‹ Pathologie mentale des rois de FranceChapitre 102 sur 183 · Partie III. — Épisode du mariage de Philippe- Auguste · texte numérisé non relu

Partie III. — Épisode du mariage de Philippe- Auguste

et d'Ingeburge.

Arrivons maintenant à l'étude du mystérieux problème de psycho-physiologie conjugale qui a vainement exercé depuis six siècles la sagacité des historiens de Philippe-Auguste. Je veux parler de l'étrange union du roi avec Ingeburge : abandon de la princesse danoise par son mari aussitôt après le mariage ; — lutte consécutive de vingt ans entre les deux époux (1193-1'213); — emprisonnement d'Ingeburge pendant douze années dans la forteresse d'Étampes (l'201-12i3); — réconciliation finale (feinte ou réelle) des deux époux, qui persiste jusqu'à la mort du mari (12*23).

Quelle a pu être la cause de cette subite et invincible répulsion du roi? C'est en vain que, dans l'espoir de la découvrir, Géraud {Ingeburge de Danemarli, Biblioth. de l'École des Chartes, 1844) a fouillé les archives de France, — Davidsohn {Philippe II, August von Frankreich und Ingeborg, Stuttgart, 1888) celles de Danemark et d'Italie, — la question n'a pas fait un pas. Comme l'a remarqué M. Pfister ( Bévue critique, 1888, II, p. 491-492) avec sa pénétration accoutumée, cet énorme travail est jusqu'à présent resté sans résultat.

L'histoire s'étant montrée impuissante à résoudre ce délicat problème, nous sera-t-il permis d'appeler à notre aide les sciences biologiques? Quand même leur méthode (si différente de celle de l'histoire) ne nous fournirait qu'une solution partielle du problème, le gain n'en serait pas moins

précieux dans une question classée depuis longtemps au nombre des loci desperali de Thistoire.

Avant d'aborder la discussion des faits, précisons brièvement la position de la question. Le lundi 14 août 1193, arrivée à Amiens, sous escorte des envoyés danois, de \s. belle princesse (pulcherri/na : Rigord, éd.Delaborde, I, p. 124) Ingeburge, sœur du roi Kanut de Danemark; elle y retrouve son fiancé venu à sa rencontre jusqu'en Picardie.

Philippe-Auguste, dans son impatience, exigea que le mariage fût célébré en hâte le jour même de l'arrivée de la jeune princesse à Amiens, 14 août : « Rex ipsius praestolabatur adventum dilationis impatiens, ipso die desponsavit eamdem* » ; la cérémonie du couronnement dut être renvoyée

1. HF. XIX, 342. Ex gestis Innocentii III papœ fragmentum, de Divortio Régis Pliilippi Augusti, auctore incognito, sed coaetaneo : <( XLVII. Innocentius Petrum, diaconum cardinalem, quem ipse postmodum in presbyterum ad titulum S. Marcelli promovit, direxit in Galliam, tria sibi prsecipiens et injungens, videlicet ut exhortaretur et induceret populos ad Terrœ sancta; succursum ; ut pacem vel treugas inter Francorum et Anglorum Reges componerct et firmaret; et ut ipsum Regem Francorum, ad dimittendam superinductam et recipiendam uxorem propriam, quam injuste dimiserat, commoneret et cogeret, si nécessitas postularet. Ipse vero profectus, circa primum capitulum usque adeo, divina gratia fa vente, profecit, quod innumera tam militum quam peditum multitudo, ad verbum exhortationis ipsius, signum crucis suscepit ad obsequium Crucifixi, cum quibus et quidam episcopi et abbates ac alii muiti clerici peregrinationis propositum assumpserunt : inter quos principales fuerunt Theobaldus Comes Trecensis, Ludovicus Comes Blesensis, Balduinus Comes Flandriœ ac Haynoniœ, et Comes de Sancto-Paulo, Suessionensis et Trecensis episcopi, et quidam ordinis Cisterciensis abbates. Circa secundum quoque capitulum idem legalus ita processit, quod Philippus Rex Franciœ, in manu ejus data fide, promisit se ad mandatum ipsius pacem vel treugas cum Rege Angliae initurum. Richardus autem Rex Angliœ, se difïïcilem ostendebat ; sed cum idem legatus ei cœpit rigorem ecclesiasticum intentare, saniori ductus consilio acquievit, et quinquennales treugas composuit inter Reges, faciens quœdam castella, quse tune unus firmaverat contra alium, demoliri.

<( XLVIII. Circa tertium vero capitulum ad pleniorem intelligentiam est notandum quod, defuncta prima uxore Philippi Régis Francorum, fdiâ Balduini Comitis Ilannoniœ, nepte videlicet Philippi Comitis

au lendemain des noces et eut lieu en effet au jour et à Fheure fixés en l'église cathédrale d'Amiens : en présence des douze

Flandriœ, de qua susceperat unum filium nomine Ludovicum, tractatum est intor ipsum et Canutum Bcf^em Danorum, ut Ingeburgim sororem ipsius idem Rex Francia.' duceret in uxorem ; missoque Stéphane Noviomensi episcopo cum regio apparatu, ut illam adduceret, ipse Rex cani cum multo desiderio expetebat. Cumque de ipsa suscipienda in conjugem et tenenda prœstitae fuissent sufTicientes et idonese cautiones, frater ejus transmisit cum ea Petrum Roschildensem episcopum cum idoneo comitatu. Quœ cum transvecta per mare pervenisset Aml)ianis, ubi Rex Francise ipsius prsestolabatur adventum dilationis impatiens, ipso die desponsavit eamdem ; et, congregatis principibus tam ecclesiasticis quam mundanis, sequenli die per manum Willelmi Remensis archiepiscopi fecit eam secum solemniter coronari. Sed inter ipsa coronationis solemnia, suggerente diabolo, ad aspcctus ipsius cœpit vehementer horrescere, tremere ac pallere, ut nimium perturbatus vix sustinere posset fmem solemnitatis incœptse. Statimque motum est verbum divortii celebrandi propter affînitatis obstaculum quod inter eos quidam existere mussitabant, dicentes quod secunda contigerat primam uxorem in gradu consanguinitatis quarto vel quinto : sed, aliis asserentibus quod id sine turpi nota subito fieri non valeret, aliquantulum est dilatum ; et intérim suggestum est Régi ut ad illam accederet, si, forsan afTectu mutato, carnaliter illam cognoscere posset. Accessit igitur Rex ad illam apud Fossatum prope Parisius, quo fecerat illam adduci, et, torum ejus ingressus, post paululum ab illa recessit, in tantum habens illam exosam, ut vix sustineret coram se de illa fieri mentionem. Asserebat autem Regina quod Rex carnaliter illam cognoverat; Rex vero e contrario afïirmabat quod ei non poterat carnaliter commisceri.

<( XLIX, Convocatis igitur prsefato Remensi archiepiscopo, in sua provincia tune apostolicse sedis legato, et aliis quibusdam episcopis, coram eis accusatum est matrimonium, ipsa Regina quid ageretur penitus ignorante, utpote quae, compatriotis remissis ad propria, quasi sola remanserat, linguœ Francorum prorsus ignara, et aflinitate per quosdam testes incontinente jurata, mox idem archiepiscopus sententiam divortii promulgavil ; quse cum Reginœ per quemdam exponeretur interpretem, illa, ultra quam dici posset admirans, flens et ejulans exclamavit : Mala Francia ! jnala Francia ! et adjecit, Borna! Roma ! Non enim aliter noverat Gallicis verbis talem exprobrare sententiam, aut sedem apostolicam appellare. Protinus ergo Rex illam a regno Francorum emisit, et in quodam cœnobio monialium extra regni fines fecit utcumque deponi.

« L. Turbatisunt multi, quin et pcne omnes qui Deum timebant et justiliam diligebant, super sententia tam iniqua ; pervenitque fama vel magis infamia hujus facli ad Cœlestinum tune temporis Papam :

3d0 PATHOLOGIE MENTALE.

évêquesdela métropole de Reims, des envoyés du roi de Danemark, d'une brillante assemblée de seigneurs et de chevaliers et d'une immense multitude de peuple {Annales Aquicinct. monast. HF. XVIII, 546). Ingeburge est sacrée en grande pompe par l'archevêque de Reims Guillaume de Champagne K

La cérémonie terminée [eodem die qiio coronata fiierat, ab

qui cum per magistruni Meliorem, tituli sanctorum Johannis et PauU presbyterum cardinalem de Francia redeimtem, veritatem plenius et certiùs cognovisset, quia factum erat notorium quod nulla poterat tergiversatione celari, sententiam illam divortii, contra ignaram et indefensam inordinate et impetuose prolatam, auctoritate apostolica irritavit, interdicens Régi per nuncios et apices suos ne aliam sibi prœsumeret copulare. )>

1. Rigord (éd. Delaborde, I, 124) : « lisdeni temporibus Philippus rex misit Stephanum Noviomensem episcopum, virum venerabilem, ad Kanutum regem Danorum, rogans eum et deprecans quod unam de sororibus suis, quam ipse legitimam haberet uxorem, ei mittere dignaretur. Quo audito, rex Danorum Kanutus gratanter accepit, et Ingeburgem sororem suam pulcherrimam, puellam sanctam et bonis moribus ornatam, nunciis régis Francorum tradidit et muneribus suis honoravit ; et accepta licentia, ventis et mari se committentes, apud Atrebatum venerunt, ubi rex Francorum Philippus cum episcopis et regni proceribus cum maximo accurrens gaudio, Ingeburgem diu desideratam in legitimam duxit uxorem et in reginam Francorum coronari fecit. Sed mirum! eodem die, instigante diabolo, ipse rex, quibusdam, ut "dicitur, maleficiis per sorciaras impeditus, uxorem tam longo tempore cupitam, exosam habere cepit; et, paucis revolutis diebus, linea consanguinitatis per Carolum comitem Flandrensium ab episcopis et barouibuscomputata, per censuram ecclesiasticam hujusmodi matrimonium est sépara tum. Regina tamen Ingeburgis, ad Danos redire nolens, in partibus Galliarum in locis religiosis manere decrevit, malens continentiam conjugalem cum orationibus toto tempore vite sue servare, quam, alteri juncta, prima matrimonii fédéra maculare. Sed quia hujusmodi matrimonium injuste dicebatur fuisse dissohitum, Romanus pontifex Celestinus ad conquestionem Danorum misit legatos suos in Franciam, Meliorem scilicet presbyterum cardinalem et Cencium subdiaconum ; qui Parisius venicntes, convocaverunt conciliuni omnium archiepiscoporum et episcoporum, necnon abbatum totius regni, in quo tractaverunt de reformando malrimonio inter Philippum regem et uxorem ejus Ingeburgem. Sed quia facti sunt canes muti non valentes latrare, timentes etiam pelli sue, nihil ad perfectum deduxerunt. »

PIIII.IPFK-AUGUSTE. 311

ipso rege ccpit Jure i/iori et carnis débita privari) ', le roi délaisse subilemenl la reine à l'élonnement de tous : sans donner le motif de cette répulsion, il veut même remettre sa femme aux mains des Danois et la renvoyer en Danemark. Refus des ambassadeurs qui s'empressent de quitter Amiens (cf. ci-dessous p. 314, note).

Le 5 novembre 1193, quatre-vingt-deux jours après son mariage, le roi, avec la connivence de son oncle Tarchevêque de Reims, fait, par une assemblée de prélats et de barons réunie à Compiègne, prononcer le divorce entre les époux pour afflnité au degré prohibé. Pour établir celte prétendue affinité à laquelle il ne croyait pas lui-môme, Philippe fit présenter à l'assemblée une généalogie fausse démontrant qu'Ingeburge était parente au degré prohibé de sa première femme Isabelle de Hainaut. Cette décision de l'assemblée ayant été communiquée à Ingeburge, celle-ci toute en pleurs s'écria : « Mala Francia! Mala Franciaf Borna ! Borna ! », faisant ainsi appel en cour de Rome [Gesta Innocenta, XLIX; cf. ci-dessus note, p. 309). Après examen de la généalogie d'Ingeburge, le pape Célestin III casse la sentence de divorce (mars 1195). Cette décision est confirmée par son successeur qui va jusqu'à mettre le royaume de France en interdit. Sept années plus tard. Innocent III, qui avait besoin de Taide de Philippe- Auguste pour entreprendre la croisade contre les Albigeois,

1. Guillaume le Breton (éd. Delaborde, I, 195) : « Eodem anno, Philippus magnanimus duxit in uxorem Indeburgim sororeni Kanuti régis Dacorum, [in civitate Ambianensi] ; que, eodem die quo benedicta et cd^nala fuerat, per sortiarias, ut dicunt, maleficiata, [ah ipso rege cepit minus diligi, et jure thori et carnis débite privari] et demum ab ipso, consanguinitate probata, separata est. Tamen a Francia non recessit [necessaria vite a fisco recipiensj. »

Idem^ ibidem, p. 246-247 : (( Anno itaque ab incarnatione Domini Mccxiii navigio ad eundum in Angliam jam parato, Philippus rex magnanimus recepit in gratiam Isamburgim reginani, uxorem suam, fdiam régis Danorum a qua jam per annos sexdecim et amplius dissenscrat, et facta est letitia magna in populo; ([uia in ipso rege nihil aliud culpa dignum invenicbatur, nisi hoc solum quod dicte uxori sue carnis debilum subtrahebat, licet ci omnia necessaria alia honorifice ministraret. Unde, et ipsa in ipsius gratiam recepla, merito gavisi sunt universi, qui prius illum in ea dissensione tante virtuti contrarium esse dolebant. »

se relâche de son opposition clans la question du mariage du roi. Puisque le roi persiste à déclarer qu'il ne peut avoir commerce avec Ingeburge, le pape est disposé [Epist. Innocent., HF. XIX, pp. 496-497) à autoriser une enquête sur la base du maleficium^ c'est-à-dire à admettre la possibilité du divorce pour cause de sorcellerie.

[.a suite et les péripéties de cette lutte entre les deux époux n'intéressent plus que l'historien. Pour le biologiste, les éléments de la recherche sont circonscrits dans la période initiale du mariage.

La première question à résoudre est celle de l'anaphrodisie du roi, durant la nuit de ses noces, du lundi 14 août 1193 au mardi 15 août; elle s'établira par l'enquête papale sur le divorce du roi, les dépositions des parties, le témoignage des contemporains, etc. La réalité de l'impuissance établie, restent à fixer :

1° Les causes psycho-physiologiques de l'impuissance, telles que les concevait la science médicale du xu^ siècle.

2° De ces causes scientifiques de l'impuissance, quelles sont celles que l'Église retient comme causes légales de divorce? On sait que le droit canon n'admet pas l'impuissance en soi comme motif dirimant : les espèces sont soigneusement distinguées.

3° Les motifs qu'a invoqués Philippe-Auguste dans ses deux procédures de divorce, et ceux qu'il a passés intentionnellement sous silence.

Quand ces trois questions auront été résolues, la physiologie pourra utilement formuler ses conclusions sur le cas du roi et d'Ingeburge.

A. — Réalité de Vanaphrodisie de Philippe- Auguste dans la nuit du lundi 14 août au mardi 15 août 1193 :

1° Affirmations du mari. — Le médecin Rigord (éd. Delaborde, I, 124) : a Sed miruml... instigante Diabolo, ipse Rex, quibusdam, ut dicitur maleficiis per sorciarias impeditus... ». — Gesta Innocenta, III, cap. 48 : « Asserebat autem regina quod rex carnaliter illam cognoverat. Rex vero e contrario

affirmabat quod ci non poliieral carnaliter commisceri. » •2" Affirmations de la femme. — Lettre du Pape à Pliilippe {Epist. Innocent., HF. XIX, p. 512) : « Saepefata vero régi n a constanter asseruit, etiam in judicio, quod tu eam carnaliter cognovisli. » — Lettre d'Ingebiirge au pape Célestin III (août 1196 d. Langebeck, 6^S. i?e/'. Danic. VI, 85 et HF. XIX, 320) : « Jam triennium est elapsum, quod Rex Franciae me in aetate nubili desponsavit et, prout naturalis ordo requirit, debitum reddidit maritale. » — « Et etiam cognita », dit le pape Célestin III dans sa lettre à rarcheveque de Reims. — Baluze, Miscelt. I, 422. — Guillaume de Newborough (éd. Howlett, 3G9) : « Solemniter nuptiali sibi fœdere copulatam, etiam tlioro accivit. Verum post initi fœderis, ut dicitur, noctem iinam (incertum unde offensus) abjecit eam'. »

1. Guillaume de Newborough, p. 369 : « Rex autem Francorum occurrit ei Ambiauis, ibique sollemnitcr nuptiali sibi fœdere copulatam, etiam thoro accivit. Verum post initi fœderis, ut dicitur, noctom unam, incertum unde offensus, abjecit eam : rem plane faciens non tantum illicitam, sed etiam personœ reg-ise multum indccoram. Causa sane pudendse levitatis hujus varie assignatur. Dicunt enim quidam, quod propter fœtidum oris spiritum, alii, quod propter latentem quandam fœditatem repudiaverit eam, vel quia non invenit eam virginem. »

Roger de Hoveden, Chronica (éd. Stubbs), t. IV, p. 85-86 : <( Defuncto papa Cœlestino, et Innocentio papa loco illius substituto, Cnut rex Dacorum misit nuncios suos Romam ad Innocentium papam, et conquestus estei de Philippo rege Franciae, qui Botildam sponsam suam, sororem illius, injuste reliquerat, et aliam loco ejus in uxorem duxerat : conquestus est etiam domino papae de Willclmo Rcmensi archiepiscopo, et de aliis episcopis, et comitibus et baronibus Franciae, per quos divortium factum fuit inter ipsum regem Franciae et Botildam reginam, post appellationcm ab ipsa ad dominum papam factam. Adinstantiam igitur Cnut régis Dacorum, dominus papa Innocentius dédit in mandatis Petro de Capua, cardinali et apostolicae sedis legato, ut ipse modis omnibus induceret Philippum regem Franciae ad dimittendam adultcram suam, et ad rcsumendam Bolildam uxorem suam; et nisi feceril, daret sententiam interdicti in regnum Franciae. »

Idem, ibidem, t. III, p. 224-225 : << Philippus rex Franciae duxil sibi in uxorem Botildam, filiam Waldemiri reçfi'i Dacorum. — Eodem anno Philippus rex Franciae desponsavit sibi Botildam, filiam Waldemeri quondam régis Dacorum, sororem etiam Cnut régis Dacorum modo regnantis, mcnse Septembris, apud Amiens, Sabbato : et in

3° Conclusions de l'enquête papale. — A l'aide des distinctions classiques : Nec soliim coeiindi polentia siifficere videtur^ sed potentia seminis quoque emiltendi requirituv et An fada sit emissio, ubi, qidd, etc., — Innocent III serre de très près la vérité entre les affirmations intéressées et opposées des deux époux. Dans une série de lettres (qui forment, par la finesse de l'observation, un remarquable chapitre de theologia

crastino fecit eam coronari et consecrari in reginam Franciae, coram nunciis re^is Dacorum, qui eam ad eiim duxerant : scilicet ea intentione, quod praedictus rex Dacorum veniret in Angliam cum navali exercitii. Sed in crastino primae noctis, qua praedictus rex Franciae niam uxorem suam cognoverat, voluit eam dimittere secreti sui conscius. Et cum ipse vellet eam Iradere in manus nunciorum fratris sui, ad reducendam in patriam suam, noluerunt eam recipere, sed abeuntes cum festinatione, rcversi sunt in regiones suas, et illa remansit in cuslodia régis Franciae marili sui. Et paulo post factum est inter illos divortium per Willelmum Remensem archiepiscopum, et per sacramentum Reginaldi Carnolensis et Philippi Belvacensis episcoporum ; et per sacramentum Roberti comiiis de Drues, et comitis de Nevers, et Walteri camerarii régis Franciae, et aliorum multorum; qui juraverunt quod praedicta filia régis Dacorum erat consanguinea comitis de Hainou, cujus fdiam idem rex Franciae uxorem habuerat : sed idem rex Franciae hoc fecit fieri, ut acciperet sibi in conjugem fdiam comitis Palatini de Reno in Alemannia, avuncuh supradicti Henrici Romanorum imperatoris. Quae cum régi Franciae a pâtre et ahis parentibus suis esset concessa, refutavit eum : et consiho matris suae nupsit Ilenrico duci Saxoniae nepoti Ricardi régis Anghae. »

Idem, ibidem^ t. III, p. 306-307 : « Eodem anno PhiHppus rex Franciae duxit sibi in uxorem fdiam ducis de Genest in Alemannia : quo facto Cnut rex Dacorum, frater praedictae Boltidae reginae Francorum, conquestus est Cœleslino papae de injuria quam praefatus rex Franciae fecerat sorori suae, qui eam dimisit sine causa cognita. Conquestus est etiam de Willehiio Remensi archiepiscopo, qui sine auctoritate apostohca, sedens pro tribunali, divortium fecit inter praedictum regem Franciae et Botildam sponsam suam, sine cognitione causae. Conquestus est etiam de... cpiscopis... comitibus, et... baroniJms ; qui juraverunt coram Remensi archiepiscopo, quod praedicta Botilda, et fdia comitis de Haynou, ({uae fuerat uxor praedicti régis Franciae, ita affines erant in consanguinitate, quod idem Phihppus rex Franciae nulla ratione debuit aut potuit praefatam Botildam habere uxorem. Et quamvis praedictus rex Dacorum paratus esset probare, illos falsum dixisse adversus eam testimonium, et quod divortium illud nullum fuit, nec tcneri debuit; tamen, propter favorem régis Franciae, noluit eum Cœlestinus papa in hac parte exaudire. »

moralis), il blâme duremenl le roi de se prévaloir de motifs honteux pour un chrétien, mais il ne peut s'empêcher d'admettre in petto l'hypothèse de la non-consommation possible du mariage. Lettre du pape à Philippe-Auguste [Epist. Innocent.^ IIF. XIX, p. 512) : (( Cui licet te asseras, non potuisse carnaliter commisceri, fortasse tamen in ipso tali commercio aliquid circa eam extraordinarie peregisti. » — Lettre du pape à Guérin, vice-chancelier de France et plus tard évèque de Senlis : « [Rex] in eum errorern inductus ut credat se licite posse jurare quod reginam uxorem suam carnaliter non cognovit, pro eo forte, quod, etsi commixtio sexuum in eorum carnali commercio intercesserit, commixtio tamen seminum in vase muliebri non exstitit subsecuta * ... »

B. — Causes de V impuissance selon la science médicale du XIT' siècle.

Nous les résumerons, pour la rapidité de la discussion, dans le tableau suivant :

1. Lettre d'Innocent III à Guérin, vice-chancelier de France (HF. XIX, 554) : « Fratri Guarino. Illius testimonium invocamusqui scrutator est cordium etcognitor secretorum, quod carissimum in Christo filium nostrum Philippum, Regem Francorum illustrem, tam sincera diligimus caritate, ut nihil ei negare velimus quod esset alicui concedendum. Verum, cum ea petit a nobis quae in salulis suaedispcndium redundare noscuntur, quo sincerius illum diligimus, eo cautius ea negare debemus, ne videamur ipsum non diligcre, sed odire. Cum ergo per quosdam adulatorcs, veritatis et justitiae inimicos, in eum sit errorern inductus, ut credat se licite posse jurare quod Reginam uxorem suam carnaHter non cognovit, pro eo forte quod, etsi commixtio sexuum in eorum carnali commercio intercesserit, commixtio tamen seminum in vase muliebri non exstitit subsecuta; nos confessiones ejusdem Reginae sub jurejurando factas subtiliter attendentes, et salutem ipsius Régis paterno zelantes afîeclu, per noslras eum litteras exhortamur ut suum de caetero ab Imjusmodi falsis iusaniis avertat auditum, et praefatam Reginam pro Deo et propler Deum habeat commendatam, quae pro servata lege conjugii, quam Deus in paradiso ante peccatum constituit, longo est martyrio macerata : quam et tibi recommendatam esse volumus et mandamus, etc »

Page 1