DU 24 JANVIER

Illustrîssîmo domino Sehastîano Jos'epho du Cambout de Pontchateau, Adam Olearius

Non infimam felicitatis mese partem e\islimo esse ciim tanli generis et nominis viro liahere liiterarum commercium ; quare quod silienii polus , illiid milii tnac, illusirissiine domine, liilerce fiieruiU; pmeserlim cùm singnlari gralià plence de lui in me affeclûs benevoli conslanliâ reddideiint me certiorem. Video scribendi ansam dédisse quamdam controversiam ortam inler Calvinisiam et pontiUciiim de reali prœsenliâ corporis et sanguinis Chrisli in S. cœnâ, et ponlificium slatnisse realilalem et transsubslanlialionem oliam credi à Cbrisiianis Orientalibus ; idque iiiter alia meo quoque tesiimoiiio affirmasse, quod expresse «rripserim Rutbenos credere transsubslanlialionem in sacra cœnâ ; quôd scilicel panis transmutetnr in corpus, etvinum in sanguinem. Quôd aulem banc meam relalionem allairare ausus fuit quidam Calvinista , et historiae meae fidem bàc in parle suspeclam reddere, vel plané rejicere allaboravit, suscipio œquè ac. statua a^nea inanes canum lalraïus. Quae hâc de re scripsi, non fuerunt mea somnia, sedaccepi Tex ore eorum qui bujus rei beiiè conscii erant , nempe à pasloribus nostrai Ecclesiœ in ipsâ Moscuâ ; 2° à quibusdam Zaaris inlerpretibns, qui à noslrâ religionc decesserant in Rutlienicam; 5° ab ipsis Rulbenicis iKcrcaloribus , qui non eranl ex fece plebis ; imô ab ipsis sacerdotibus et monachis : nec ulla fuit causa quâ commolus debuissem illi nationi aliquid in puncto religionis afliiigcre. Mihi neque seritur, neque melilur quid isti credant. lia houe non tradidi per oscitantiam, cujus me sciolus ille argiiere vult. Islc dùrn sludia humaiiitalis traclarit, procid dnbio osccdine laboravit , qui nescit quid per oscitantiam lieri consuevit. Solet quidem à quibusdam , de quorum grege ille forsan , per oscitantian» aliquid negligi el omilli , Hon aulem curiosè inquiri , apponi et statui , prout à nie faclum est. Si quis insuper meae relalioni non vult credere, ducat in consideralionem epistolam quam Joannes nieiropolila Russiae scripsit ad Papam, in quâ Ecclesiam Romanam mullorum errorum insimulai, nempe de jejunio sabbali, de conjugio sacerdolum , de Baplismo, de azymo in cœnâ , nec mentionem facil transsubstaniiationis. Si hune arlicuium cum Ronuinis non babuissent cominunem, lanquàm primatiinn,silenlio nonprœ teriissel. Extal, epistola illa apud Ilerbersieinium baroncm, de rébus Moscovitis, pag. 2"?, et seqq.

Quôd Armeni eliam credant Iranssubslantiaiionem, ci.gnovi ex palriarcbâ qui ad nos invisebat Scamachiie in Media , cujus injoci mentionem in Ilincrario meo

prirnsc editionis , pag. 296 , in 2, pag. 450. Et quia ha) nationes credunt transsubslanlialionem , hoc est transmutationem panis el vini in corpus et sanguinem , dubium non est quin veram praseniiam credant. Sed nec Rulbeni, nec Armeni circnmgestaiU Sacramentum in processionibus, qiias uxi-br.z-m pluribus in locis descripsi.

Desideras eliam scire, illustrissime domine, qure sil nostra fides de Eucbarisliâ. Scias nos Lnlheraiios credere veram et realern prœsentiam corporis et sanguinis Clirisli. Hine dicit pastor exhihendo panem benedictum : Nimm liin , dis ist der walire leib Cliristi fur deine sûnde in den todt. gegeben ; der slœrke und erhcdlc dich znm eivigen lebcn; et porrigendo calicem : Bas bliil Clirisli ani slamm des creulzes fur deine sûnde vergossen, etc. Et egodùm fruor hâc sacra (jûva|t, dico apud me : 0 Jesu Cliriste, te adoro et veneror, libi ago gralias quôd me dignaris pariicipein fieri corporis el sanguinis lui ; juxta luam instilulionem fiai in anima; mea; salulem; et slatuere (1) Chrislum Deum et hominem ubiquc et sempcr esse ado randum. Et quia credinius Ciirisium Deum, et hominem in aclione cœna; peciiliari modo prœsenlem esse, ac vcrè et subslanlialiler exhibcre vescenlibus corpus et sanguinem suum mediantibus symbolis lerrenis (sub pane scilicel et vino) benedictis , veneramur et adoramns illnm in bâc aclione. Qnandoautem benedicluspaniselbenedictuin viiiumnon ore accijiitur, sive non comeditur el bibilur, sed lanLùmc;ipsulis includitur, velcircumgestatur,non est Sacram«nunn, quia quamdam parles essenliales Sacramentum illud constituenles désuni , nempe accipere , comcdere et bibere. Hinc extra usum à Chrislo insiilutum non est Sacramentum. Illud nos docel deiiniiio cœna; ex ipsis instiiulionis Chrisli verbis desumpla : sacra cœna est actio ab ipso Cbrislo instituta , in quâ mcdianle benedicto pane corpus , et benedicto vino sanguis Chrisli accipilur. Sed intérim non credimus transsubslanlialionem, quam necCbrislus indigitare voluit, qui dixit: Accipite , hoc (se. quod vobis do) est corpus meum;^ aliàs dixisset : Hic, scilicct panis, est corpus mcum. Hinc Eucbarisliâ constat duabus rébus, lerrenâ et cœlcsti ; el ipse Bellarminus (lib. A, de Eiicharistià c. 29, § Sed Itœc, etc.) vocal rem lerrenam, symbola terrena. Sed hœc res sive symbola lanquàm organî rerum cœleslium reverenter suiit tractanJa, intérim tamen illa nos non adoramus; ccquè ac Chrislum olim

(!) Ce slatuere se rapporte à nos Lutheranot slatuere.

riÈCES DîVEUSrS rOUU la CROYAMCE des ÉGLISHS D'Or.JEAT.

îîf>'î

veslilus quitlem aJoralialiir, scd non ipsiiis vcslis , iicc prnesepc in qiio Chrislus jnccbat, à lril)iis Magis. runcdislingiiimns iiiier objcoliim adoralionis, et obycù acljiinctiim extcrnum. Jam vidct illiistrissimiis vir (j!i;x;ralio sit ciirEncharisiiaà nobis, neqiie in proccssioiiiI)iis circnnigeslalur, neqiie adoralur, quia scilicel i° non crcdimiis transsnbslantialioiiem , ncc 2° qnôd extra iisiiin à r,l»risio insiituuiin sil Sacraineiitun». Cur auiem non sub un à sed sub uiiâqnc specie communicamus, ratio est quia Cbrislus sub ulràquc specie iuslituii , aposloli et primiliva Ecclesia ila usurpavil. Nec nos movet quôd pnetor Christ! inslilulioneni ratio piiysica sujippdilare posset sanguiucm semper uniri corpori, quod Cbrislus cliam scivissct si ila voluisset instituere. Dixit : Bibite smiguinem, non : Edite. Deinde (iisliir iriplex unio, naturalis, personniis cl sncramentalis. Quôd corpus Cbrisli non est sine sanguine, porlinolad unioiiem naluralcm ; qnôd ul Dens et iiomo «bique praesens est, perlinet ad unioîiem persnna- 1cm: quôd Cbristi corpus jnediante benedicto pane inSacramenlo nianducalnr, et sangnis cjus benedicto vino bibitur, id perlinet ad uninnem sacramenlalein. Quisquis b:ioc confundit periculosè docel. C;inon in sacris communis est. Conlra cxpressum Dei verbiun et nwiidaium nu!l:c ralioncs humanœ audiri debcnt. Proplerea nobis non conveniens videtur decretum in Ojnstnnliensi concilio scss. 15 factum ; licèl Ciiristus cœuam vesperi et sub utrâque specie instituerit , et primiliva Ecclesia ita usurpaveril , hoc non obslanîe slaUiimus , etc. Sed nobis sufficil et incumbiî. Clirisli tnandato parère, et vcstigia apostolorum et primitivae Ecclcsi.T sequi , credereque qnôd Chrislus dixit : IIoc esi corpusmeum, comedite;el: Ilicestsanguis meus, bibite. Nec moramurCalviiiisla'îqui veram corporisetsanguinis prœsenlianri in S. cœnâ negant. II;cc, in(pinn! , crédit Ecclesia Lulberana unauinii consensu finnàque lide, conlra omncs obsîrcperai ralionis insuUus,

quâ ralionc Ciirislo Sacranicnli liujus auctori bonor sapienli;io, vcrilalis et omnipo(cnli;e iribuitur.

Ila'C sunl, illuslrissimc vir, qu;TC ad tuas bumanilale picnas debui aniuilnle et nccessitate jnssns respnndere. Caîterùm tola nostra religio Lulberana non est nova, ul adversarii noslri dicunt, scd antiquissima, quam Chrislus et aposloli docnernnt, inque prin)ilivà Ecdosià crediderinit ; imô onniia et singnla qu.ie in conciliis generaiibns pcr quatuor secula habilis communi consensu slaluerunt cl rejcoerunt, nos quoque slainiiniiselrejicimns; et alla post bxcaddilaslalutact lradiîinncs,ad salulem non nocessaria dicinuis, qnia lidcs ill;< CMlholica ad s:\luleni crat sufliciens. Ilinc et nos qui eamdem habenius fidem , speramus Kîquè salvos fieri , ac illi in primiliva Ecclesia..

Ignosce mihi, vir illnslrissime, si plura quàm à me fuerunt poslulala refcro; ex bono animo fit. Comnicndo tuo favori et benevoleniiac Me

Tuum scrvuni , Adam Olearium, diicis llolsntiœ bibliothecariiim.

Dabfim GoUorpnlï janunrn IGG7.

De peur que les paroles allemandes insérées dans cette lettre ne soient pas entendues de tous ceux qui la pourront lire , je pense quil est à propos que je les récrive ici un peu au large pour y pouvoir ajouter un glose interlinéaire mot pour mot.

Accipe, hoc est verum corpus Clirisli pro tuis Nimm bin, dis isl der wahre leib Cbrisli fijrdeine peccatis in mortem traditum, quod forli(icet et sïmde in den lodl gcgeben , der slx'rke und conservel te in œternam vilam.

erhalte dich zum ewigen leben.

Das blut Cbrisli am stamm dcscreuizes fiir dcine Sanguis Clirisli ad lignuni crucis pro ttàs siiiide vergossen , elc.

peccatis ejfusum.