‹ Pathologie mentale des rois de France. Louis XI et ses ascendants. Une vie humaine étudiée à travers six siècles d'hérédité, 852-1483Chapitre 100 sur 205 · SEPTIÈME GÉNÉRATION · texte numérisé non relu

SEPTIÈME GÉNÉRATION

§ 1. Philippe r% roi de France (1053-1108).

Section 1. — Anamnése collatérale.

§ 1 . Frères :

1° Robert . Mort en bas âge. Chron. Hugonis de Sancta Maria (HF. XI, 159): « Robertus puer mortuus est » ; — Miracula S. Benedicii (HF. XI, 486): « Anna filia régis Russorum ei peperit très filios. . .. quorum Rolbertus adhuc puerulus decessit ». — Libellas Hugonis Floriacensis monachi (HF. XII , 796) : « Rotbertus immatura morte decessit. »

2*» Hugues dit le Grand, comte de Vermandois, 1057 — f 1 102. Mort à Tarse pendant la première croisade, d'une blessure de flèche au genou. Gesta Tancredi (Histor. occidentaux des Croisades, t. III, p. 680) : « In quo saucius fémur Tharsum ferlur curandus, immo humandus. » — Foucher de Chartres (Ibid.y t. III, p. 399) : « Qui autem evaserunt Iherusalem venire non distulerunt, excepto Hugone Magno, quem in Tharso Ciliciae defunctum sepelierunt. » — Chron. Hugonis de Sancta Maria (HF. 159): « Hugo vero factus juvenis. .. divino amore succensus, lerosolymam profectus est et in hoc itinere defunctus est. » — Guibert de Nogent, lib. VII, c. 20, « Hugo magnus, genu sagitta percussus, languore protacto, tandem occubuit, apud Tharsum Ciliciae sortitus jura sepulchri. »

Section 2. — Anamnèse personnelle.

§ 1. Antécédents physiologiques.

A. Fonctions de nutrition. Obésité à forme grave. Orderic Vital, IV, 20 : « Philippus enim rex, piger et corpulentus, belloque incongruus erat. » — Miracula S. Benedicti (éd. Certain, p. 314) : « Philippus vero in primis milita strenue gessit annis, sed aetate procedente, mole carnis aggravatus, ampliorem operam cibo induisit et somno quam rébus bellicis. Hic ducis Frisiae filiam, nomine Bertham, in matrimonium accepit, quae ei genuit Ludovicum. » — Henri de Huntington (édit. Arnold, 1879, p. 312) : « Quid de Philipporege Francorum et Lodoveo filio ejus, qui temporibus nostris regnaverunt [dicam] ? quorum Deus fuit venter, immo funestus hostis fuit. Adeo namque voraverunt, ut se ipsos pinguedine amitterent, nec sustinere se possent. Philippus olim pinguedine defunctus est. Lodovicus adhucjuvenis pinguedine tamen jam mortuus est. »

B. Système nerveux. Excès génésiques *. — Somnolence

1. Guill. de Malmesbury, De Gestis regum Anglorum (édit. Slubbs, t. II, p. 479) : « Philippus Rex Francorum Régi nostro nec utilis, nec infestus fuit, propterea quod essei ventri magis quam negotiis deditus^ nec praeterea in castellis ejus collimitaneus pauca enim, quae lune habebat in Normannia, magis Britanniae quam Franciae vicina erant : adde quod, ut superius dixi, Philippus accedente senio, libidine gravis, comitissaeque Andegavensis [Bertradae] specie lusus, illicitis ardoribus defoeneratus famulabatur. Quocirca ab apostolico ezcommunicatus, cum in villa qua mansitabat uihil divini servitii fîeret, sed, discedente eo, tinnitus signorum undique concreparent, insulsam fatuitatem cachinnis ezprimebat : « Audis, » inquiens, « bella quomodo « nos effugant ! » Adeo erat omnibus episcopis provinciae suae derisui, ut nuUus eos desponsaret proeter Willelmum archiepiscopum Rotomagensem ; cujus facti temeritatem luit multis annis interdictus, et vix tandem aliquando per Anselmum archiepiscopum apostolicae communioni redditus. Philippo interea nulla mora insanae temulentiae satietatem fecit, nisi quod in extremo viiae tactus morbo, monachicum apud Floriacum accepit habitum. »

Cf. Suger, Vie de Louis le Gros^ éd. A. Molinier, p. 37-38 :

chronique {Miracula S, Bénédictin éd. Certain, p. 314, cité plus haut).

§ 2. Aniécédenis pathologiques. Consécutivement au ralentissement de la nutrition marqué par Tobésité, apparition de symptômes herpétiques et arthritiques.

A. Dermatoses. — Orderic Vital, III, 390 : « Eruditissimus quoque Ivo Carnotensi praeeratecciesiae, cui perhibet evidens testimonium laus bonae vitae et rectae doctrinae. Walo etiam praeerat Parisiensibus,aliique plures episcopi fulgebantin suis regionibus, quorum religione admodum Gallia gaudebat, et sacris dogmatibus. RextamenPhilippuseorumadmonitionibus de corrigenda vita procaciter obstitit, adulterioque putridus, in malitia pcrduravit, ideoque dolori dentium et scabiei, multisque aliis infirmitatibus et ignominiis merito subjacuit. »

B. Douleurs dentaires, si vives que les contemporains les notent comme un châtiment céleste.

C. Les chroniqueurs ajoutent à cette liste (sans les désigner autrement) des maladies multiples et longues auxquelles le roi aurait fini par succomber. Orderic Vital, IV, 283 : « Anno ab Incamatione DominiM^c* vni°,indictionei*, Philippus, rex Francorum, in lectum decidit, et post diutinas infirmitates, ut sibi mortem imminere vidit, data fideliter confessione, proceres Francorum, suosque amicos convocavit... »

Le texte d'Orderic Vital montre Philippe atteint de paludisme, pour lequel il se rendit au tombeau de saint Josse à Parnes près de Beauvais ^ Sur la spécificité de saint Josse

H DeÏDceps in cUem proficicnte filio, pater ejus rcx Philippus in diem deficiebat, nequc cnim post superductam Andegavcnsem comitissam quicquam regia majestate dignum agebat, sed, rapte conjugis raptus concupiscentia, voluptati suc satisfacere operam dabat. Unde nec reipublice providebat, nec proceri el elegantis corporis sanitati plus equo remissus, parcebat. Hoc unum supererat quod timoré et amore sucessoris filii rcgni status vigebat. Cumque fere scxagenarius csset, regem exuens,apud Milidunum castrum super fluvium Sequane, présente domino Ludovico, extremum clausit diem. »

1. Orderic Vital, éd. Le Prévost, II, 295, p. 142 : u Philippus rex Francorum biennio febricitavit, nec ulïa medicorum arte sanari potuit. Unde post biennium Pâmas venit, aquam tactu reli-

contre le paludisme, cf. vDu Broc de Ségange, t. II, p. 547. Le fait qu'à partir de 1>97 fet n'ayant à cette date que quarante-quatre ans, cf. Luchaire, I, 63), Philippe se décharge sur son fils Louis le Gros de la plus grande partie des affaires, confirme ces assertions des chroniqueurs sur la précoce valétudinarité duRoi(Suger,danslatraduct. des Grandes Chroniques).

§ 3. Mort. Pas d'autres renseignements que ceux donnés au §2.

§ 4. État psychique. Rien à signaler au point de vue psychique chez ce gros homme glouton ^ débauché*, indolent* et caustique, non dépourvu toutefois de sens politique ni même d'une certaine activité militaire, fort intermittente, il est vrai (Orderic ViUl, IV, 20, déjà cité).

Notons aussi sa précocité pour un roi, et surtout pour un roi de l'époque (il sait lire et écrire à sept ans). Cf. Relation

quiarum sancti Judoci sanctificatam bibit, et binis noctibus ante sanctum corpus in orationibus pernoctavit, ibiqiie sanitatem, dolorc cessante, recuperavit. Sanatiis autem rex l solides Pontcsiensium sancto Judoco obtulit, et nundinas feria tertia Pentecostes celebrari singiilis annis ibidem in honore sancti Judoci annuit, et regalis auctoritatis praeceptione constituit.

« Praeterea meritis sancti Judoci multa Parnis miracula facla sunt, quotidieque fiunt ; quorum nonnulla scripta sunt, et plura per incuriam scientium seu per imperitiam videntium vel expertorum silentio occultata sunt. Nos autem, quamvis alia referre festinaremus, pauca de te, sancte Judoce, libenter perstrinximus, et cbarismata tibi coclitus data huic opusculo inseruimus,et pro modulo parvitatis nostrae dévote atloUimus. Oramus itaque, gloriose fili régis Britonum et consorsangelorum, ut nos Deo commendes tuorum efllcacia meritorum, obtineasque nobis societatem sanctorum, cum quibus contemplantes în décore suo Creatorem cunctorum, laeti collaudemus per omnia saecula saeculorum. Amen. »

1. Cf. Miracula S. Bencdicti ; — Henri de Huntington; — Guill. de Malmesbury déjà cités.

2. Cf. Orderic Vital ; - Guill. de Malmesbury et Suger déjà cités.

3. Cf. Orderic Vital ; — Guill. de Malmesbury et Suger déjà cités.

de Gervais, archevêque de Reims, qui le couronna en 1059 {Ordo qualiler Philippus I in regem coronatus est. IIF. XI, 32) : <c Inchoata Missa, antequam Epistola legeretur. domnus Archiepiscopus vertit se ad Regem et exposuit ei fidem Catholicam; scisciians ab eo ulrum hanc crederet el defendere vellei. Quo annuenie, delala est ejus professio : quam accipiens, ipse legii, dum ad hue septennis esset; eique subscripsit. Erat autem professio haec : « Ego Philippus Deo propilianle

mox futurus Rex Francorum, etc » — Sur son extrême

habileté au début de son règne, voir Suger el Libell. Hugonis Floriacensis monachi, HF. XII, 799: « Ann. 1108. Rex Francorum Philippus, vir milis et sapiens », et aussi Chronicon Mauriniacense, HF. XII, 68: « Philippus Rex fuit vir mirae

prudentiae et altioris ingenii successit autem ei iu regnum

Ludovicus niius ejus... » Sa mauvaise réputation lui vient surtout du clergé, à cause de Texcommunication provoquée par son divorce.

Section 3. — Femme de Philippe V\

§ 1. Berthe, fille de Florent P^ comte de Hollande, et de Gertrude de Saxe. Épouse (1072) Philippe 1", roi de France; répudiée (1092); f 1094.

§ 2. Anamnèse héréditaire. Pas de renseignements.

§ 3. Antécédents physiologiques. Obésité excessive. Guill. de Malmesbury (t. II, p. 315) : « Pacem cnm Philippo rege comparavit, data sibi in uxorem privigna, de qua ille Lodowicum tulit qui modo régnât in Francia; nec multo post, pertaesus connubii, quod illa praepinguis corpulentiae esset^ a lecto removit, uxoremque Andegavensis comitis contra fas et jus sibi conjunxit. »

§ 4. A noter l'infécondité de ce mariage entre obèses pendant près de dix années (1072-1081)*. Pour la faire cesser

1. Sur le rapport de la stérilité avec Tobésité, voir Charcot- Bouchard, Traité de médecine, p. 358.

les époux durent recourir (Luchaire, Louis le Gros, xii) à Tintercession et aux prières du pieux Amoul, abbé de Saint- Médard de Soissons. La naissance de leur premier enfant (Louis le Gros) ne remonte qu'aux derniers jours de 1081.

§ 5. Antécédents pathologiques et Mort. Pas de renseignements.

HUITIÈME GÉiNÉRATION

§ 1. Louis VI dit le Gros, roi de France (1081-1137. Sur la date de sa naissance, cf. Luchaire : Louis le Gros^ p. 285).

Section 1. — Anamnése personnelle.

g l. Antécédents physiologiques.

A. Ilabitus extérieur : obèse, de haute stature, au teinl biéme (Orderic Vital, Hisloria Ecclesiastica^ éd. Le Prévost, IV, 377 [octobre 1119] : « Ludovicus rex, cum principibus Francorum, synodum introïvit. Eral enim ore facundus, stature procerus, pallidus et corpulentus»), surnommé le Boi

*aux yeux chassieux. Gervais de Tilbury (HF. XIV, 13) : u Philippo successit Ludovicus Lippus. »

B. Fonctions de nutrition. Obésité congénitale. Liber de compositione Castri Ambaziae {Chron. d'Anjou, éd. Salnion, p. 32) : « Philippus rex annis xlvii regnavit, qui obiit anno incarnati Verbi millesimo centesimo septimo ; cujus regnum Lodovicus Pinguis, filius ejus, suscepit, qui uxorem duxit (iliam comitis de Moriana, ex qua genuit duos fiiios Philippum et Lodovicum. » Henri de Huntington (éd. Arnold, p. 312) : u Philippus oUm pinguedine defunctus est. Lodovicus

adhuc juvenis pinguedine tamen jam morluus est ^ » Père et mère obèses (cf. ci-dessus, Chap. VII).

C. Motilité. Doit renoncer de bonne heure à Tusage du cheval. Plus lard, immobilisé au lit par le développement presque monstrueux de la polysarcie et la faiblesse consécutive (Suger, éd. Molinier, p. 123 : « Ea lamen corporis debilitatus gravitate, etiam lecto rigidissiraus »).

D. Système nerveux. Surnommé V Éveillé (« A mullis non dormiens cognominaretur. » Chronicon Gaufredi Vosiensis, HF. XII, 430).

E. Fonctions génésiques. Obèse à excès sexuels*, comme

1. Suger, Vie de Louis le Gros (éd. Molinier, p. 108) : u Verum temporum lustro peracto, cum Alvernoinim comitum perfida levitate solverelur, récidiva episcopi et ecclesie calamitas recidivam reportât régi querimoniam. Qui se casso labore adeo defatigatum dedignans, collecte primo multo majore exercilu, terram repetit Alvernorum. Jamque gravis corpore et carnée spissitudinis mole ponderosus,cum alius quislibet, pauper etiam, tanta corporis periculosi incommoditate equitare nec vellet nec posset, ipse contra multorum amicorum dissuasionem mira animositate rapiebatur, et quod ipsi etiam juvenes horrebant, estivos junii et augusti tolerans calores, impatientes calorum deridet, cum sepius eum angustiis paludum, locis fortissimis suorum lacer tis sustentari oporteret. »

2. Epistolae Ivonis Carnotcnsis episcopi (H F. XV, ICI). Lettre i38 : « Ludovico, Dei gracia Francorum^ Begi, IvOj eadem gralia humilis Carnolensis ecclesiae minister, in eo vivere et regnare, cui servire regnare est, Quod fama vulgante audivimus, hoc ex literis vestrae excellentiae certius didicimus: videlicet quod neptem Flandrensis comitissae, puellam aetate nubilem, génère nobilcm, bonestis moribus ut dicitur laudabilem, in uxorem ducere dispônatis. Quod nos et Deo placitum esse credimus, et bominibus vestrae famac honestatem et regni vesiri soliditatem sincère diligentibus gratum esse cognoscimus.... Ad haec, si spiritus Dei in vobis est, sicut utilitati vestrae, ita stabilitati regni et paci ecclesiarumprovidere debelis. Quae omnia, si sine successore de bac vita migra veritis, in multas scissuras dividentur, et fiet quod Dominus dicit : Omne regnum in seipsum divisum desolabitur^ et domus supra domum cadet, Quao ruina quanta sit futura, quamque miserabilis, nec lingua potesl dicere, nec bumanus animus sufiicit cogitare. Ut ergo haec omnia vitentur incommoda, ad ineundum vitae conjugalis ordinem nolite moras innectere, ne de eo quod sœpe proposuistis, et saepe distulistis, cadat in vos hostilis illa irrisio,//tc homo coepit aedificare, et

LOUIS VI. 22i

son père (cf. ci-dessus, p. 214). Sur Louis le Gros« au point de vue génésique, cf. Luchaire, Annales^ p. xxxvi).

§ 2. Antécédents pathologiques, A. En 1101, maladie grave. Orderic Vital, IV, 196-197 : « Deinde procax noverca veneficos adhibuit, magnorumque pollicitationibus praemiorum soliicitavit et regiam sobolem veneno infecit. Praeclarus itaque juvenis in lectum decidit, et per aliquot dies nec manducare, nec dormire potuit. Pêne omnes Galli contristabantur, quod régis genuinus hères periclilaretur. Tandem, cunctis Francorum archiatris fatiscentibus, quidam hirsutus de Barbarie venit, et apodixen medicinalis peritiae super desperatum juvenem exercere coepit, Deoque volente, indigenis medicis invidentibus, profecit. Denique regia soboles convaluit, sed omni postmodum vita sua pallidus extitit. »

B. Diarrhée chronique (fréquente dans certaines formes d'obésité). Grave attaque en 1135 * (ou 1133 selon les HF.) *; — en 1137 (Suger, 124 : « ventris profluvio, sicut aliquando consueverat, graviter cepit anxiari »).

non potuit consummare. Feslinate ergo, ut de lumbis vestris exeat, qui vanam spem tôt ambitiosorum hominum deslruat, et ad unius spem mobilitatem reducat. Quae res et illicitos motus carnis compescet, et detractores vestros atque irrisorcs la conspectu vestro silere faciet. Valoat Celsitudo vestra, et non désistât a bono proposito. »

1. Orderic Vital, V, 48 : « Tune Ludovicus rex Francorum xxviii regnisui annum agebat^ctexinanitione diarriaeattenuatusaegrotabat. Metu igitur mortis, domum suam et quaeque liabebat disposuit, et praecipuos Gallorum optimales Tedbaldum Blesensem atque Radulfum Parrouensem accersiil, eosque, quia discordes erant, pacificavit. Filio quoque suo Ludovico Floro regnum Galliae commisit, quem ante triennium regem Remis constituerai, et ab Innocentio papa cum tota synodo xiii archiepiscoporum et cclx episcoporum x kalendas novembris coronari fecerat, cum tripudio multitudinis quae aderat. Desperantibus siquidem de rege archiatris, omnipotens Adonai, qui ter quinosannos Èzechiaeregi ad vitam donavit,aegrotanti Ludovico spatium vitae prolongavit, et melioratîonem transacti status pro correctione vitae ex insperatocontulit. »

2. Une note de M. Brachet montre qu'il comptait vérifier cette date. (A. B.-K.)

C. En 1130, blessure à la cuisse. Suger, éd. Molinier, p. 117 : <c Qua guerra ipse etiam rex, quia railitaris vir erat, semper promptus in hostes, balistarii immissionequadri crure perforatus, lesus valde, multa animositate vilipendebat, el tanquam si régie majestatis thronus vulneris dolorem dedignaretur, rigide angustiam quasi non sustinens sustinebat. » li en soutirait encore sept années après, au moment de sa mort (Suger, 124, ann. 1137 : « leso crure et vix deportato »).

§ 3. Mort. Consécutive à plusieurs rechutes de dysenterie *.

1. Suger, éd. Molinier, p. i25 : « Cum autem de die in diem gravi diarrie turbaretur motu, tantis et tam molestis medicorum polionibus, diversorum et amarissimorum pulverum susceptionibus ad restringendum infestabaiur, ut nec etiam ipsi incolumes et virtuosi sustinere prevalercnt. Qui inter bas et bujusmodi molestias« innata dulccdine benivolus, omnibus ita blandiebatur, omnes admittcbat, omnes demulcebat ac si nichil molestie paferetur. Asperrimo itaquc profluvii motu et longo macerati corporis defectu, dedignatus viliter aut inopinate mori, convocat religiosos viros, episcopos et abbates et muUos ecclesie sacerdotes, querit, rcjecto pudore omni, ob reverentiam Divinitatis et sanctorum angelorum, coram devotissime confiteri et securissimo Dominici corporis et sanguinis viatico exitum suum muniri. Cumque idipsum preparare festinant, rex ipse, etc.

« Cum autem cunctis admirantibus, facta primum peccatorum confessione, devotissime corporict sanguini Jesu Christi communicasset, tanquam ilico convalcscere incipiens, ad cameram rediit, omnique secularis superbie rejecta pompa, soia linca culcitra decubuit. Cumque eum de tanto tantillum, de tam alto tam humilem bumano more me deflere conspicaretur : « Noli, inquit, karissime amice, <( super me dellere, quin potius exultando gaudere, quod Dei miseri- <( cordia prestitit me in ejus occursum, sicut vides, préparasse. )>

(( Cum autem paulatim ad incolumitatem respiraret, quo potuit Tehiculo prope Milidunum ad Ûuvium Sequane, occurrentibus et concurrentibus per viam ei obviam et Deo personam ejus commendantibus a castellis et vicis et relictis aratris devotissimis populis, etc.... »

Id. ibid, p. 129 : u Estuabant eo tempore estivi calores solito nociviores, quorum consumptione aliquantisper soluti et valde contriti defatigabamur. Quorum intolerabili solutione cum dominus rex Ludovicus Parisius récidiva profluvii dissenteria gravissime fatigaretur, omnino defîciebat. Qui nunquam super bis impro-

§ 4. Légende de V empoisonnement en 1101 (Orderic Vital, IV, 196, cité plus haut).

§ 5. État psychique, A relever chez Louis VI Tinsiinct de combativité (Louis dit le Gros ou le Batailleur, — et Suger, 75 : « Ultra quam regiam deceret majestatem miles emeritus ») ; une candeur bienveillante allant jusqu'à la simplicité (Suger, 9 : « Benivolus, quo etiam a quibusdam simplex reputabatur » ; — Ive de Chartres, HF. XV, 160 : « Homo simplicis naturae », et aussi Chronicon Mauriniacense, II F. XII, 68 : « ...homo simplicis naturae, magnanimus atque in militia praeclarus »); — de la débonnaireté (Suger, 125 : « Innata dulcedine benevolus » et aussi : « Rex erat dulcis et ultra humanam opinionem mansuetus. » Suger, 79) alliée à une extrême cupidité (Guibert de Nogent, HF. XIII, 251 : « Armis strenuus, pro negotio inertiae impatiens, animo sub adversis intrepidus, cum alias bonus esset, in hoc non aequissimus erat, quod vilibus et corruptis avaritia personis nimie aurem et animum dabat... » et Luchaire, Louis le Gros, p. xxxv-xxxvi).

Section 2. — Femme de Louis le Gros.

§ t. Adélaïde, fille d'Humbert II, comte de Maurienne et de Savoie, et de Gisèle de Bourgogne. Épouse, en 1115, Louis VI. — f 1154. La sœur d'Adélaïde, Agnès, mariée à

vidus, accito venerabiii Parisiensi episcopo Stephano, et religioso Sancti Victoris abbate Gilduino, cui familiarius confitebatur eo quod monasterium ejus a fondamine construzerat, et confessionem repelit et exitum suum viatico Dominici corporis muniri devotissime satagit. Cumque se deferri ad ecclesiam sanctorum Martirum faceret, ut quod votum sepius spoponderat humillime persolveret egritudinis anticipatus angustiis, quod opère non potuit, corde et animo et voluntate complevit. Precipiens ergo tapetum terre et cineres tapeto in modum orucisdeponi, ibidem manibus suorum depositus, signosancte crucis presentiam suam muniens, tricesimo regni administracionis, etatis vero ferme sexagesimo anno, kalendis augusti, spiritum emisit. »

Archambaud VII * de Bourbon, fut l'aïeule de Henri IV.

§ 2. Anamnèse héréditaire. Pas de renseignements.

§ 3. Anamnèse personnelle. Pas d'autre renseignement que celui de Textrôme laideur de la Reine, Elle avait été fiancée à Baudouin III comte de Hainaut, mais lorsque celui-ci Teut vue il reprit sa parole et fut obligé de laisser la ville de Douai aux mains de son oncle Robert, qui se Tétait fait donner en gage pour le cas, qu'il prévoyait, où Baudouin romprait son engagement '.

1. Archambaud VII d'après Tédit. Ghantelauze-Steyert, et d'après Stockviss ; Guichenon (I, 219) le nomme Archambaud VI.

2. Gilbert de Mons (IIF. XIII, 419, note d) : a Balduinus, miles juvenis, cornes Hanoniensis, pace cum Flandrcnsibus inita, quamdam Roberti comitis neptem, quam nccdum viderai, nec de ejus deformitaie nimia, aliquid audierat, promisit et jura vit ducere in uzorem. Unde Robertus, virastutus, ne Balduinus possct resilire, Duacum castrum quod proprium est comitis Hanoniensis, sibi ezinde obligari fecit, acceptis obsidibus qui castrum illud custodirent ; et si comes Hanoniensis a nuptiis juratis retrocedcret, ipsum castrum ei pro quadam summa pecuniae magna traderent. Gontigit autem Balduinum illam vidisse, quam visam nimia turpiiudine indecentem spre- I7t7 ; et a pacto recedens nuptiali, duzit Idam in uxorem, Lamberti comitis Lovaniensis sororem. Unde Duacum ita in manus Roberti Frisionis et suorum successorum multorum Flandriaccomitum devenit, nec ab Hanoniensibus per pecuniae solutioncm, nec per juslitiam retrahi poterat. »

Page 1