‹ Paléographie musicale (volume 2)Chapitre 104 sur 157 · LA TRADITION BÉNÉVENTA1NE · texte numérisé non relu

LA TRADITION BÉNÉVENTA1NE

ITEM 1NC1P1T JSTUM VERSUS ANTE CONSPECTUM.

Pange lingua gloriosi prelium certaminis. & super crucis tropeum die triumphum nobilem • qualiter Redemptor orbis immolatus vicerit-;

De parentis protoplausti fraude facta condolens quando pomi noxialis morte morsu corruit • ipse lignum tune notavit damna ligni ut solveret.

Hoc opus nostre salutis ordo depoposcerat multiformis perditoris arte ut artem falleret- & medellam ferret inde ostis unde leserat.

Quando venit ergo sacri plenitudo temporis missus est ab arce Patris natus orbis Conditor atque ventre virginali caro factus prodiit.

Vagit infans inter arc(p. 58)ta conditus presepia • membra pannis involuta Virgo Mater alligat & manus pedesque crura • stricta gingit fascia.

Lustra sex que jam peracta tempus implens corporis* se volente natus ad hoc passioni deditus agnus in crucis levatur immolandus stipite.

Hinc acetum fel arundo sputa clabis lancea • mite corpus perforatur sanguis unda produit* terra pontus astra mundus quo labantur flumine.

Crux fidelis inter omnes arbor una nobilis nulla silba talem profert flore fronde germine- dulce lignum dulces clavos dulce pondus sustinet.

Flecte ramos arbor alta tensa laxa viscera • & rigor lentescat ille quem dédit nativitas- & superni membra Régis mite tende stipite.

Sola digna tu fuisti ferre secli pretium* atque portum preparare nauto mundo naufrago- quem sacer cruor perunexit fuso agni sanguine.

Vox cunctorum celsa sonet Patri canant gloriam • Filioque Sancto simul abtius (sic) Spiritui ut a malis nos gubernet nunc & in perpetuum. Amen.

Panta ta etni osa epyysas yxusin ke proskynisusin • enopion su Kyrie. Omnes gentes.

Nabuchodonosor rex. usque huic loco. Stans au(p.59)tem Azarias orabit sic aperiensque os suum in medio ignis & ait* Benedictus es Domine Deus patrum nostrorum • & laudabilis & gloriosum nomen tuum in secula. Quia justus es in omnibus que fecisti nobis • & universa opéra tua vera & vie tue recte & omnia judicia tua vera. Judicia enim vera fecisti juxta omnia que induxisti super nos • & super civitatem sanctam patrum nostrorum Hierusalem. Quia in veritate & judicio induxisti omnia hec propter peccata nostra. Peccavimus enim & inique egimus recedentes a te • & dereliquimus in omnibus & precepta tua non audivimus. Nec observavimus. Neque fecimus sicut preceperats (sic) nobis ut bene nobis esset. Omnia ergo que induxisti super nos • & universa que fecisti nobis vero judicio fecisti. Et tradidisti nos in manibus inimicorum iniquorum • & pessimorum prevaricatorumque & régi injusto & pessimo ultra omnem terram. Et nunc non possumus aperire os • confusio & opprobrium facti sumus serbis tuis & his qui colunt te. Ne quis tradas nos in perpetuum propter nomen tuum. Et ne dissipes testamentum tuum» neque auferas misericordiam tuam a nobis. Propter Habraham dilectum tuum • & Isahac servum tuum & Israhel sanctum tuum. Quibus locutus es pollicens quod multiplicares semen eorum sicut stellas celi- & sicut arenam que est in litore maris. Quia Domine inminuti sumus plus quam omnes gentes • sumus humiles in huniversa terra hodie propter peccata nostra. Et non est in tempore hoc princeps & propheta & dux. Neque holocaustum. Neque sacrificium. Neque oblatio. Neque incensum. Neque locus primitiarum coram te ut possimus invenire misericordiam. Set in anima contrita & spiritu humilitatis suscipiamur sicut in holocausto arietum & taurorum & sicut in milibus agnorum pinguium* sic fiad

sacrificium nostrum in conspectu tuo hodie ut placeat tibi. Quia non est confusio confidentibus in te- & nunc sequimur te Domine in toto corde nostro & timemus te- & querimus faciem tuam ne confundas nos. Set fac nobiscum juxta mansuetudinem tuam- & secundum multitudinem misericordie tue- & erue nos in mirabilibus tuis- & da gloriam nomini tuo Domine. Confundantur omnes qui ostendunt servis tuis mala- confundantur in omni potentia- & arcus eorum conteratur & sciant quia tu es Dominus Deus solus & gloriosus super orvem terrarum • ;

Tune hi très quasi ex uno ore laudabant & glorificabant & benedicebant Deum in fornace dicentes Benedictus es Domine Deus patrum nostrorum & laudabilis & superexaltatus in secula amen. Benedicite omnia opéra Domini Dominum. [/ / X / / ////////////

/////////'//////////////////'/ (p. 61) \RESPONSORIUM\

Ténèbre facte sunt super universam terram dum crucifixerunt Hiesum Judei • & circa horam nonam exclamavit Hiesus voce magna- Deus- Deus quid me dereliquisti • & inclinato capite emisit spiritum tune unus ex militibus- lancea latus ejus aperuit & continuo exivit sanguis & aqua. y. Ecce terremotus factus est magnus nam vélum templi scissum est & omnis terra tremuit.

ITEM RESPONSORIUM.

Amicus meus osculi me tradit signo hoc malum fecit qui per osculum adimplevit homicidium • & in finem habiens laqueo se suspendit, y . Retulit triginta argenteis principibus sacerdo(p. Ô2)tum & ait peccavi Domino peccavi tradidi sanguihem justum.

Jésus stetit ante presidem.

Heli • Heli • lama sabacthani • Hoc est Deus meus • Deus meus ut quid dereliquisti me.

[ Tractus] Domine audivi (in extenso).

[7'ractus] Eripe me (in extenso) (p. 64).

Cum fabricator mundi mortis supplicium pateretur in cruce damans voce magna tradidit spiritum • & ecce vélum templi scissum est monumenta aperta sunt • terremotus enim factus fuit magnus quia mortem Filii Dei clamabat mundus se sustinere non posse • aperto ergo per militis lanceam latere crucifixi Domini exivit samguis & aqua in redemptionem salutis nostre- o ammirabile pretium cujus gloria captivitas redempta est mundi • tartarea contracta sunt claustra inferni ut aperiret nobiscum • januam regni.

Cum rex glorie Christus infernum devellaturus intraret & chorus angelicus ante faciem ejus portas principum tollere preciperet- sanctorum populi qui tenebantur in morte captivi • voce lacrimabili clamaverunt • advenisti desiderabilis quem expectabamus in tenebris ut educeres hac nocte* vinculatos de claustris te nostra voca(p. 65)bant suspiria» te larga requirebant lamentatum facta est spes desperantium magna consolatio in tormentis.

Ego sum alpha et il primus et nobissimus» initium & finis qui ante mundi principium et in sçculum seculi vibo in eternum » manus mee que vos fecerunt clavibus confixerunt propter vos flagellis cessus sum- spinis coronatus sum aqua petii pendens & acetum porrigebant in escam meam fel dederunt & in latus lancea • mortuus & sepultus sum resurrexi vobiscum sum videte quia ego ipse sum et non est Deus prêter me» alléluia.

Item qualiter peragatur officium sexta feria in parasceben secundum ambrosianum. Facta hora tertia' congregentur omnes in ecclesia- & cantet unusquisque tertiam in secreio cordis sui- post Jiec incipiat canere antiphonas grecas latinasque ante crucem sicut in ambrosiano scripte sunt cum psalmis •

LA TRADITION BÉNEVENTAINE. 295

deinde legatur a subdiacono sine prescriptione solita- tantunt voce magna dicens- Dixerunt impii de Deo • Venite circumdemus justum quoniam inutilis est nobis & contrarius est operibus nostris • qua finita • cantent hoc responsorium. (p. 66) Amicus meus • quo finito legatur passio secundum Matheum • non dicatur Dominus vobiscum • nec Lectio sancti Evangelii • tantum incipil a loco ubi dicit. Mane autem • & finiat ubi dicit. Et dederunt eos in agrum figuli sicut constituit mihi Dominus- Dum clerici canunt & legunt/ omnes adorent sanctam crucem juxta ordineiti suum / & finito evangelio discedant. Facta hora sexta- iterum conveniant omnes in ecclesia- & cantent sextant sibi in secreto cordis sui- Post hèc incipiant canere ipsas antiphonas cum psalmis quod ad tertiam cantaverunt • & omnes adorent sanctam crucem sicut jam diximus- Finilis itaque psalmis / ingrediantur chorum / Emîtes cantent ter antiphona greca seu latina • Panta ta • alii romana • Omnes gentes. Deinde legatur lectio Danihelis prophète cum cantico. In diebus illis. Nabuchonosor rex fecit statuam auream • usque- Stans autem Azarias oravit sic • Finito- incipit idem ipse in sono cantici sicut rétro scriptum & notatum est • Expleto cantico redit ad pristinmn sonum ubi incipit- Et non cessabant qui miserunt* Quo dicto/ ascendent cantores gradum pronuntiet unus excelsa voce hune versum - Tune hic très • Quo expleto - cantat pariter benedictiones - Benedictus es Domine. Deinde ipse subdiaconus • sumet lectionem in sono pristino • Tune Nabuchodonosor rex obstipuit • Post hanc lectionem ascensis aliis cantoribus gradum • cantent hoc responsorium - Ténèbre facte sunt • Post ascendens diaconus in eodem gradu • légat passionem Domini secundum Matheum ab eo in loco ubi dicit. Ihesus stetit ante presidem • usque in finem • absque Dominus vobiscum & Sequentia tantum iucipiat- sicut hic notatum est- (p. 67) Hiesus stetit ante presidem • reliqua in sono evangelii secundum ambrosianum. Tantum cum venait ad locum ubi dicit Heli Heli- similiter dicat excelsa voce sicut hic notatum est. Heli- Heli lama sabachthani • Hoc est Deus meus • Deus meus ut quid dereliquisti me • Post hec redeat ad pristinmn sonum • Finita passione indutus presbiter sacerdotalibus vestibus • dicat ante altare oratio hec. Oremus dilectissimi • Diacono dicatur • Flectamus genua. Postquam oraverint dicat- Erigamus nos. His finitis accédât ad altare • ponat calicem vini & dicat • Preceptis salutaribus moniti • usquequo munus divini corpus mittat in

calicem • & conununicat se & omnes. Hoc expleto cantantur vespere.

A la lumière de l'ordo qui termine la série des textes que nous venons de reproduire, il est aisé de juger du désordre de ces textes eux-mêmes. Aussi bien nous disposons, en l'espèce, de toute une série de manuscrits, dont certains coïncident d'une manière assez précise avec notre Graduel pour qu'il soit possible de reconstituer très exactement l'organisation de cette fonction du Vendredi-Saint telle qu'elle se déroulait à Bénévent au XIe siècle.

Afin de permettre une comparaison précise des ordines contenus dans ces différents manuscrits, nous avons cru utile d'en reproduire intégralement le texte. Mais, comme l'établissement d'un tableau comparatif embrassant l'ensemble de nos manuscrits eût dépassé les dimensions dont nous disposons ici, nous avons été conduit à le dédoubler, retenant pour le premier ceux d'entre eux dont le témoignage était le plus propre à éclairer le cas du Graduel de la Vaticane; réservant pour le second ceux qui, sans manquer pour cela d'intérêt, avaient plutôt, en l'espèce, le caractère d'un complément d'information.

On trouvera donc dans le tableau ci-après, pages 296-297, le témoignage du Missale Àntiquum VI. 33 et des deux Graduels VI. 40 et Vï. 39 de Bénévent comparé à celui du Graduel de la Vaticane; et puis dans le second tableau, pages 300-301, celui de tous ceux de nos manuscrits qui nous présentent une discipline de plus en plus évoluée vers le romain pur.

Rome, Vat, lat, 10673

Ferla VI.

In nocte legatur. Passio Domini nostri Ihesu Christi secundum Johannem... Egressus est Ihesus cum discipulis suis...

Offleium in Paraseeve seeundum ambposîanum.

Ad oram nonam pergentur clerici ante crucem & incipiant hanc

Ant. Adoramus crucem tuam . . .

Ps. Deus Deus meus respice.

Ant. Crucem tuam... Ps. Laudate Dominum de celis

Ant. Laudamus te Christe... Ps. Cantate Domino, et Laudate Dominum in sanctis ejus.

Deinde legatur a subdiacono

Lectio hec. Dixerunt impii de Deo...

Rj. Amicus meus... $. Relulit triginta...

Deinde légat diaconus. Mane facto usque constituit mihi Dominus. Require rétro Dominica in Palma nocte.

Ante crucem. Ecce lignum...

Agios... Popule meus... Quia...

Ant. usque in choro cantanda. Omnes g;entes...

[Tr.1 Domine audivi.

[Tr.] Eripe me...

[Ant.] Cum Fabricator.

[Ant.] Cum Rex glorie...

[Ant.] Ego sum alpha et w.

Item qualiter peragatur offleium sexta feria in Paraseeben secundum ambrosianum.

Facta hora tertia congregentur omnes in ecclesia & cantet unusquisque tertiam in secreto cor dis sui.

Post hec incipiat canere antiphonas grecas latinasque ante crucem sicut in ambrosiano scripte sunt cum psalmis.

[Ant. greca.] Proskynumen...

Ps. 0 Theos 0 Theos mu...

Latina Ant. Adoramus crucem tuam... Ps. Deus Deus meus respice.

Ant. greca. Ton stauron su...

Ps. Enite ton kyrion...

Latina Ant. Crucem tuam...

Ps. Laudate Dominum de celis.

Ant. greca. Enumen se Christe... Ps. Asate to kyrio...

Latina Ant. Laudamus te Christe... Ps. Cantate Domino canticum novum laudatio ejus.

Deinde legatur a subdiacono sine prescriptione solita tantum voce magna dicens. Dixerunt impii de Deo...

Qiia finita cantent hoc responsorium. Amicus meus.

Qiio finito legatur Passio secundum Matheum. Non dicatur Dominus vobiscum. nec Lectio Sancti Evangelii. Tantum incipita loco ubi dicit. Mane autem.

& finiat ubi dicit. Et dederunt eos in agrum figuli sicut constituit mihi Dominus.

Dum clerici canunt et legunt omnes adorent sanctam crucem juxta ordinem suum S- finito evangelio discedant.

Facta hora sexta iterum conveniant omnes in ecclesia & cantent sextam sibi in secreto cordis sui.

Post hec incipiant canere ipsas antiphonas cum psalmis quod ad tertiam cantaverunt & omnes adorent sanctam crucem sicut jam diximus.

Finitis itaque psalmis ingrediantur chorum. Euntes cantent ter antiphona greca seu latina. Panta ta. alii romana.

Omnes gentes.

Tr. Domine audivi

Lectio libri Exodi. In diebus illis. Dixit Dominus ad Moysen & Aaron in terra /Egypti. Mensis.

Tr. Qui habitat...

Tr. Èripe me...

Ant. greca. O quando in cruce...

Ant. Cum Rex glorie...

Ant. Cum Fabricator mundi...

Ant. greca. Proskynumen...

Ps. O Theos 0 Theos mu.

Ant. Adoramus crucem tuam... Ps. Deus Deus meus respice.

Ant. Ton slauron su...

Ps. Enite auton.

Ant. Crucem tuam... Ps. Laudate Dominum de celis.

Ant. Enumen se Christe...

Ps. Asate.

Ant. Laudamus te Christe...

Ps. Cantate Domino canticum laudatio ejus usque in finem.

Lectio. Dixerunt impii de Deo.

Rj. Amicus meus... f '. Retulit triginta...

Evangelium. Mane facto usque dum constituit michi Dominus.

Ant. antf crucem. Ecce lignum...

Ego propter te...

Ant. greca. Panta ta eni...

Ant. latina. Omnes gentes..

Feria VI in Paraseeve.

Ant. ante crucem. Adoramus te Christe... Ps. Deus Deus meus respice.

Ant. Crucem tuam adoramus.

Ps. Laudate Dominum de celis.

usque. Cantate.

Ant. O magnum pietatis.

Ps. Cantate Domino

Lectio. Hec dicit Dominus.

In tribulatione.

Tune duo clerici discalciatis pedibus ante + cantent hec. Ecce lignum... Agios... Popule mens...

Improperium. Ego propter te... Popule meus...

Ant. greca. Panta ta eni...

Ant. Omnes gentes...

LA TRADITION BENEVENTAINE.

Rome, Vat. lat. 10673

Lectio Danielis prophète cum cantico. In diebus illis.

Nabuchodonosor rex... & benedicentes Dominutn. Hic mutas sonum. Benedictus es Domine... & gloriosus super orbem terrarum.

Hic rede in primo sono. Et non cessabant... nec quicquam molestie intulit. Deinde dicat excelsa voce. Tune hi très... dicentes. Benedictus es Domine...

y. Quoniam eripuit nos...

y. Confitemini Domino quoniam...

Deinde légat. Tune Nabuchodonosor rex obstipuit...

Rj. Ténèbre facte sunt. y . Ecce terremotus...

Deinde légat. Hiesus stetit ante presidem. Reqnire in Passio Domini in Palma.

Deinde induat se sacerdos sacris vestibus. Dicat Orationem

Oremus dilectissimi nobis... Oremus. Et dicat diaconus. Flectamus genua. Et postqaatn oraverint dicat diaconus. Erigamus nos. Deinde dicat sacerdos.

Omnipotens sempiterne Deus qui gloriam...

Deinde pergat sacerdos ad altare & dicat. Oremus. Preceptis salutaribus moniti. Pater noslcr.

Libéra nos. itsque. Per omnia secula seculorum. R7. Amen.

Et tollat sacerdos de Sancta que pridie constitution est mittat in calicein faciens signum crucis ni/iil dicens.

Deinde dicant clerici in choro ANT. Heloy.

Deinde legatur. Lectio Da-

NIHELIS PROPHETE CUM CANTICO.

In diebus illis. Nabuchodonosor rex... usque. Stans autem Azarias oravit sic. Finito incipit idem ipse in sono cantici sicut rétro scriptum Snotatum est. Expleto cantico redit ad pristinum sonum ubi incipit. Et non cessabant qui miserunt. Quo dicto ascendent cantores gradum.

Pronuntiet unus excelsa voce hune versum. Tune hic très.

Quo expleto cantant pariterBenedictiones. Benedictus es Domine. Deinde ipse subdiaconus sumet lectionem in sono pristino. Tune Nabuchodonosor rex obstipuit.

Post liane lectionem ascensis aliis cantoribus gradum content hoc responsorium. Ténèbre facte sunt.

Post ascendens diaconus in eodem gradu légat. Passionem Domini secundum Matheum. ab eo in loco ubi dicit. Ihesus stetit ante presidem. usque in finem absque.Y)om\m\s vobiscum.£\ Sequentia. Tantum incipiat sicut hic notatum est. Hiesus stetit ante presidem. Reliqua in sono evangelii secundum ambrosianum.

Tantum cum venerit ad locum ubi dicit. Heli Heli. similiter dicat excelsa voce sicut hic notatum est. Heli Heli lama sabachthani. Hoc est. Deus meus Deus meus ut quid dereliquisti ma. Post hec redeat ad pristinum sonum.

Finita Passione indulus presbyter sacerdotalibus vestibus dicat. ante altare oratiohec.

Oremus dilectissimi. Diacono dicalur. Flectamus genua. Postquam oraverint dicat. Erigamus nos.

His finitis accédât ad altare ponat calicem vint & dicat.

Preceptis salutaribus moniti.

Usquequo munus divini Cor

pus mittat in calicem.

l'.t communicat se & omnes.

Tune unus cantor in alla voce dicat. Tune hi très...

Sequitur. Benedictus es...

Ant. Quoniam eripuit nos...

Ant. Confitemini Domino quoniam...

Sequitur R7. Ténèbre facte sunt... y. Ecce terremotus...

EVANGF.LIUM.

ante presidem.

Hiesus stetit

Heli Heli lama sabathani. Hoc est. Deus meus Deus meus ut quid dereliquisti me.

Finito vero induatur presbyter sacris vestibus & dicat orationem quomodo in sacramentorio (sic) conlinetur.

Hoc expleto cantantur Vespere.

Finito deinde dicatur a sacerdote. Oremus. Preceptis salutaribus moniti. usquequo expleatur Oratio dominica. Expleta vero R7. tleros. Sed libéra nus a malo. Deinde iterum dicat sacerdos. Libéra nos quesumus Domine.

Fi(ni)ta veroRj. cleri. Amen.

Et dicat sacerdos. Pax Domini. nec dicatur a cleris.

AgnuS Dei. Tune sacerdos sumal de Sancta que pridie consecratum est & mittat exinde in calice faciens signum crucis nichil dicens. Et communicet tant se quant & populum cleros canentes.

Lectio. In diebus illis. Nabuchodonosor.

Tune hi très...

Hiesus stetit ante presidem

Ant. hec. Heloy...

Heli Heli lama sabathani. Hoc est. Deus meus Deus meus ut quid dereliquisti me.

Tr. Domine audivi...

Tr. Eripe me...

Ant. 0 quando in eruce...

Flectamus genua.

Erigamus nos.

De Oratioue dominica. Orem us. Preceptis salutaribus moniti

usque in finem. Sed libéra. Libéra nos quesumus Domine, usque. Per omnia secula seculorum.

Amen.

Ah Vi M'i.u \s. Heloy...

Paléographie XIV

Si Ton examine parallèlement les différentes colonnes du tableau précédent, on constate qu'il contient deux catégories de pièces bien différentes, dont certaines figurent normalement dans toute la tradition manuscrite — et subsistent encore aujourd'hui dans le Missel romain, — tandis que les autres sont étrangères à tout le répertoire connu.

C'est qu'ici encore nous nous trouvons en présence d'une compilation des deux usages romain et bénéventain, faite d'ailleurs assez librement, comme le prouvent les nombreuses variantes qui séparent nos manuscrits. Pour se rendre compte de la manière dont les différents copistes ont effectué cette compilation, le plus simple est d'isoler ici et là les noyaux fixes que l'on peut identifier, et d'étudier ensuite leur agencement relatif tel qu'il se présente dans chacun de nos manuscrits.

Ce qui frappe tout d'abord, dans cette organisation apparemment assez complexe, c'est la présence de deux cérémonies de l'Adoration de la Croix, à la fois différentes entre elles et distinctes de la fonction romaine correspondante. Toutes deux affectent la forme d'une avant-messe.

La première — au milieu de la page 296 — comprend : une série d'antiennes avec psalmodie jouant le rôle d'introït, une lecture tirée du Livre de la Sagesse, le répons Amiens meus, et un fragment de la Passion selon S. Matthieu;

la seconde — au bas de la page 296 et en haut de la page 297 — : une série de pièces de chant, une leçon tirée du Livre de Daniel, le répons Tenebrœ, et un autre passage de la Passion selon S. Matthieu.

Une fois identifiées ces deux avant-messes, il est aisé de reconnaître que les différents ordines dont nous avons ici le texte sous les yeux consistent tout simplement dans une compilation plus ou moins intégrale de ces deux fonctions bénéventaines et de Yordo romain traditionnel du Vendredi-Saint.

Celui-ci se compose, en effet, de trois parties bien caractérisées : i° l'avant-messe, qui comprend les deux lectures traditionnelles encadrées respectivement d'une oraison et d'un trait, le tout suivi du chant de la Passion; 20 les Orationes solemnes: y la Messe des Présanctifiés proprement dite.

Selon toute apparence, le plan de la fonction bénéventaine était assez semblable, avec cette différence toutefois que les Orationes solemnes et la Messe des Présanctifiés ne comportaient pas une avant-messe propre, mais se soudaient normalement à la seconde Adoration de la Croix.

Ici, comme pour toutes ces grandes fonctions traditionnelles, l'adoption de la liturgie romaine eut pour effet de déconcerter les copistes, qui se trouvaient ainsi en présence de deux usages, aussi différents matériellement qu'identiques dans leur objet. Devaient-ils s'en tenir à l'ordo romain? conserver au contraire intacte la tradition bénéventaine, si caractéristique?^ compiler purement et simplement les deux usages, au risque d'introduire sans raison des doublets? chercher au contraire un compromis, ce qui contraignait évidemment à abandonner ici et là l'une ou l'autre des pièces qui appartenaient essentiel-

LA TRADITION BENÉVENTAINE. 299

lement aux deux fonctions composantes? C'est toute cette variété de solutions que l'on voit adoptées dans nos différents manuscrits.

Tandis que le Missale Antiquum VI. j) de Bénévent s'en tient, en effet, à l'ordo bénéventain pur, le Graduel Bénévent VI. 40 nous présente au contraire la compilation intégrale des deux usages, en insérant les deux Adorations bénéventaines aussitôt après l'avant-messe romaine. Cette solution conduit à une disposition assez semblable à celle qui devait être adoptée plus tard dans la liturgie romaine; avec cette différence toutefois que les Orationes solemnes suivent ici l'Adoration de la Croix, alors qu'elles la précèdent dans le Missel romain.

Le cas du Graduel Vat. lot. 10673 est encore plus singulier. C'est deux fois, en effet, qu'on y voit figurer le texte des traits Domine audivi et Eripe me : folio 27, où subsiste seul le dernier verset du trait Domine audivi — tout le début ayant disparu avec les feuillets précédents, — et folios }V-}2. Comme on peut le constater (pi. 53-54 et 62-64), ces deux transcriptions sont exactement de la même main.

Quelle peut être la raison d'une semblable singularité?

Il semble bien que le scribe ait suivi, tout d'abord, un Graduel romain ordinaire comportant, outre les deux traits habituels, quelques pièces de chant pour l'Adoration de la Croix : Trisagion, versets Popule meus, et Impropères (1). Ceci fait, il a transcrit à la suite les pièces correspondantes de la liturgie du Vendredi-Saint telles qu'il les trouvait indiquées dans un Graduel bénéventain. Simple juxtaposition sans fusion qui n'aurait rien pour nous étonner si, au lieu d'aborder ensuite la fonction du Samedi-Saint, on ne voyait notre codex reprendre celle du Vendredi, selon une disposition toute semblable à la première : d'abord les deux traits romains — de nouveau intégralement notés, — puis une série d'antiennes pour l'Adoration de la Croix, le tout suivi de l'ordo bénéventain dont nous avons plus haut, pp. 294-295, donné la transcription.

Cette double attestation de la compilation romano-bénéventaine est un fait unique en son genre. Si l'on veut en comprendre la raison probable, il faut étudier la première série des pièces de chant bénéventaines à la lumière de l'ordo très détaillé qui fournit le cadre de la fonction en même temps qu'il situe chacune d'elles à la place qui lui revient. Grâce à cette description si précise, on s'aperçoit qu'on se tromperait si l'on pensait avoir dans le premier ordo bénéventain la série des pièces de chant dans l'ordre même où elles étaient exécutées. A s'en tenir à cette première liste, on pourrait croire, par exemple, que les deux répons Amiens meus et Tenebrœ étaient chantés, sinon à la suite l'un de l'autre, du moins sans l'intercalation d'aucune autre pièce de chant, mais tout au plus de quelque lecture ou oraison. Or, si l'on se reporte au second ordo, on constate que chacun de ces répons sert respectivement de graduel aux deux avant-messes; de plus, c'est le second qui appartient à la première avant-messe, et le premier à la seconde.

(1) Quant au Cantique de Jonas, qui s'étendait sur la plus grande partie du folio 27" (pi. 54) et sur le feuillet suivant, aujourd'hui disparu, nous avons dit qu'il appartenait à la liturgie du Jeudi-Saint. L'écriture en est d'ailleurs assez différente de celle des pièces du Vendredi-Saint.

Page 1