‹ Pathologie mentale des rois de France. Louis XI et ses ascendants. Une vie humaine étudiée à travers six siècles d'hérédité, 852-1483Chapitre 135 sur 205 · I. Période prodromique · texte numérisé non relu

I. Période prodromique

Y a-t-il eu dans la maladie de Philippe une période prodromique? L'existence et la nature d'une telle période sont aisées

cjus innotescendam legentiumque devotioneni excitandam, juxta sibi, dum infirmaretur, assistentium relationem veridicain, annotamus.

« Philippum itaque regcm, administraiionis regni anno viccsimo octavo, œtatis vero suœ quadragesimo sexto, die Lunap post festum Omnium Sanctorum, la stomacho gravis dolor arripuit, qui in eo vomitum et iluxum provocans, appetitus careniiam induxit, et in orc quasi insedabilem siccitatem. Sub hiis vero incommodis quasi languidus tribus scptimanis perseverans, die Martis ante festum sancti AndrcîP, facta ûdeliter confessione communioneque dominici Corporis suscepta, in lectum decidit. Cum vero de suo tcstamento aliisque rébus ad cjus salutem pertincntibus agcretur, ad superna lotis anhelans suspiriis, jam quantum in se erat suo rcddcns spiritum Crcatori, suam sententiam frequentius inlcrrumpens, sincera cordis devotione sœpe et sœpe dicebat illum versiculum ; « In manus tuas, Domine, commendo spiritum mcum », et cum fervore cordis bymnum illum dulcissimum, Jesv nostra. redemptio^ intcgralitor frequcntlssimc recitabat. Sed cl licct, ut ipsc dicebat, nuUum in capitc, corde, visceribus, lateribus dolorcm scntiret vel alia parte sui, scd solum gravabat eum oris illa siccitas et carentia appetitus, sacramentum tamen extremœ unctionis petiit, confessorem suum peccati redarguens nisi faceret quod petcbat ; significans ei tempus quantum adhuc vivere posset, etiam ultra quod evadere non va 1ère t ; cl, sicut ab codem confessorc accepimus veraciter, ita fuit....

(f Poslmodum vero factis et confirmalis inter filios aliquibus ordinationibus, rex devotissimus se totum recoUegit in unum, et mundum habens pro nichilo, se ad anteriora ferventer exlendcns, postmodum, multis prœsentibus, confessorem vocavit et nudato pectore, bracbiis ad modum crucis extensis, in hœc verba prorupit : « O frater Regi- <( nalde, ecce quid valet mundus; ecce rex Francise. Certc bene totum « est nichil quidquid pertinet ad fastum et gloriam hujus mundi. » Et sic spernens et infra se prosternens quidquid habebat in mundo, altior sœculo, jam in Domini sui potentias féliciter introibat, ad nichil aliud dirigcns aciem mentis suœ nisi quod spiritus recto ilinere dirigeretur ad Deum. Et licet indigcret labiorum irrigatione frequenli, tamen consolationem internam prœferens, confessori sœpius dicebat quod aqua benedicta cjus faciem irrigaret; et quotiescumque aliquid adhibebatur exterius : Frater Beginaldcy aquam benedictam î

« Ubi autem die Veneris, summo mane, aliquid quielis videretur habere, instantissime petiit animse suœ fieri recommendationem ; et ad hoc specialiter festinabat ut posset intelligere quicquid circa

à établir (malgré le silence unanime des chroniqueurs, GeofTroi de Paris, Jean de Saint- Victor, etc.) par le propre témoignage du frère du roi. A l'assemblée de Vincennes tenue en présence du successeur de Philippe le Bel, Charles de Valois dit expressément au jeune roi Louis le Hutin : « Pater tuus in tantam devenit tristitiam quod mortuus est ante tempus* », attribuant ainsi la mort du roi au chagrin qu^auraient causé à

recommendationem hujiis modi dicerelur. Obtinenie igitur ejus constantia, per vencrabiles fratres dominos Cathalaunensem episcopum et abbatem Sancti Dionysii commendatio est incepta. At ipse aspcctu regio eos circumspiciens qui astabant, quantam ^erebat in animo qualenique habebat in menle constantiam hilari facie pra?ferebat, habens continue cum quodam suo familiari quemdam sanctitatis dialogum, quamdiu elevare potuit manus suas, fronii suse simul et labiis imprimens signum crucis. Et in ter alla quœ illo fcrice sexUe summo mane ejus devotionem commendant, fuit illud quod proptcr suggesUonem et instantiam medicorum aquam puUœ degustare nolobat, quousque ipse confessor, vocatus a medicis, eum compulit degustare. Totum igitur illud mane cum mirabili devotione deducens, circa horam tertiam a suis omnibus cum multa humilitate veniam postulavit, et omnibus qui eum ofTendere potuissent omnem remisit ofTensam ; sed addidit quod quia fides et justitia se invicem concomitari debebant, contra justitiam furta, homicidia et alia crimina remittere nullatenus intendebat. Illo tempore, ipso audiente et intelligente, recita vimus historiam dominicœ Passionis, circa quam interdum ad ejus consola tionem aliqua notabilia dicebantur. Tandem cum appropinquaret ad finem, cum jam suum versiculum in manus tuas et cetera, et ympnum Jesu noslra redemptio ad plénum formare non posset, ipsum, prout poterat, inter labia revolyebat. Finaliter autem circa horam scxtam, ad confessorem dirigens verbum suum, sic dixit : « Frater Reginalde, bene cognosco vos et etiam hos omnes qui u estis hic. Orate Dominum pro me, et commendo vos ad Deum. » Et statim, dum recitando super eum offîcium de Spiritu sancto ventum esset ad illud evangelicum venil enim princeps mundi hujus, et in me non habet quicquam, rex clcmentissimus exspiravit, in vigilia beati Andreœ apostoli, apud Fontem Bliaudi : qui locus, sicut olim fuerat ci initium secundum carnem nativitatis in mundo, ita fuit ei vitse temporalis fînis et terminus, et felix initium gloriosi natalis in cœlo. » i. HF. XXI, 660 (J. de S'- Victor) : « Quod perpendens dominus Karolus constanter dixit coram rege : « Nepos, nos sumus omnes « confusi per unum hominem pessimum.... Iste fecit extorsiones et « recepta pecunia treugas Flamingorum in confusionem regni pluries « impetravit : propter quae pater tuus in tantam devenit tristitiam f< quod mortuus est ante tempus. »

Philippe les malversations d'Enguerrand de Marigny. Nous laisserons à l'ennemi mortel d'Enguerrand la responsabilité de cette interprétation étiologique inventée pour les besoins de la polémique politique, et nous ne retiendrons que Texistence du symptôme. De Taffirmation du frère de Philippe Ton doit conclure :

1^ Que le roi n'est pas mort des suites d'un accident de chasse ;

2* Que sa mort a été précédée d*une période de tristiiia^ c'est-à-dire d'un état de dépression mélancolique dont nous ignorons la durée.

Page 1