LIVRE IV. DROIT DE FAMILLE
Quoique la tutelle des femmes fût prise fort au sérieux dans les anciens temps , cependant elle perdit peu à peu son véritable caractère primitif.
D'abord la lex Papia Poppsea délivra complètement une grande partie des femmes mariées de cette surveillance incommode.
Ensuite la lex Claudia l'adoucit notablement pour beaucoup d'autres femmes
Enfin on avait inventé plusieurs expédients ingénieusement combinés pour soustraire les femmes au moins à la tutelle la plus onéreuse, à la tutelle légitime des agnats2, et leur procurer des tuteurs à leur choix, par lesquels elles se sentiraient peu ou même pas du tout gênées. Ces expédients étaient , par exemple , la coemptio fiducise causa , tutelx ew'tandse gratta, la tutoris optio dans ses diverses formes , Vin jure cessio de la tutelle , etc.
La tutelle des femmes étant ainsi devenue depuis longtemps une vaine forme, presque ridicule, rien de plus naturel que de la voir disparaître peu à peu entièrement sous les empereurs qui suivirent Dioclétien.
Feminas perfectae œtatis in tutela esse, fere nulla pretiosa ratio suasisse videtur. Nam , quae vulgo creditur, quia levitate animi plerumque decipiuntur, et aequum erat , eas tutorum auctoritate régi , magis speciosa videtur, quam vera. Mulieres enim, quae perfectae aetatis sunt, ipsae sibi negotia tractant, et in qui-
busdam causis dicis gratia tutor interponit auctoritatem suam
Eaque omnia ipsorum (tutorum legilimorum) causa constituta sunt , ut , quia ad eos intestatarum hereditates pertinent , neque per testamentum excludantur ab hereditate, neque, alienatis pretiosioribus rebus , susceptoque sere alieno, minus locuples ad eos hereditas perveniat. Gai., Comm., i , § 190 et 192.
1 La lex Claudia supprima la tutelle des agnats pour les femmes.
[Note du traducteur).
2 Ces expédients , inventés avant la loi Claudia , perdirent , pour la plupart, beancoup de leur importance depuis cette loi. [Note du trad.)
494 DEUXIÈME PARTIE. EXPOSIT. SYSTÉM. § 189.
Tutores constituuntur tam mascuïis , quam feminis : sed masculis quidem impuberibus duntaxat , propter aetatis infirmitatem, feminis autem tarn impuberibus, quam puberibus, et propter sexus infirmitatem, et propter forensium rerum ignorantiam. Ulpian., Fragm., tit. xi , § 1.
Tutoris auctoritas necessaria est mulieribus quidem in his rebus : si lege , aut legitimo judicio agant , si se obligent , si civile negotium gérant, si libertae suae permittant, in contubernio alieni servi morari , si rem mancipi aliènent. Ulpian., Fragm., tit. xi, § 27.
Observandum praeterea est , ut , si mulier, quae in tutela sit , faciat testamentum , auctoribus iis , quos tutores habet , facere debeat; alioquin iuutiliter jure civili testabitur. Gaius , Comm., iv, § 118.
Pupillorum pupillarumque tutores et negotia gerunt , et auctoritatem interponunt, mulierum autem tutores auctoritatem duntaxat interponunt. Ulpian., Fragm., tit. xi, § 25.
Itaque si quis filio filiseque testamento tutorem dederit, et ambo ad pubertatem pervenerint, filius quidem desinit habere tutorem , filia vero nihilo minus in tutela permanet. Tantum enim ex lege Julia et Papia Poppaeajure liberoruma tutela liberantur feminae. Loquimur autem exceptis virginibus Vestalibus , quas etiam veteres in honorem sacerdotii libéras esse voluerunt ; itaque etiam lege duodecim tabularum cautum est. Gai., Comm., i, § 145.
In persona tarnen uxoris , quae in manu est , recepta est etiam tutoris optio, id est, ut liceat ei3 quem velit ipsa, tutorem sibi optare hoc modo : Titiœ, uxori mcœ tutoris optionem do. Quo casu licet uxori vel in omnes res, vel in unam forte , aut duas optare. Caeterum aut plena optio datur, aut angusta. Gai., t, § 150 et 151.
Potest autem coemtionem facere mulier non solum cum marito
suo, sed etiam cum extraneo aut matrimonii causa facta
coemtio dicitur, aut fiduciae.... Quae vero alterius rei causa facit cum extraneo , velut tutelae evitandœ causa , dicitur fiduciae causa fecisse coemtionem. Quod est taie. Si qua velit, quos habet tutores, reponere, ut alium nanciscatur.... coemtionem facit, deinde a coemtionatore remancipata ei, cui ipsa velit, et ab eo vindicta manumissa incipit eum habere tutorem, a quo manumissa est, qui tutor fiduciarius dicitur. Idem, i, § 114 et 115.
Sed olim quidem, quantum ad legem duodecim tabularum attinet, etiam fœminae agnatos habebant tutores. Sed postea lex