ascendat ad altare, dat pacem priori episcopo et priori presbitero seu et diaconibus omnibus. Et venions ante altare et reclinans se ad oracionem

2 diaconus.

(1) Jo supplée ce mot, comme aussi psalmi, un peu plus bas.

prostratus in terram , usqiie dum dicit versum ad repetendum. Deinde psallit ad sedem. Et dum flxierit Kirie eleisim scola, dicit Dominus vohiscum et sequitur oracio Deus a qtto et ludas; deindo leccio Apostoli et responsorium, deinde evangelium. Offerente populo dicit scola Oflfertorium BeûGUra Domini.

Dura venerit ad finem, in verbis in quibus coeperit dicere intra quorum nos consortium non aestimator merili ^ , sei veniae ^ quaesumus , meritis hrgitor admitte , per Christum dominum noS' triim, tune vadunt diaconi et tollent ampullas cum oleo que ponuntur a diversis in podia et tenent eas super altare et benedicuntur a pontiôce; residue vero quae rémanent super cancellos dextra le vaque iuxta altare àscendunt episcopi et priores presbiteri : ab eis benedicuntur. Qua benedîctione olei compléta, subiungit pontifex et dicit : Per quem hee omnia^ Domine , semper bona creas^ et revocantur ampullae a diaconibus per loca sua. Hec autem benedictio dicitur super oleam secreto, tam a pontifice * quam et ab episcopis vel a presbiteris : Emitte, Domine^ Spiritum sanctum, tuum Paraclitum^ ^(U oratione compléta dicit pontifex : Per quem hec omnta, Domine, et cetera, deinde oratione dominica, et sequitur Libéra no«, quaesumus, Domine, et dicit : Pax Domini eit semper vobiseum. Et vadit ad sedem et confrangunt sacerdotes sancta, seu et diaconi, et intérim psallitur Agniis Dei/Deindo communicat pontifex tantum , et diaconus cooperit sancta seu et calicae super altare cum corporale ; similiter et acoliti cooperiunt sciffos cum pallas, tenentes eos.

Et venit pontifex ante altare et habens suaiuva (2) duas ampuHas infra presbiterium , una cum balsamo confecto et alia cum oleo purissimo , et venit ad eum regionarius

» meritis.

2 poQtificibus.

(1) Entre et et orafione, le ms. intercale les mots ipse suum oleum ad unguendum infîrmum, qui sont un renvoi marginal, inséré mal à propos dans le texte. Ipse suum est, du reste, une abréviation mal déchififrco ; il faut lire ubi supra, sub verbo oleum, etc.

(2) C'est le terme suba,diuva.

secundus et accepit ah eo ampuUam * cum balsamo involuta

cum mafortio sirico; et de ipso ponit super scapula sinistra

caput unum qui eam recepturus est ; similiter recepit eam

regionarius primus a regionario ^ secundo. Deinde subdia-

conus regionarius et archidiaconus infra cancelllo stans

similiter recepit eam et vadet ante pontiflcem et stat ante

eum cum ampulla. Et exalat in eam pontifex tribus vicibus,

et faciens crucem super eam, dicendo : In noniine Pàtris et

Filii et Spiritus sancti. Et sequitur benedictio decantando

sicut et Vere dignum. Ipsa expleta , revocantur ampuUae per

ordinem sicut acceperunt. Similiter et alia ampulla cum

oleo purissimo portatur ante pontiflcem ab alio diacono,

sicut superius ; et alat in eam ter, sicut supra. Deinde bene-

dicit eam secreto , et iterum revocat eam ad suaiuva , per

ordinem, sicut superius. Deinde comraunicat cunctus clerus

seu et populi. Missa compléta, dicit diaconus : Ite, missa est.

Et reservantur sancta usque in crastinum.

Feria VI Parasceven.

Media nocte surgendum est ; nec more solito Deus in adiutorium meum nec invitatorium dicuntur. VIIII psalmi cum antiphonis et responsoriis; lectiones III de lamentacione Hieremiae , III de tractatu sancti Augustini , III de psalmo LXIII, très de apostolo, ubi ait ad Ael)reos : Festinemus ergo ingredere in illam requiem. Et non dicit Gloria nec in psalmis nec in responsoriis; neclector petit benediccionem, sed sicut superius. Sed tantum inchoat ad matutinum antiphona in primo psalmo , tuta lampada de parte dextra , in secundo psalmo de parte sinistra; similiter per omnes psalmos usque VI aut VFI, aut in finem evangelii, reservetur absconsa usque in Sabbato sancto.

Ipsa autem die, hora V, procedit ad ecclesiam omnis clerus et ingreditur archidiaconus cum aliis diaconibus in

> ampullas.

3 subregionario.

sacrario et induunt se planetas fuscas, et egrediuntur de sacrario, et duo cereostata ante ipsum cum cereis accensis, et yeniuQt ante altarae. Osculantur altare et vadunt ad sedem pontiflcis secundumconsuetudinem. Deindeannuit archidiaconus subdiacono ut legatur leccio prima. Sequitur responsorium Domine audivi; deinde alia leccio, et sequitur tractus Qui habitat, Deinde legitur passio Domini secundum lohannera. Hoc expletopsallitsacerdosde parte sinistra presbiterii* in partem dextram altaris infra thronum et dicit oraciones soUempnes. Deinde revertuntur presbiteri per titula sua, et hora nona tam de lectionibus quam respoiisoriis vel evangelium seu et oraciones soUemnes faciunt similiter, et adorant sanctam crucem et communicantur omnes.

Ordo qualiter in Sabbato sancto agendum est.

Media nocte surgendum est, et sicut superius taxavimus ita fiât, excepte in lumiuaribus, sed tantum una lampada accendatur propter legendum.

Post hoc vero die illa , octava hora diaei procedit ad ecdesiam omnis clerus seu et omnis populus, et iiigrediturarchidiaconus in sacrario cum aliis diaconibus et mutant se sicut in die sancta. Et aegrediuntur de sacrario et duae faculae ante ipsos accense ^ portantes a subdiacono, et veniunt ante altare diaconi , osculantur ipsum et vadunt ad sedem pontiflcis, et ipsi subdiaconi stant rétro altare, tenentes faculas usque dum complentur lectiones. Deinde annuit archidiaconus subdiacono regionario ut legatur lectio prima, in greco sive in latino. Deinde psallit sacerdos infra thronum in dextra parte altaris et dicit Oremus , et diaconus Fleciamus gennuy et post paululum dicit Levate. Et sequitur oracio Deus qui mirahiliter creasti hominem, Deinde secuntur lectiones et cantica seu et oraciones , tam grece quam latine, sicut ordinem habent.

1 presbiter.

3 ancense.

Lectionibus expletis, egrediuntur de ecclesia quae apellatur Constantiniana et descendit archidiaconus cum aliis diaconibus, et ipsas faculas ante ipsos, usque in sacrarium qui est iuxta fontes, et ibi expectant pontiflcem. Et dum advenerit, quando iubet, dicit ad quartum de scola : Intrate. Et inchoant laetania ante fontes, repetentes ter. Qui dum dixerint Agnus Dei^ egreditur pontifex de sacrario cum diaconibus, et ipsas faculas ante ipsum usque ad fontes. Letania explota, dicit Doininus vohisciim , deinde Oremus^ et sequitur oratio his verbis : Omnipotens sempiteme Detis, adesto piaetatis tuae mysteriis. Deinde seqnitur benedictio his verbis : Deus qui invisibili potentia, decantando sicut prefatione. Ubi dixerit : Descendat in hanc pleniiudineyn fontis, ponunt faculas ipsas infra fontes. Benediccione conpleta, accipit pontifex crisma cum oleo mixto in vase ab archidiacono, et aspargit eam per médium fontis in tribus parlibus, et recepit vas apchidiaconas de manu pontificis et reddit eam acholitho qui eam detulit. Et pontifex aspargit cum manu de ipsa aqua super populum.

Et vadit ad locum ubi baptizaro débet, et diaconi intrant infra fontes, qui denominati sunt ad baptizandum, cum sindalia in pedibus, seu et subdiaconi exuti planitas suas. Deinde accipiunt subdiaconi infantes et tradunt ad diacones et diaconi ad pontificem. Et pontifex baptizat quantos voluerit. Et stans presbiter infra fontes facit crucem de oleo exorcizato in verticae , tenentes ipsos infantes subdiaconi, et roddcntes per ordinem, sicut acceperunt.

Deinde re ver titur pontifex in consignatorio et archidiaconus * cum ipso , et ipsas faculas ante eum. Et alii diaconi stant ad baptizandum. Et vestiuntur infantes ab ipsis qui susceperunt eos de fonte, et ipsi portant eos in consignatorium, et stant per ordinem, masculi in dextra parte et feminae in sinistra. Et surgit pontifex a sede de consignatorio et vadit in dextram partem masculorum, dicendo oracionem et tangendo capita ipsorum de manu; similiter et ad feminas. Deinde venit subdiacouus cum crisma in vase argenteo ; stat ad dexteram pontificis et pontifex revertit ad in-

* archidiaconi.

fautes priorcs et facit crucom de crisma cum police, in frontibus ipsorum, diceiido : In nomine Patru et Filii et Spiriiu8 sancti, pax tibi. Siiiiiliter et ad feminas.

Deiiide revertitiir j)0i)tifex in sacrarium qui est iuxta thronuni^ et ipsas faculas ante ipsum. Et stat unus do scola anto eum; et duin ei placuorit, dicit : Intrate. Et ineboant letania hoc ordiiie, id est prima VII vicibus répètent. Simi* liter, facto intervalle , dum iusserit ponlifex, dicunt tertia letania, ter répétant. Et dum dixerint Agnus Dei , egreditur pontifox de sacrario et diaconi cum ipso, bine et inde, et duae faculae anto eum portantur ab ois qui eas j:x)rtaverunt ad fontes. Et venions ante allare, siat inclinato capite, us* que dum repelunl A't/r/e eleison \ et osculatur altare et dia* coni similiter, bine et indc. Deinde revertitad sedem suam, et ipsi Hubdiaconi regionarii tenont ipsas faculas rotro aitare, dextra Icvaque. Et dicit ponlifox Gloria in excelm Deo, Sequilur oratio, inde loctio et Alléluia , Confitemini Domino et tractus Laudate Ihminuni, Et ipsa nocte non psallit ofTerto* rium ncc Agnus Dei noc anlipliona ad communionera. Et communicat omnis populus, sou et inl'antes qui in ipsa nocte baptizati sunt, similitoj' usque in octavas pascbae.

Ipsa nocte, omnos prcsbitori cardinales non ibi stant, sed unusquisque per titulum suum facit missa et babet licentiam sedere in sodé et dicore Gloria in excelsis Deo, Et transmittit unusquisque preshiter mansionarium de titulo suo ad ecclosiam Salvatoris, et expectant ibi usque dum frangitur sancta , habentes secuin corporales. Et venit oblationarius subdiaconus, et dat ois de sancta quod pontifex consecravit, etrocipiunteain corporales, et revertitur unusquisque ad titulum suum et tradif sancta i)resbitoro. Et de ipsa facit crucem supor calicom et ponil in oo et dicit Dominus vohiscum. Et communicant omnos, sicut superius.

Et dicit diaconus lie. Missa est.

In vigilia Pentocoste sicut in Sabbato sancto itaagendum est ; sed tantum una letania ad fontom et alla pro int[roitu] ; ofTertorium seu Âlleluia vol antipbona ad communionem sicut continet in antifonarium.

In ipsa nocte sancta Rosurroctionis, post gallorum cantu surgendum est. Et dum venerint ad occlesiam et oraverint,

APPBNDIGB. 4i55

*^=::)sculant se invicem cum silentio. Deinde dicit Deus in adi^- •^orium meum. Sequitur invitatorium cum Alléluia; secfuuni.ur III psalmi cum Alléluia : Beatus vir^ Quare fremuerunt gen^ -^es, Domincy quid multiplicatisunt. Sequitur versus, et orationem dat presbitor. Deinde secuntur III lectiones et responsoria, totidem, prima lectio de Actibus apostolorum ; inde secunda ; tertia de omiliis ad ipsum diem pertinentium. Sequitur matutinum cum Alléluia.

Infra Albas Paschae, très psalmos per nocturne inponuntur per singulas noctes usque in Octavas Paschae , id est, feria II«, Cum invocarem, Verba wèca, Domine ne in furore tuo; feria III*^^ Domine Deus meus, Domine Dominus nosler. In Domim confido ; feria IIII* , Salvum me fac Dotnine , Usquequo Domine , Diicit insipiens ; feria V«, Domine quis habitabit , Conserva me Domine, Exaudi Domine; feria VI*, Caeli enarrant, Exaudiat^te flaminw , Domine in viriute tua ; sabbato , Domini est terra , Ad te Domine levavi , ludica me Domine^ In dominica vero Octabas Paachae vigiliam iplenam. faciunt, sicut mos est, cum VIIII lectionibils et totidem responsuriis.

(h^do qualiter in ehdomada Pasche usque in sabbato de

Albas vespera caelebrabitur.

In primis Dominica sancta ,* hora nona , convenit scola cum episcopis , presbiteris et diaconibus in ecclesia maiorô quae est catholica, et a loco cruciûxi incipiunt Chyrie eleison et veniunt usque ad altare. Ascendentibus diaconibus in poium , episcopi et presbiteri statuuntur locis suis in presbyterio et sancto ante altare- stet (1). Finito Chyrie eleison^ annuit archidiaconus primo scolae, et ille, inclinans se illi, incipit Alléluia cum psalmo Dixit Dominus Domine meo. Hoc expleto, iterum annuit archidiaconus secundo vel cui voluerit de scola, sed et omnibus incipientibus hoc modo praecipit et dicit iterum Alléluia cum psalmo CX. Sequitur post hune primus scolae cum paraphonistis instantibus

(1) Je comprends comme si je Usais et sanclum a,nte aXtare sient»

Alléluia et respondent paraphoniste. Sequitur subdiaconus cum infantibus versum Domimis regnavit décore induit ; et respondent paraphonistae Alléluia; item versum Parata sedes tua Deus^ et sequitur Alléluia a paraphonistis ; item versam Elevaverunt flumina Domine ^ et roliqua. Post hos versus salutat primus scolae archidiacono , et illo annueute incipit Alléluia cum melodias , simul cum infantibus. Qua expleta respondent paraphoniste prima Alléluia et fînitur. Post hanc incipit Alléluia tercius de scola in psalmo CXI; posthuuc sequitur Alléluia oi'dine quo supra : Alléluia. Pascha nostrum\ versus Aepulemur, Hanc expletam, ordinem quo supra, incipit archidiaconus in evangelio antiphonam Scio quod Ie$m queritis crucifixum. Ipsa expleta, dicit sacerdos orationem.

Dein descendit ad fontes psallendo antiphonam In die rcsurrectionis meae^ quam utfinierint inchoatur Alléluia; psallitur psalmus GXIL Ipso expleto , sequitur Alléluia , 0 Kyri» ebasileusen euprepian , et sequitur Alléluia a cantoribus ; item versus Ce gar estereosen tin icummeni lis {\); et finitur ordine quo supra. Post hanc sequitur diaconus secundus * in evangelium antiphonam Venite et videte locum ; deinde sequi tur oratio a presbitero.

Et tune vadunt ad sanctum Andream ad Grucem , canentes antiphonam Vidi aquam egredientem de templo, Post hanc dicitur Alléluia cum psalmo CXIII. Quo finito, primus scolae incipit Alléluia, Venite exultemtis Domino, versus Preoccupemtis faciem eitis, Post hanc dicit diaconus in evangelio antiphonam Cito euntes dicite discipulis eius ; deinde sequitur oratio a presbitero.

Deinde descendunt primatus ecclesiae ad accubita , invitante notario vicedomini, et bibet ter, de greco una, depactisi una, de procumma [una]. Postquam biberint , omnes presbiteri et acholiti per singulos titulos redeunt ad facieudas vesperas, et ibi bibunt de dato presbitero.

i secundum.

(1) Ce sont les premiers mots des vv. 1 et 2 du ps. 92 : a *0 Kupioç iSourUevxrev, suirpéireiav KolX yàp êvtepéoxrev ti^v okou[jivY)[v fixiç »

Hec ratio per totam ebdomadam servabitur usque in dominica Albas.

Quando letania maior débet fleri, adnuntiat eam diaconus in statione catholica et dicit : « Feria taie veniente, collecta » in basilica beat! illius, statio in bàsilica sancti illius. » Et respondet omnis clerus : « Deo gratias. » Die * nuntiata, colligit se omnis clerus vel omnis populus in ecclesia supraiamdicta ; et ingreditur pontifex in sacrario , seu et diaconi, et induunt se planitas fuscas. Et stat unus de scola ante pontiflcem et dicit : « Intrate. » Et inchoant antiphonam ad introitum. Et antecedit oblationarius cum duobus cereis in manu accensos, et ponit eos rétro altare, sicut mos est. Et egreditur pontifex de sacrario cum diaconibus et thimiamasterium , portante ^ eam subdiacono temperita. Dum transit per scola, iubot ut dicatur Gloria. Et venit ante altare, et inclinât se ad oracionem, usque dum dicit versus ad repetendum, et surgit ab oratione, osculatur altare, et diaconi similiter, hinc et inde. Ipsa antiphona expleta, non dicit scola Kyrie eleison , et pontifex, staus ante altare, aspiciens populum, dicit Dominus vohiscum et Or émus, et diaconus Flectamus gentuiy et facto intervallo, dicit Levate, Et dicit pontifex orationem. Ipsa expleta, annuit scolao ' ut inchoot antiphonam. Et intérim egrediuntar omnes do ecclesia. Primitus.enim pauperes de xenodoxio, cum cruce lignoa picta, clamando Kyrie eleison^ deinde Christe eleison, inde Christe audi nos, deinde Sancta Maria ora pro nobis^ et ceteros. Et post ipsos egrediantur cruces VII stacionarias, portantes ab stauroforos, habens in unaquaque III accensos cereos. Deinde secuntur episcopi vel presbiteri et subdiaconi, deinde pontifex cum diaconibus et due cruces ante eum , portantes a subdiaconibus et timiamasteria portantur a mansionariis ecclesiae, et scola post pontiflcem psallendo, et (1) dumcom-

* Deinde.

3 portant eam subdiaconi.

8 scoia.

(1) Passage altéré.

pleta non repelunt presbiteri vel subdiaconi qui antecedunt pontificem ; etadpropinquantes ecclesia prima, inchoant laataniam. Et intérim dum dixerint laetania ad fores ecclesiae, intrat pontifex, sacerdotes vol diaconi in ecclesia ad orationem et revertunt ad scolam. Et percompletam letaniam, dicit pontifex Dominus vohiscum et Oremus; et diaconus FUoiamus genua ; et post paululum Levait, Et sequitur oratio a pontifice. Oratione expleta, annuit ut dicatur alla antiphona. Similiter faciant per omnem ecclesiam ubi cousue* tudo est.

Cum autem adpropinquaverint atrium ecclesiae ubi statio denunliata est, annuit pontifex in sacrario et diaconi cum ipso. Et scola complet letania infra presbyterium, Cyrie elemu repetentes ter, deinde Christe audi nos, Sancta Mana, ora prô nohis, sanctae Petre^ sanctae Paule , sanctae Andréas , sancte lohai^ nés, sancte Stéphane, sancte Laurenti, vel sancto illi in cuius ecclesiae missa celebranda est ; deinde Omnes sancti oreni pro nohis, Propitius esfo, parce nohis Domine, Propitiusesio, libéra nùs Domine, Ah omni malo libéra nos Domine, Per crucem tuam libéra nos Domine, Peccatores te rogamus^ audi nos Filius. Dei, te rogamus, audi nos. Ut pacem dones te rogamus, audi nos. Et Agnus Dei, omnia ter repetentes. Deinde Christe audi nos , Kyrie eleison, tantum ter ; et completum est.

Et ipsa die duo cereostata procedunt ante pontificem et non dicit scola Cyrie eleison post antiphonam, neque pontifex Gloria in excelsis Deo,

Ordo qualiter in sancta atque apostolica sede, id est beati Pétri ecclesia , certis temporibus ordinatio fit, quod ab orthodoxis patribus institutum est y id est mense primo, IIII^ VII, X, hoc est in XII lectiones,

Primitus enim , secunda feria in ebdomada , quando XII lectiones debent fieri, vocat pontifex eloctos, et iurant ante eum super reliquias sanctorum, adstante primicereo et secundicerio et archidiacono et archipresbitero et eux vo-

luerit, de IIII * capitula quod canones prohibent. Deinde mi feria, statio in ecclesia sancte Dei genetricis Mariae; et procédant electi seu et omnis clerus, sicut mos est, l^ora YI. Et inchoat scola anlifona ad introitum. £t psallit sacerdos secundum consuaetudiuem ad altare, etdicit Domi^ nusvohiscun^ et Oremus ; et diaconus Flectamus genua\ et post paululum Levate, Et dicit sacerdos orationem et respondeant opQnes Amen. Et stant aelecti in presbyterio, induti planitas. Deindo ascendit scrininrius in ambonem et dicit : In nomine Domini nosÈri lesu Christi. Si igitur est aliquis qui contra hos viros Mquid scit de causa i^iminiSy absqiie duhitacione exeat et aient; tanto mémento communiotiis suae. Et hoc tertio repetit et descendit de ambone. Et psallit subdiaconus et legit loctionem ; et sequitur responsorium. Et ipso complète psallit iteram sacerdos et dicit Oremus et seqaitur oratio, lectio et responsorium ; deinde evangelium, et complont missa sicut mos est,

VI feria veniente, stacio ad Saiictos Apostolos. Et procédant omnes, tam clerus quam et electi, hora VI. Post antiphonam ad introitum psallit sacerdos et dicit orationem. Et iteram scriniarius in ambone sicut supra, et dicit ut * supra tertio, Deinde legitur lectio et sequitur responsorium et cetera ; et complent missa.

Sabbato autem veniente in XII lectiones, statio ad beatum Petrum.apostolum. Procedit pontifex hora VII et omnis clerus, tam presbiteri quam diaconi et electi. Deinde quando iubet pontifex inchoat scola antiphonam ad introitum, et procedit pontifex de sacrario, et diaconi, et cereostata, sicut mos est ; et osculato altare psallit ad sedem, sicut mos est. Et dum conpleverit scola Kyr^e eleison y dicit pontifex : Dominus vohiscum ; dein Oremus ; et diaconus : Flectamus genua; et post paululum : Levate. Et dat pontifex orationem, et legitur lectio et sequitur responsorium. Similiter facit per omnes lectiones. Et sequitur benedictio et Apostolo et tracto. Ipsa expleta, stant aelecti in presbyterio, induti dalmaticas et campages in pedibus. Et vocat pontifex vocae magna unumquemque per nomina ipsorum ad sedem, et

2 dicit ut] dicitur.

dicit : Talis preshiter regionis tertiae, titulotale^ ille. Et descendat diaconus et ducit unumqueniqueadsedem pontiflcis, et statuit eos ante aeum, sicut vocati sunt ab ipso, vestiti omnes dalmaticas et campages, stantes inclinato capite. Et dat pontifex orationem sicut continet in Sacramentorum.

Ipsa expleta, descendunt ipsi qui presbiteri futuri sunt ante altaro, et diaconi qui ordinati sunt stant ad latus pontiflcis iuxta sedem. Et archidiaconus induit orarios et planitas ad presbiteros, stans ante altare, et iterum ducit eos ante pontificem, et accipiunt orationem presbiterii * ab ipso. Ipsa expleta, ducit eos archidiaconus osculando per ordinem episcopos, deinde presbiteros ; et stant in caput, supra omnes presbiteros, per ordinem, sicut vocati sunt a pontiôce, eodem die. Deinde offerunt pontiflci ante omnes presbiteros et communicant similiter eodem die ante omnes. Et accipit unusquisque a pontifico firmata oblata de altare, unde et communicat XL diebus.

Missa expleta, sint parati mansionarii de titulis ipsorum cum cereostata et thimiamateriis ; et procedunt de ecclesia beati Pétri apostoli * unusquisque in titulo suo, habens unusquisque paranymfam presbiterum secum ; et stratores missi a pontifice duo ante eum euntes et tenentes caballo cum freno hinc et inde, et clamant voce magna : Tait prèsbitero talis sanchis elegit ! Et respondunt mansionarii ipsum usque in titulo ipsius. Et vadit post eum sacellarius ipsius, faciendo*aelimosinam. Et cum pervenerit ad ecclesiam, ponitur scdcs latus altare, et habet ibi licentiam sedere eodem die et in vigilia paschae tantum et dicere Gloria in excehis Deo, Similiter paranimfus presbiter stat a latere ipsius et legit evangclium in ambone. Deinde presbiter supradictus ' facit missa. Et complota ea, aegreditur de ecclesia et epulat cum amicis suis. In alia vero diae defert pontiflci presbiter X cerea, similiter et archipresbitero.

Similiter et diaconi habent stratores dominicos duos, qui antecedunt eos clamando et dicendo Tali diacono sandus Pe-

» presbiteri.

* aêpi.

3 supra dictus est.

trus elegitl Et respondit cunctus clerus, gui eum sequitur, similiter usque in domum suam. Et ipse aepulat cum amicis suis.

Incipit ad reliquias levandas sive deducendas seu

condendas.

Intrant cantores antiphonam Ecce popultis cmtodiens iudidum 1 ; psalmus Fundainenta eius, Dicit Gloria^ deinde repetit Sicut erat, versus Sicut Uietantium omnium nostrum. Finita autem antiphona, levât episcopus in brachia sua linteo, desaper patena, et mittit ibi reliquias et desuper coopertas olosyrico, et sustentant duo diaconi brachia episcopi, et tune dat primam orationem. Et post completam orationem, accendunt cereos et egrediuntur cum ipsis et turabula cum thymiama, et cantor inchoat antiphonam Cum incunditaie exibitis. Si autem via longinqua fuerit ad ducendum , dicit psalmum cum antiphonam.

Adpropinquantes autem prope ecclesia, faciunt laetaniam, et commendat episcopus reliquias ad presbiteros foras ^ ecclesia, et rémanent ibi cum cereis et turibula, facientes laetaniam.

Et tune episcopus intrat in ecclesiam solus, et facit omne instrumente aqua exorcizata, lavât altare cum spungia et non mittunt chrisma. Et exit ' episcopus foras et dat orationem secundo. Et tune de aqua exorcizata quod remanet asperget super populum. Et mox aperiantur ianuae eeclesiae, et intrat universus populus eum laetania. Finita laetania , dat tertiam orationem.

Ipsa expleta, inchoat cantor antiphonam Sacerdos magne ^ pontifex summi Dei , ingredere templum Domini et hostias pacificas pro salute populi offeres Deo tuo. Hic est enim dies dedicationis sunctorum Domini Dei tui. Psalmus : Gaudete iusti in Domino ; Gloria^

^ Et coD populus custodi.

2 faras.

s exiit et episcopus.

SiaU erai. Et eiuens .se episcopos planitam saaui e€ eooiîît reliquias ï[tse soIjs. Qiias dum po^aeriC. cantor ineboat antiphonam Sub allare Damim sedes acujût>i , mUm^t pw mbin per quem meruMs. Psalmum : Beati tnmmemUH Camdia < 'psallis usque dum condite fuerint reliipiie. Et sabsisîeiit cum silentio nihil canentes.

7 Et accipit episropus cbrisma et taDgit por qnattacv angiilos loci ubi i-eliqiiiae positae fuerint, simîIitDdinem cnicis, et dicit : In nomine Patris et Filii et Sphitms mmdi.pÊM tibi. TA res[>ondit omnis populus : Et ettm spiriiu f». Sic similitor et in quattuor cornua altaris eundem sennonem rei^etit per unumquemque.

His expletis induit se episcopus planitam suam et prooe» dunt lévite de sacrario cum veste altaris et coopeiinnt alKare una cum episcopo, et dat ipse orationem ad consecrandom altare seu ipsa vestimenta, deinde omoe ministerium altaris, sive patenam vel crucem.

Hec omnia expleta, intrat episcopus in sacrario et venit mansionarius cum cereo accenso ante episcopum et petit orationem et dicit : lube, domne , benedieere. Et dicit episcopus : Inluminet Dominus domum suam in sempiterrmm. Et respondent omnes : Amen, Et sic accenduntur a mansionariis candele in ecclesia. Et incipit cantor antiphonam ad introitum. Et procedit episcopus de sacrario cum ordinibus sacris, sicut mos est, et celebratur missarum sollemnia sicut in Sacramentorum continetur.

Ordo qualiter in Purificatione sanctae Mariae agendum

est.

Ipsa autem die, aurora ascendente, procedunt omnes de universas diaconias sive de titulis cum letania -}- vel antiphonas psallendo, et cerea accensa portantes omnes in manibus per turmas suas, et veniunt in ecclesia sancti Adriani martyris et expectant pontificem. Intérim ingreditur pon-

1 tamdum.

tifex sacrario et induit se vestimentis nigris, et diaconi similiter planitas indaunt nigras. Deinde intrant omnes ante pontificem et accipiant ab eo singula cerea. His expletiSy inchoat scola antiphonam Exsurge^ Domine^ adiuvanos. Et dicto versu egreditur pon tifex de sacrario cum diaconibus dextra levaque et an nuit pontifex scola ut dicatur Gloria, Deinde ascendens ante altare , inclinans se ad orationem usque dum inchoat scola versum ad repetendum, surgit ab oratione, salutat altare et diaconus similiter hinc et inde. Ipsa antiphona expleta, non dicit scola Chyrie eleison^ sed pontifex stans ante altare dicit Dominm vohiscum , deinde Oremus^ et diaconus Fledamus genua; et facto intervallo dicit iterum Levaie. Et dat pontifex orationem.

Intérim egrediuntur cruces Vil, portantur ab stauroforo permixti cum populo. Deinde presbiteri vel subdiaconi * , deinde pontifex cum diaconibus ; et duo cerea accensa ante eum portatur et thimiamasterium a subdiacono et duae cruces ante ipsum. Deinde subsequitur scola pontiâcem psallendo antiphonas. Dum finit scola antiphonam, ropetit derus qui antecedit pontificem.

Cum autem adpropinquaverint atrium sanctae Dei gènetricis ecclesiae *, innuit pontifex scola ut dicatur letania, repetentes ter vicissim. Postquam autem ingreditur pontifex in ecclesia, vadit in sacrario cum diaconibus suis et ceterus clerus vadit ante altare et percomplet letania sicut alibi scriptum est. Dein inchoat scola antiphonam ad introitum* Et ipsa die non psallitur Ghria in excelsis Deo.

1 diaconi.

2 ecclesiam.

RITUEL DE LA DÉDICACE DANS LE SACRAMENTAIRE D*AN60ULÊlfE«

Manuscrit 216 do la BibL nationale (Delisle, n* 15), du huitième siècle ou du commencement du neuvième, f* 141. — La langue de ce morceau est bien le latin des derniers temps mérovingiens. Remarquer surtout l'emploi du pronom ille comme article.

OROO CONSECRàTIONIB BA8ILICAE NOVAE.

In primis veniant sacerdotes et clerus cum sacris ordinibus ante fores templi quod benedicendum est, et introeunt clerici et sacerdotes intra ianuam templi. In ipso introitu incipiunt laetania; et ipsa finita, accipiat episcopus aqua cum vino mixta et benedicat eos, post haec faciens comparsum per totam ecclesiam. Post haec benedicit eam. Nam illae cruces vel candelabra seu illae reliquiae foris stent dum altarium benedicitur. Et post benedictionem templi iterum clerici et sacerdotes accédant prope altare, et incipiant alia laetania. Ipsa finita, accédât sacerdos et accipiat illa aqua cum illo vino quod antea benedixit et aspergat altarium secundum traditionem suam , et benedicat. Ipso benedicto, accipiat chrysma et faciat cruceai in modio altaris et per cornua ipsius altaris, vel illo loco ubi reliquiae ponendae sunt. Similiter per totum templum in circuitu faciens cruces de ipsa chrysma. Post haec benedicit lenteamina vel vasa templi, et post haec revestientur altare seu et vêla templi penduntur et accondunt luminaria. Post haec omnia consummata , vadunt sacerdotes cum omni clero foris, ubi sunt illae reliquiae. Et intrant cum ipsis reliquiis cum sacris ofdinibus cum laetania, et veniunt ante altare et re-

condunt ipsas reliquias in ipso altario in suo loco , et incipiat sacerdosmissa caelebrare de dedicationo basilicae novae. Quando ille comparsus benedicendus est, adferant ad episcopum aqua in uno vas , vinum in aliud ; conmiscit eos inter ipsa vasa et sic benedicit sicut ordo continet, ubi dicit oratione Creator et conservator humant generis (1).

RITUEL DB LA DÉDICACE, A L'USAGE DE l'ÉVÉQUB DE METZ.

Sacramentaire de Drogon, évéque de Metz (826-855) ; Delisle, n* 17 Bibl. nationale, n* 9428, £• 100.

OROO DBOICATIONIS BCCLB8IAE.

Primo eundum est ad locum ubi reliquiae positae sun priori die, in quo etiam loco vigiliae prius sollempnite implendae sunt sub honore ipsorum sanctorum quorun^i:^^ reliquiae in novam ecclesiam ponendae sunt. Deinde sa cranda est aqua a pontifice et mittenda est chrisma in aqu cum hac benedictione :

Deu8 qui ad salutem humant generis maxima...

Et canenda est libi intérim laetania , post quam sequitu oratio

Aufer a nobk.., alia

Foc nos Domine..,

Hac finita subleventur reliquiae cum feretro a sacerdotibus, canente clero antifonam Cum iocunditateeœibttis\Ql cèleras anlifonas ad deducendas reliquias usque ad hostium novae edificationis ad occidentem , post quas dicit pontifex orationem

Deus qui ex omni coaptatione..,

Qua finita incipit pontifex aquam aspargere consecratam a foris sequendo feretro reliquiarum, cleroque canente antifonam Asperges me Domine cum psalmo L™", sed uno ex clericis in nova ecclesia clausis hostiis quasi latente. Nam pontifex circumit ecclesiam ab hostio in partem aquilonarem

prima vice usque iterum ad idem hostium ; et cum illic perventum fuerit, puisât hostium tribus vicibus, dicendo : Tollite portas y principes, vestras et ekvamini portae aetemales et introibit Rex gloriae. Ille deintus respondens dicat : Quis est itte rex gloriae? Iterum circumienda est ecclesia secunda vice sicut prius, cum eadem antiphona et eodem psalmo, usquedum perveiiiatur ad hostium, atque iterum pulsetur sicut prius eisdem verbis et idem respondente deintus latente. Tune tertio iterum circumienda est eodem modo cum eodem cantu usque iterum ad hostium. Tune dicenti pontiôce et pulsanti respondendum est ei sicut prius : Quis est iste ref gloriaeT — Pontifex respondeat : Dominus virtutum ipse est Rex gloriae.

Tune aperientur hostia et canenda est antiphona Ambulate sancti Dei, ingredimini in domum Domini, cum psalmo Laetatus sum in his quae dicta sunt mihi et cetera. Et ille qui prius fuerat intus quasi fugiens egrediatur ad illud hostium foras , iterum ingressurus per primum hostium vestitus vestimentis ecclesiasticis.

Dum ingreditur pontifex ecclesiam dicit orationem

Domum tuam Domine clementer..,

Illa fini ta incipit iterum ab hostio ad partem aquilonarem ab intus aspargere aquam , antiphonam canente Beati qui habitant in domo tua Domine, cum psalmo Quam dilecta tabema" cula tua, Domine, usquedum prius circumeundo sicut a foris pervenerit ad hostium, et dicit orationem

Deus qui in omni loco.,.

Et sic iterum circumienda est cum supradicta antiphona et eodem psalmo usque ad idem hostium et dicenda est oratio

Deus qui loca nomini tuo.,.

Et cum tertio lustrata fuerit ab intus sicut primo et secundo, dicenda est oratio

Deus qui sacrandorum,,.

Tune iterum incipiet clerus laetaniam positis reliquiis extra vélum quod cxtensum est inter aedem et altare. Quo canente ingreditur pontifex cum deputatis ministris intra vélum et facit maldam de aqua sanctiflcata unde recludantur reliquiae in confessione. Tune venions ad altare, aspar-

468 ORIGINES DU CULTB GHRÉTIBN.

gens illud tribus vicibus aqua sanctiflcata , inde sequitar bonedictio tabulae < his verbis :

Si»gukre iUlud refra^tûUorwm.,.

Inde asparsio confessionis simul cum imctione chris* matis per guattuor angulos confessionis. Postea ponentar reliquiae in confessione cum tribus particulis corporis Domini ac tribus particulis thimiamatis canendo antiphonam Sub altare Domini sedes aecepisHs , intercedite pro nobis apud quem ghriari meruUtit.

His expletis , superponendus est lapis super quem infundendum est oleum sanctificatum et expandendum in modum crucis. Similiter per quattuor angulos altaris modus crucis de eodem oleo significandus est. Inde b^iedictio altariB simul cum consecratione eiusdem :

Deprecamur misericordiam tuam.,.

Gonsecratio altaris.

Deus omnipotens, in cuius honore, . .

Inde benedictio linteaminum altaris et aliorum indumentorum iiecnon et vasorum sacro ministerio usui apta hisverbis :

Exavdi Domine mpplicum.,.

Et post hoc velatur altare. Post velatum vero dicitur oratio =

Descendat quaemmus.,.

Ad missam :

Deuf qui invisibiliter...

> talae.

imORB DBS OFFICES A JÉRUSALEM VERS LA FIN DU QUATRIÈME