‹ Pathologie mentale des rois de France. Louis XI et ses ascendants. Une vie humaine étudiée à travers six siècles d'hérédité, 852-1483Chapitre 92 sur 205 · État somatique. Pas de renseignements · texte numérisé non relu

État somatique. Pas de renseignements

2. Mort. Pas de renseignements. Jeté en prison (avril 1068) par son frère cadet Foulque le Réchin qui s'empare du pouvoir à sa place *, Geoffroi le Barbu, délivré en 1106 par son neveu Geoffroi Martel II, meurt quelques mois après d'une maladie non définie [Gesta Consulum Andegavorum d. Chroniques d'Anjou, p. 141).

3. État psychique, 11 faut distinguer dans la vie psychique de ce prince deux périodes : une période normale (antérieure à 1068), — une période psychopathique (postérieure à 1068 et s'étendant jusqu'à la mort de Geoffroi en 1107).

Période normale. Orderic Vital, attendri peut-être au souvenir du traitement infligé à Geoffroi par son frère cadet, oppose à l'infamie de Foulque le Réchin les qualités morales de son aîné (Orderic Vital, II, 253 : « Goisfredus simplex et tractabilis moribus erat. » — Id. III, 323 : « Fulco [cognomento Richinus] infamiserat, etc. »). Les chroniques angevines, moins sentimentales, mettent au même niveau le bourreau et la victime {Chronique des Comtes d'Anjou^ éd. Marchegay, p. 359 : « De Gausfrido Barbato. Iste cupidus et avarus, crudelis et superbus, non Deum timens nec homines reverens... » — Id., ibid^ p. 360 : « De Fulcone fiichin, Sicut

1. Orderic Vital, éd. Le Prévost, II, 92 : « Per idem lempus, Goisfredus Martellus Andegavensium cornes post multa in rébus saeculi fortia gesta obiil, et quia liberis caruit, Goisfredo nepoti suo Alberici Wastinensium comitis filio honorem suum reliquit. Qucm Fulco f rater ej us cognomento Richinus post aliquot tempus fraudulenter cepit, principatum ejus arripuit, ipsumque in Castro, quod Chinon vocatur, per triginta annos carceri mancipavit. »

Id., ibid., II, 253 : « Defuncto Goisfredo Martello fortissimo Andegavorum comité, successerunt ex sororeduo nepotes ejus filii Alberici comitis Wastinensium, e quibus Goisfredus jure primogeniti obtinuit principatum. Non multo post Fulco, cognomento Richinus, contra Goisfredum fratrem dominumque suum rcbellavit, eumque per proditionem cepit, et plus quam xxx annis in carcere Chinonis castri clausum tenuit. » — Id., ibid., IV, 216: « Gosfrido perjurus Fulco dignitatem consulatus abstulerat, ipsumque apud Chinonem castrum fere xxx annis in carcere reclusumtenuera t. »>

frater ejus Barbatus, maie incoepii, pejus vixit, pessime vitam fini vit »).

Période psychopaihique. Postérieurement à 1068, Geoffroi devient fou dans sa prison. Cet état psychopathique persiste jusqu'à sa mort (Gesta Consulum Andegavorum dans Chron. des Comtes d'Anjou, p. 141 : « Martellus ipsum, vinculis soluium, per urbes et oppida, sua tamen sub custodia, libère ire permisit; ipse vero, in carcere turbalo cerebro, sensu aliquantulum minutus erat, nec diu post haec vixit. » — Chronicon Turonense magnum^ éd. Saimon, p. 130 : « Hic Martellus Gaufridum Barbatum patruum suum de carcere liberavit, tamen eum bene servare faciebat »).

B. Etat somaiique :

1. Antécédents physiologiques. Orderic Vital, Ilisl. Eccies., éd. Le Prévost, III, 323 :

« Ipse nimirum, quia pcdcs habcbal déformes, instituit sibi fieri longos et in summitalc acutissimos subiolares ; iia ut operiret pedes, et eorum celaret lubera, (juir vulf^o vocantur uniones, Insolitus indc mos in occiduuni orbem processit, levibusque et novitatura amatoribus vehementerplacuit. Undc sutores, in calceamcntis, quasi caudas scorpionum, (fuas vulgo pigacias [souliers h la poulainej appellant, faciunt, idquegenuscalceamentipcne cuncti, divites etegeni,nimiuni expetunt. Nam antea omni tempore roiundi subtolares ad forniam pedum agebantur, eisque summi et médiocres, clerici et laici, competenter utebantur. At modo S8f»culares pervcrsis moribuscompetens schéma superbe cupiunt ; et quod olim honorabiles viri turpissimum judicaverunt, et omnino quasi stercus refutaverunt, hoc moderni

! quasi mel dulce aestimant, et veluti spéciale decus amplectentes

I gestant. »

2. Fonctions génésiques. Gesta Arnbaz. Dom, {Chvon.d'Aniou), p. 191 : « Pernimium libidinosus ». — Chron, de gestis Consulum Andegavorum, éd. Marchegay, p. 140 : « Libidinosus Fulco ». — En 1089 Foulque, âgé de près de soixante ans, répudie sa troisième femme (la seconde, Hermengarde de Bourbon, également répudiée, étant encore vivante) pour épouser Berlrade de Montfort adhuc tenera virgo (Orderic Vital, III, 321). — Cf. l'appréciation de Thonnête et exact chroniqueur anglo-normand tant sur ce dernier mariage de Foulque (Orderic Vital, III, 322 : « Deinde Andegavensis

consul concupitam puellam gaudens suscepit, et viventibus adhuc duabus uxoribus, tertiam desponsavit, quae filium ei, nomine Fulconem, peperil ») — que sur la fuite ultérieure de cette quatrième épouse qui se fit enlever en 1093 par le roi de France Philippe 1"*.

3. Mot^t. Pas de renseignements [Chronicon Turonense magnum, éd. Salmon, p. 131 : « Anno Domini MCIX° obiit Fulco Rechin cornes Andegaviae »).

C. État psychique. Chronique des Comtes d'Anjou, éd. Marchegay, p. 360 : « De Fulcone Richin. Hic licet in juventute strenuus Fulco haberetur, ad annos viriles venions, gulositati, ebrietati, libidini, inertiae et pigritiae subjacuit* Quamobrem nec ipse justitiam, nec alii per ipsum vel pro ipso faciebant, sed magis contra justitiam in Andegavensi vel Turonensi solo muiti insurrexerunt raptores, vel depraedalione mercatorum eunlium et redeuntium, debilium disturbantes negotia. Qui, sicut frater ejus Barbatus, maie incoepil, pejus vixit, pessime vitam finivit. » — Gesta Ambaz. Dom. (/. c. p. 195) : « Cornes protervus ». — Orderic Vital (III, 323) n'est pas plus indulgent : « Hic in multis reprehensibilis et infamis erat, multisque vitiorum pestibus obsecundabat. » Sur les singuliers procédés de gouvernement employés par Foulque cf. la même chronique anglo-normande (IV, 216) :

1. Orderic Vital, III, 387 : « Circa haec tempora in regno Galliac foeda turbatio exorta est. Bertradaenim, Andegavorumcomitissa,metuens ne vir suusquod jam duabus aliis fecerat, sibi faceret, et relicta contemptui seu vile scortum fieret, conscia nobilitatis et pulchritudinis suac, fidissimum legatum Philippe, régi Francorum, destinavit, eiquc quod in corde tractabat, evidenter notificavit. Malebat enim uUro virum relinquere, aliumque appetere, quam a viro relinqui, omniumque patere despectui. Denique mollis princeps, comperla lascivae mulieris voluntale, flagitio consensit, ipsamque, relicto marito Gallias expetentera, cum gaudio suscepit. Porro generosam et religiosam conjugem suam, Bertam, nobilis Florentii duels Fresionum filiam, quae Ludovicum et Constantiam cnixa fueral ei, dîinisit, et Bertradam, quae fere quatuor annis cura Fulcone Andegavensi demorata fucrat, sibi copulavit. Odo, Bajocensis episcopus, banc exsecrandam desponsationem fecit, ideoque dono moechi régis pro recompensatione infausti famulatus, ecclesias Madanti oppidi aliquandiu habuit. »

« Eodem mense, Goisfredus Martellus, Andegavorum cornes, Condatuzn oppidum super Normannum de monte Revelli obsedit, et viriliter cxpugnavit. Erat enim idem strenuus et fortis justitiarius, etcum virgadisciplinaeacriterimminebatfurumatquepraedonumcervicibus, quitus pater ejus parcere jamdudum erat solitus^ quia in praedis eorum et latrociniis cum eisdem laelabalnr crebrius^ acceptis inde sibi porlionibus, Deinde, postquam adolescens crevit, et ingentem nequitiam per patris sui detestabilem incuriam in Andegavensi provincia ebuUire prospexit, zelo Dei compunctus, miserae regioni,quae omnibus bonis abundaret, si pace potiretur, condoluit. »

D. Femme de Foulque le Réchin, Bertrade, fille de Simon I" seigneur de Monfort-rAmauri et d'Agnès d'Évreux (née? — f après 1108).

1. État somaiique. Pas d'autre renseignement biologique que celui de l'extrême beauté de l'adultère comtesse d'Anjou, et pseudo-reine de France ^

2. État psychique. Sur la psychologie de la comédienne consommée que fut Bertrade d'Anjou — (Suger, Gesta Ludovici VI, éd. Molinier, p. 57 : « Virago faceta et eruditissima illius admirandi muliebris artificii, etc.. ») — cf. la Vie de Louis le Gros de Suger, Vllisioria eccles. d'Orderic Vital, et surtout les Lettres de saint Ives (l'évoque de Chartres que Bertrade fit emprisonner en 1092 au château du Puiset, ce prélat s'étant opposé à son mariage avec le roi de France). Ces textes suffisent à mettre hors de doute la cupidité, la ruse, l'ambition (peut-être poussée jusqu'au crime, Orderic Vital, IV, 196-198) de l'astucieuse maîtresse de Philippe I".

§ 7. Foulque F dit le Hiérosolymitain (1092-1144. — Wilken, Gesch. der Kreuzzùge, II, 716, et Kugler, Gesch. d. Kreuz. p. 127 placent la mort de Foulque en 1143. Pour la date de 1144, voy. la démonstration décisive de Dodu, De Fulconis

i. Gesta Consulum Andegavorum d. Chron. des Comtes d'Anjou (éd. Marchegay, p. 140) : « Libidinosus Fulco sororem Amalrici de Monte Forti adamavit, cujus praeter formam nihil unquam bonus laudavity pro qua matrem Martelli dimisit, affirmans eam de génère suo fuisse ; quam dimissam Guillelmus Jallinniacensis, vir ex nobilioribus Arvernorum, uxorem duxit. Ex sorore Amalrici, Fulco ûlium genuit qui, similiter ut pater, Fulco vocatus fuit, de quo iu subsequentibus loquemur. »

Hierosolymilani regno, 1894, p. 60) comte d'Anjou (1109), — roi de Jérusalem (1131; par son second mariage avec Méllsende, fille de Baudoin H roi de Jérusalem).

A. Etat somatique :

1. Habitas extérieur. Guillaume de Tyr, L. XIV, cap. 1 : « Virrufus instar David... statura mediocri ».

2. Antécédents physiologiques. Gesla consulum Andegavorum p. 143 : « Fulco armis strenuus ».

3. Antécédents pathologiques. En 1137 maladie non définie, en Palestine, consécutive aux souffrances du siège de Montferrand. Orderic Vital, V, 101 : « Ego gravi detineor infirmiiale. Unde non possum consanguineo meo succurrere. Nam propter aestus, et curas, atque labores, quos perpessus sum, et infirmas escas, quibus infeliciter inclusus in Monte regali nuper usus sum, lethiferam aegritudinem cum sodalibus meis incurri. »

Wûken {Geschichte der Kreuzzlige, II, 656) accorde ici toute créance au dire du chroniqueur anglo-normand. Le dernier éditeur d'Orderic (V, 99, n. 1) a sagement révoqué en doute Tautorité de cette affirmation de Tannaliste anglais.

Page 1