Partie III. — Épisode du mariage de Philippe-Auguste
et dingeburge.
Arrivons maintenant à Tétude du mystérieux problème de psycho-physiologie conjugale qui a vainement exercé depuis six siècles la sagacité des historiens de Philippe-Auguste. Je veux parler de Tétrange union du roi avec Ingeburge : abandon de la princesse danoise par son mari aussitôt après le mariage ; — lutte consécutive de vingt ans entre les deux époux (1193-1213); — emprisonnement d'Ingeburge pendant douze années dans la forteresse d'Étampes (1201-1213); — réconciliation finale (feinte ou réelle) des deux époux, qui persiste jusqu'à la mort du mari (1223).
Quelle a pu être la cause de cette subite et invincible répulsion du roi? C'est en vain que, dans l'espoir de la découvrir, Géraud [Ingeburge de Danemark^ Biblioth. de l'École des Chartes, 1844) a fouillé les archives de France, — Davidsohn {Philippe 11^ August von Frankreich und Ingeborg, Stuttgart, 1888) celles de Danemark et d'Italie, — la question n'a pas fait un pas. Comme l'a remarqué M. Pfîster ( Bévue critique^ 1888, II, p. 491-492) avec sa pénétration accoutumée, cet énorme travail est jusqu'à présent resté sans résultat.
L'histoire s'étant montrée impuissante à résoudre ce délicat problème, nous sera-t-il permis d'appeler à notre aide les sciences biologiques? Quand môme leur méthode (si différente de celle de l'histoire) ne nous fournirait qu'une solution partielle du problème, le gain n'en serait pas moins
précieux dans une question classée depuis longtemps au nombre des loci desperaii de l'histoire.
Avant d'aborder la discussion des faits, précisons brièvement la position de la question. Le lundi 14 août 1193, arrivée à Amiens, sous escorte des envoyés danois, de Isl belle princesse ipulcherrima : Rigord, éd. Delaborde, I, p. 124) Ingehurge, sœur du roi Kanut de Danemark; elle y retrouve son fiancé venu à sa rencontre jusqu'en Picardie.
Philippe-Auguste, dans son impatience, exigea que le mariage fût célébré en hâte le jour môme de l'arrivée de la jeune princesse à Amiens, 14 août : « Rex ipsius praestolabatur adventum dilationis impatiens, ipso die desponsavit eamdem^ » ; la cérémonie du couronnement dut être renvoyée
1. HP. XIX, 342. Ex gestis Innocentii III papse fragmcntum, de Divortio Régis Philippi Augusti, auctore incognito, sed coœtaneo : u XLVII. Innocentius Petrum, diaconum cardinalem, queni ipse postmodum in presbyterum ad titulum S. Marcelli promovit, direxit m Galliam, tria sibi prœcipiens et injungens, videlicet ut exhortaretur et induceret populos ad Terrœ sanctœ succursum ; ut pacem vel treugas inter Francorum et Anglorum Reges componeret et firmaret; et ut ipsum Regem Francorum, ad dimittendam superinductam et reoipiendam uxorem propriam, quani injuste dimiserat, commoneret et cogeret, si nécessitas postularet. Ipse vero profectus, circa primum capitulum usque adeo, divina gratia favente, profecit, quod innumcra tam milituin quam peditum multitudo, ad verbum cxhortationis ipsius, signum crucis suscepit ad obsequium Crucifîxi, cum quibus et quidam episcopi et abbates ac alii muiti clerici peregrinationis propositum assumpserunt : inter quos principales fuerunt Theobaldus Cornes Trecensis, Ludovicus Cornes Blesensis, Balduinus Comes Flandriœ ac Haynoniœ, et Cornes de Sancto-Paulo, Suessionensis et Trecensis episcopi, et quidam ordinis Cisterciensis abbates. Circa secundum quoque capitulum idem legatus ita processit, quod Philippus Rex Francise, in manu cjus data fide, promisit se ad mandatum ipsius pacem vel treugas cum Rege Angliœ initurum. Richardus autem Rex Anglise, se difîîcilem ostendebat ; sed cum idem legatus ei cœpit rigorem ecclesiasticum intentare, saniori ductus consilio acquievit, et quinquennales treugas composuit inter Reges, faciens quœdam castella, quœ tune unus firmaverat contra alium, demoliri.
« XLVIII. Circa tertium vero capitulum ad pleniorem intelligentiani est notandum quod, defuncta prima uxore Philippi Régis Francorum» ûliâ Balduini Comitis llannoniœ, nepte videlicet Philippi Comilis.
au lendemain des noces et eut lieu en effet au jour et à Theure fixés en Téglise cathédrale d'Amiens : en présence des douze
Flandriœ, de qua susceperat unum filium nomine Ludovicum, tracta tum est in ter ipsum et Canutum fîegem Danorum, ut Ingeburgim sororcm ipsius idem Hex Francise duceret in uxorcm; missoque Stephano Noviomensi episcopo cum rcgio apparatu, ut illam adduccret, ipse Rcx eam cum multo desiderio cxpetebat. Cumque de ipsa suscipienda in conjugem et tenenda prœstitœ fuissent sulficientes et idoneae cautiones, frater ejus transmisit cum ea Petrum Roschildensem episcopum cum idoneo comitatu. Quœ cum transvecta per mare pervenisset Ambianis, ubi Rex Franciœ ipsius prœstolabatur adventum dilationis impatiens, ipso die desponsavit eamdem ; et, congregatis princîpibus tam ecclesiasticis quam mundanis, sequenti die per manum Willelmi Remensis archiepiscopi fecit eam secum solemniter coronari. Sed inter ipsa coronationis solemnia, suggerente diabolo, ad aspcctus ipsius cœpit vehementer horrescere, tromere ac pallere, ut nimium perturbatus vix sustinere posset finem solcmnitatis incœpta^ Statimquc motum est verbum divortii celebrandi propter afRnilatis obstaculum quod inter eos quidam existere mussitabant, dicentes quod secunda contigerat primam uxorem in gradu consanguinitatis quarto vel quinto : sed, aïiis asserentibus quod id sine turpi nota subito fieri non valeret, aliquantulum est dilatum ; et intérim suggestum est Régi ut ad illam acccderet, si, forsan afTectu mutato, carnaliter illam cognoscere posset. Accessit igitur Rex ad illam apud Fossatum prope Parisius, quo fecerat illam adduci, et, torum ejus ingressus, post paululum ab illa recessit, in tantum habens illam exosam, ut vix sustineret coram se de illa fieri mentîonem. Asserebat autem Regina quod Rex carnaliter illam cognoverat; Rex vero e contrario affirmabat quod ei non poterat carnaliter commisceri.
(f XL IX. Convocatis igitur prœfato Remensi archiepiscopo, in sua provincia tune apostolicœ sedis legato, et aliis quibusdam episcopis, coram cis accusatum est matrimonium, ipsa Regina quid ageretur penitus ignorante, utpote quœ, compatriotis remissis ad propria, quasi sola remanserat, linguœ Francorum prorsus ignara, et afïinitate per quosdam testes incontinente jura ta, mox idem archiepiscopus sententiam divortii promulgavit ; quœ cum Reginœ per quemdam exponeretur interpretem, illa, ultra quam dici posset admirans, liens et ejulans exclamavit : Mala Francia! mala Francia! et adjecit, Roma ! Roma ! Non enim aliter noverat Gallicis verbis talem exprobrare sententiam, aut sedem apostolicam appellare. Protinus ergo Rex illam a regno Francorum emisit, et in quodam cœnobio monialium extra regni fines fecit utcumque deponi.
« L. Turbati sunt multi, quin et pêne omnes qui Deum timebant et justitiam diligebant, super sententia tam iniqua ; pervenitque fama vel magis infamia bujus facti ad Cœlestinum tune temporis Papam :
3i0 PATHOLOGIE MENTALE.
évoques de la métropole de Reims, des envoyés du roi de Danemark, d'une brillante assembléede seigneurs et de chevaliers et d*une immense multitude de peuple {Annales Aquicinci. monasL HF. XVIII, 546). Ingeburge est sacrée en grande pompe par Tarchevêque de Reims Guillaume de Champagne ^ La cérémonie terminée {eodem die quo coronaia fuerai, ab
qui cum per magistrum Meliorem, tituli sanctorum Johannis et Pauli presbyterum cardinalem de Francia redeuntem, veritatem plenius et certiùs cognovisset, quia factum erat notorium quod nulla poterat tergiversa tione celari, sententiam illam divortii, contra ignaram et indefensam inordinate et impetuose prolatam, auctoritate apostolica irritavit, interdicens Régi per nuncios et apices suos ne aiiam sibi prœsumeret copulare. »
i. Rigord (éd. Delaborde, I, 124) : « lisdem temporibus Philippus rex misit Stephanum Noviomensem episcopum, virum venerabilem, ad Kanutum regem Danorum, rogans eum et deprecans quod unam de sorori bus- suis, quam ipse legitimam haberet uxorem, ei mittere dignaretur. Quo audito^ rex Danorum Kanutus gratanter accepit, et Ingeburgem sororem suam pulcherrimam, puellam sanctam et bonis moribus ornatam, nunciis régis Francorum tradidit et muneribus suis honoravit; et accepta licentia, ventis et mari se committentes, apud Atrebatum venerunt, ubi rex Francorum Philippus cum episcopis et regni proceribus cum maximo accurrens gaudio, Ingeburgem diu desideratam in legitimam duxit uxorem et in reginam Francorum coronari fecit. Sed mirum! eodem die, instigante diabolo, ipse rex, quibusdam, ut dicitur, malefîciis per sorciaras impeditus, uxorem tam longo tempore cupitam, exosam habere cepit; et, paucis revolutis diebus, linea con sanguin i ta tis per Carolum comitem Flandrensium ab episcopis et baronibuscomputata, per censuram ecclesiasticam hujusmodi malrimonium est separatum. Regina tamen Ingeburgis, ad Danos redire nolens, in partibus Galliarum in locis religiosis manere decrevit, malens continentiam conjugalem cum orationibus toto tempore vite sue servare, quam, alteri juncta, prima matrimonii fédéra maculare. Sed quia hujusmodi matrimonium injuste dicebatur fuisse dissolutum, Romanus pontifex Celestinus ad conquestionem Danorum misit legatos suos in Franciam, Meliorem scilicet presbyterum cardinalem et Cencium subdiaconum ; qui Parisius venientes, convocaverunt concilium omnium archiepiscoporum et episcoporum, necnon abbatum totius regni, in quo tractaverunt de reformando malrimonio inter Philippum regem et uxorem cjus Ingeburgem. Sed quia facti sunt canes muti non valentes latrare, timentes etiam pelli sue, nihil ad perfectum deduxerunt. »
ipso rege cepit jure thori et carnis debiio privarï) \ le roi délaisse subilement la reine à rélonnemenl de tous : sans donner le motif de cette répulsion, il veut même remettre sa femme aux mains des Danois et la renvoyer en Danemark. Refus des ambassadeurs qui s'empressent de quitter Amiens (cf. ci-dessous p. 314, note).
Le 5 novembre 1193, quatre-vingt-deux jours après son mariage, le roi, avec la connivence de son oncle Tarchevêque de Reims, fait, par une assemblée de prélats et de barons réunie à Compiègne, prononcer le divorce entre les époux pour affinité au degré prohibé. Pour établir cette prétendue affinité à laquelle il ne croyait pas lui-même, Philippe fit présenter à rassemblée une généalogie fausse démontrant qu'Ingeburge était parente au degré prohibé de sa première femme Isabelle de Hainaut. Cette décision de rassemblée ayant été communiquée à Ingeburge, celle-ci toute en pleurs s'écria : « Mala Francia! Mala Franciaf Borna! Bornai », faisant ainsi appel en cour de Rome {Gesta Innocenta, XLIX; cf. ci-dessus note, p. 309). Après examen de la généalogie d'Ingeburge, le pape Célestin III casse la sentence de divorce (mars 1195). Cette décision est confirmée par son successeur qui va jusqu'à mettre le royaume de France en interdit. Sept années plus tard. Innocent III, qui avait besoin de Taide de Philippe- Auguste pour entreprendre la croisade contre les Albigeois^
i. Guillaume le Breton (éd. Delaborde, I, 195) : « Eodem anno, Philippus magnanimus duxit in uxorem Indcburgim sororem Kanuti régis Dacorum, [in civitate Ambianensi] ; que, eodem die quo benedicta et coronala fuerat, pcr sortiarias, ut dicunt, maleficiata, [ab ipso regc cepit minus diligi, et jure thori et carnis debito privari] et demum ab ipso, consanguinitate probata, separata est. Tamen a Francia non recessit [necessaria vite a fisco recipiens]. »
Idem^ ibidem, p. 246-247 : « Anno itaque ab incarnatione Domini Mccxiii navigio ad eundum in Angliam jam parato, Philippus rex magnanimus recepit in gratiam Isamburgim reginam, uxorem suam, filiam régis Danorum a qua jam per annos sexdecim et amplius dissenscrat, et facta est letitia magna in populo ; quia in ipso rege nihil aliud culpa dignum inveniebatur, nisi hoc solum quod dicte uxori sue carnis debitum subtrahebat, licet ei omnia necessaria alia honorifice ministraret. Unde, et ipsa in ipsius gratiam recepta, merito gavisi sunt universi, qui prius illum in ea dissensione tante virtuti contrarium esse dolebant. »
se relâche de son opposition dans la question du mariage du roi. Puisque le roi persiste à déclarer qu'il ne peut avoir commerce avec Ingeburge, le pape est disposé {Epist, Innocent., HF. XIX, pp. 496-497) à autoriser une enquête sur la base du maleficium^ c'est-à-dire à admettre la possibilité du divorce pour cause de sorcellerie.
[^a suite et les péripéties de cette lutte entre les deux époux n'intéressent plus que l'historien. Pour le biologiste, les éléments de la recherche sont circonscrits dans la période initiale du mariage.
La première question à résoudre est celle de l'anaphrodisie du roi, durant la nuit de ses noces, du lundi 14 août 1193 au mardi 15 août; elle s'établira par l'enquête papale sur le divorce du roi, les dépositions des parties, le témoignage des contemporains, etc. La réalité de l'impuissance établie, restent à fixer :
1"* Les causes psycho-physiologiques de l'impuissance, telles que les concevait la science médicale du xii* siècle.
S*" De ces causes scientifiques de l'impuissance, quelles sont celles que l'Église retient comme causes légales de divorce? On sait que le droit canon n'admet pas l'impuissance en soi comme motif dirimant : les espèces sont soigneusement distinguées.
3° Les motifs qu'a invoqués Philippe-Auguste dans ses deux procédures de divorce, et ceux qu'il a passés intentionnellement sous silence.
Quand ces trois questions auront été résolues, la physiologie pourra utilement formuler ses conclusions sur le cas du roi et d'Ingeburge.
A. — Réalité de ranaphrodisie de Philippe- Auguste dans la nuit du lundi 14 août au mardi 15 août 1193 :
P Affirmations du mari. — Le médecin Rigord (éd. Delaborde, I, 124) : « Sed mirum!... instigante Diabolo, ipse Rex, quibusdam, ut dicitur maleficiis per sorciarias impeditus,.. ». — Gesta Innocenta^ III, cap. 48 : « Asserebat autem regina quod rex carnaliter illam cognoverat. Rex vero e contrario
affirmabat quod ei non poiuerai carnaliter commisceri. » •2° Affirmations de la femme. — Lettre du Pape à Philippe [Episi. Innocent, y HF. XIX, p. 512) : « Saepefata vero regina constanter asseruit, etiam in judicio, quod tu eam carnaliter cognovisti. » — Lettre d'Ingeburge au pape Célestin III (août 1196 d. Langebeck, SS.Ber. Danic. VI, 85 et HF. XIX, 320) : (c Jam triennium est elapsum, quod Rex Franciae me in aetate uubili desponsavit et, prout naturalis ordo requirit, debitum reddidit maritale. » — « Et etiam cognita », dit le pape Célestin III dans sa lettre à l'archevêque de Reims. — Baïuze, MiscelL I, 422. — Guillaume de Newborough (éd. Howlett, 369) : « Solemniter nuptiali sibi fœdere copulatam, etiam thoro accivit. Verum post initi fœderis, ut dicitur, noctem unam (incertum unde ofTensus) abjecit eam\ »
i. Guillaume de Newborough, p. 360 : « Rex autem Francorum occurrit ei Ambiauis, ibique sollemniter nuptiali sibi fœdere copulatam, etiam thoro accivit. Verum post initi fœdcris, ut dicitur, noctem unam, incertum unde ofTensus, abjecit eam : rem plane faciens non tantum illicitam, sed etiam personœ regiœ multum indecoram. Causa sane pudendsp levitatis hujus varie assignatur. Dicunt enim quidam, quod propter fœtidum oris spiritum, alii, quod propter latentem quandam fœditatem repudiaverit eam, vcl quia non invenit eam virginem. »
Roger de Hoveden, Chronica, (éd. Stubbs), t. IV, p. 85-86 : « Defuncto papa Cœlestino, et Innocentio papa loco illius substituto, Cnut rexDacorum misit nunciossuos Romam ad Innocentium papam, et conquestus esteide Philippo rege Franciae, qui Botildam sponsam suam, sororem illius, injuste reliquerat, et aliam loco ejus in uxorem duxerat : conquestus est etiam domino papac de Willelmo Remensi archiepiscopo, et de aliis episcopis, et comitibus et baronibus Franciae, per quos divortium factum fuit inter Ipsum regem Franciae et Botildam reginam, post appellationem ab ipsa ad dominum papam factam. Adinstantiam igitur Cnut régis Dacorum, dominus papa Innocentius dédit in mandatis Petro de Capua, cardinali et apostolicae sedis legato, ut ipse modis omnibus induceret Philippum regem Franciae ad dimittendam adulteram suam, et ad rcsumcndam Botildam uxorem suam; et nisi fecerit, daret sentcntiam interdicti in regnum Franciae. »
Idem, ibidem, t. III, p. 224^225 : « Phihppus rex Franciae duxit sibi in uxorem Botildam^ filiam Waldemiri régis Dacorum. — Eodem anno Philippus rex Franciae desponsavit sibi Botildam, filiam WaU demeri quondam régis Dacorum, sororem etiam Cnut régis Dacorum modo regnantis, mense Septembris, apud Amiens, Sabbato : et in
3° Conclusions de Tenquéle papale. — A Taide des distinctions classiques : Nec solum coeundi poientia sufficere videtur^ sed potentia seminis quoque emilîendi requiriiur eiAn fada sii emissio, ubi^ quid^ etc., — Innocent III serre de très près la vérité entre les affirmations intéressées et opposées des deux époux. Dans une série de lettres (qui forment, par la finesse de l'observation, un remarquable chapitre de iheologia
crastino fecLt eam coronari et consecrari in reginam Franciae, coram nunciis régis Dacorum, qui eam ad cum duxerant : scilicet ea intentione, quod praedictus rex Dacorum veniret in Angliam cum navali exercitu. Sed in crastino primae noctis, qua praedictus rex Franciae illam uxorem suam cognoverat, voluit eam dimittere secreti sui conscius. Et cum ipse vellet eam tradere in manus nunciorum fratris sui, ad rcducendam in patriam suam, noluerunt eam recipere, sed abeuntes cum festinatione, reversi sunt in rcgiones suas, et illa remansit in custodia régis Franciae mariti sui. Et paulo post factum est inter illos divortium per Willelmum Remensem archiepiscopum, et per sacramentum Reginaldi Carnotensis et Philippi Belvacensis episcoporum ; et per sacramenlum Roberti comitis de Drues, et comitis de Nevers, et Walteri camerarii régis Franciae, et aliorum multorum; qui juraverunt quod praedicta fiiia régis Dacorum erat consanguinea comitis de Hainou, cujus fîliam idem rex Franciae uxorem habuerat : sed idem rex Franciae hoc fecit fieri, ut accipcret sibi in conjugem filiam comitis Palatini de Reno in Alemannia, avunculi supradicti Henrici Romanorum imperatoris. Quae cum régi Franciae a pâtre et aliis parentibus suis esset concessa, refutavit eum : et consilio matris suae nupsit Henrico duci Saxoniae nepoti Ricardi régis Angliae. »
Idem, ibidem f t. III, p. 306-307 : <( Eodem anno Philippus rex Franciae duxit sibi in uxorem fîliam ducis de Genest in Alemannia : quo facto Cnut rex Dacorum, frater praediclae Boltidae reginae Francorum, conquestus est Cœleslino papae de injuria quam praefatus rex Franciae fecerat sorori suae, qui eam dimisit sine causa cognita. Conquestus est etiam de Willelmo Remensi archiepiscopo, qui sine auctoritate apostolica, sedens pro tribunali, divortium fecit inter praedictum regem Franciae et Botildam sponsam suam, sine cognitione causae. Conquestus est etiam de... episcopis... comitibus,et... baronibus; qui juravorunt coram Remensi archiepiscopo, quod praedicta Botilda, et fiiia comitis de Haynou, quae fuerat uxor praedicti régis Franciae, ita affines erant in consanguinitate, quod idem Philippus rex Franciae nulla ratione debuit aut potuit praefatam Botildam habere uxorem. Et quamvis praedictus rex Dacorum paratus esset probare, illos falsum dixisse adversus eam testimonium, et quod divortium illud nullum fuit, nec teneri debuit; tamen, propter favorem régis Franciae, noluit eum Cœlestinus papa in hac parte exaudire. »
moralis)^ il blâme durement le roi de se prévaloir de motifs honteux pour un chrétien, mais il ne peut s* empêcher d'admettre in petto rhypothèse de la non-consommation possible du mariage. Lettre du pape à Philippe-Auguste [Epist. Innocent.^ HF. XIX, p. 512) : « Cui licet te asseras, non potuisse carnaliter commisceri^ fortasse tamen in ipso tali commercio aliquid circa eam extraordinarie peregisti. » — Lettre du pape à Guérin, vice-chancelier de France et plus lard évoque de Senlis : c< [Rex] in eum errorem inductus ut credat se licite posse jurare quod reginam uxorem suam carnaliter non cognovit, pro eo forte, quod, etsi commixtio sexuum in eorum carnali commercio intercesserit^ commixtio tamen seminum in vase muliebri non exstitit subsecuta * ... »
B. — Causes de Pimpuissance selon la science médicale du XII'' siècle.
Nous les résumerons, pour la rapidité de la discussion, dans le tableau suivant :
i. Lettre d'Innocent III à Guérin, vice-chancelier de France (HF. XIX, 554) : « Fratri Guarino, Illius testimonium invocamusqui scrutator est cordium etcognitor secrctorum, quod carissimum in Christo filium nostrum Philippum, Regem Francorum illustrem, tam sincera diligimus caritate, ut nihil ei ncgare velimus quod esset alicui concedendum. Verum, cum ea petit a nobis quae in salutis suae dispcndium redundare noscuntur, quo sincerius illum diligimus, eo cautius ea Tiegarc debemus, ne videamur ipsum non diiigere, sed odire. Cum ergo per quosdam adulatores, veritatis et justitiae inimicos, in eum sit errorem inductus, ut credat se licite posse jurare quod Reginam uxorem suam carnaliter non cognovit, pro eo forte quod, etsi commixtio sexuum in eorum carnali commercio intercesscrit, commixtio tamen seminum in vase muliebri non exstitit subsecuta ; nos confessiones ejusdem Reginae sub jurcjurando factas subtiliter attendentes, et salutem ipsius Régis paterne zelantes affectu, per nostras eum litteras exhortamur ut suum de caetero ab hujusmodi falsis insaniis avertat auditum, et praefatam Reginam pro Deo et propter Deum habeat commendatam, quae pro servata lege conjugii, quam Deus in paradiso ante peccatum constituit, longo est martyrio macéra ta : quam ettibi recommendatam esse volumus etmandamus,etc.... »