‹ PrédicatorianaChapitre 15 sur 73 · EXTRAITS DES SERMONS DE ME3NOT · texte numérisé non relu

EXTRAITS DES SERMONS DE ME3NOT

Le Père Menot, l né à Paris, était cordelier ; il est mort en 1518 dans un âge fort avancé. Il dit dans

I JVJichaeli Menoti sermones quadragesimales , Turonis <fe-v clama ti. Pansus , 1519 , 1/1-80, gotk. , prix 10 à 12 fr.

Sermones quadragesimales reuerendi patris Michaelis Menoti „ sacre théologie quondam professons Parisiensis, ab ipso oiim Parisiis declamati , nunc denuo et diligentissirae castigati', et novis legum atquè canonum additamentis locupletati. Parisiis x ex offîcina Claudii Ckevalloni, 1526, */^8° de 224 feuillets. Cette édition est la meilleure.

Michaelis Menoti sermones quadragesimales, Parisiis ab ipso olim declamati. Parisiis, 1530, wi-80, goth. : prix 7 à $fr.

II y a eu beaucoup d'éditions de ces sermons , qui malgré cela sont toujours rares. Le Ducbat pense qu'ils ont été traduits en latin pour en rendre la lecture utile à plus d'une nation ; mais l'abbé d'Artigny paraît prouver victorieusement qu'ils ont été prononcés comme ils sont imprimés , c'est-à-dire dans un latin entrelardé de français. Au reste, tout ce que nous en avons n'est qu'un recueil des extraits de ces sermons.

un de ses semions, en parlant de la danse : — « Cho rea est i ter circulare; Diaboli iter est circulare ; ergo chorea est motus diaboli. » — Il prouve la mineure de cet argument par ces passages : — « Circuivi terrain... Circuit quaerens quem devoret... In circuitu impii ambulant... »

Ce plaisant orateur prétendait quele moyen d'aller en paradis , « c'était de faire comme aux hôtelleries d'Espagne , où Ton paie avant que de manger , mais d'où l'on sort ami de l'hôte. De même les prédestinés ont beaucoup à souffrir sur la tare ; ils payent dans cette vie ; mais ils sont surs d'être heureux dans l'autre, au lieu que les mauvais chrétiens font comme aux cabarets de France, où l'on ne paie qu'en sortant; mais il faut payer, et souvent on a dispute ou l'on fait banqueroute. »

Le même Menot s'interrogeant lui-même dan* son sermon du lundi du quatrième dimanche de Carême * s'exprime ainsi : « Pourquoi Jésus-Christ trouva-tril mauvais que saint Pierre tirât l'épée contre Malchus dans le Jardin des Olives? Il y en a deux raisons ; la première , c'est qu'il était pape et que ce n'est pas le métier des papes ni des ecclésiastiques de faire la guerre ; la deuxième, c'est qu'il n'avait point pris de leçons d'escrime , non didkerat ludere de spatka ; car voulant couper la tête à Malchus, il ne lui coupa que l'oreille, nam volendo amputare caput, scidit auricutam. »

Dans un autre sermon, il demande pourquoi J.-C. donna plutôt les clefs de l'Eglise à saint Pierre

qu'à saint Jean qui le valait bien. C'est que saint Jean était son cousin et qu'il a voulu nous prouver par là que dans la distribution des bénéfices ecclésiastiques, on ne doit avoir égard ni à la chair ni au sang.

Menot dit dans un de ses sermons : a Que croyezvous que Ton trouve dans la chambre des prêtres ? des explications ou des commentaires sur l'Evangile? non , Nicolas de Lyra leur donnerait des maux dé tète ; mais on y trouve un arc, arcum ant balistam, enfin tout l'attirail d'un chasseur. » Disons-le, depuis long-temps le clergé de France est à l'abri d'un tel reproche.

Dans l'histoire du jugement de Salomon , il prétend que les deux mères plaidaient chacune leur cause avec chaleur, en présence du Roi, et que l'une jurait par sa foi ; le Roi leur dit : Taisez-vous, bavardes , je vois bien que vous n'avez jamais étudié à Angers ni à Poitiers pour savoir bien plaider , ut sciretis beat Ut i g are.

Dans son sermon de la femme adultère , il deinande pourquoi on n'amena point l'homme adultère : Possible , dit-il , que c'était Un de Messieurs. l Ainsi en fait-on aujourd'hui , on accuse le pauvre, On se tait du gros goddon.

Dans le sermon du vendredi après les cendres , il

1 On entendait alors pat Messieurs, les membres du Parlement.

s'exprime ainsi contre les gens du Palais : — Nunc domini justitiarii sunt ut catus ( le chat ) qui ponitur ad custodiendum caseum , ne illum rodant mures ; sed si catus apponat semel dentés, plus nocebit unico morsu quam mures in viginti. Sic Domini officiarii régis positi sunt ad tuendum populum communem pauperem , et tamen ei plus nocent super conductu unius processus sex alborum , quam omnes talliee , omnes impositiones et gabellœ et armigeri qui possunt eis venire in uno anno. » — Puis passant aux ecclésiastiques coupables de simonie : — « Audit e, Domini mei , quando scissor lignorum est in sylvâ, primo scindit arbores per pedem, postea grossos ramos , et tandem parvos , quos simul ligat. Sic isti protonotarii (abbates) qui habent illas dispensas ad très immô ad quindecim bénéficia et sunt simoniaci et sacrilegi , non cessant arripere bénéficia incompatibilia. Idem est eis ; si vacet episcopatus , pro eo habendo dabitur unus grossus fesciculus aliorum beneficiorum. Primo accumulabuntur archidiaconatus , abbatiae , dilo prioratus , quatuor aut quinque prebendae , et dabuntur haec omnia pro recompensatione, et non erit ramusculus in hoc fasciculo qui non beae serviat. Sed de quo serviet iste fasciculus ? certè ad comburendum animas yestras in igné inferni. Nonne dico verum : numquid bodie cardinalatus et archiepiscopatus sunt lardati de episcopatibus y et episcopatus pluribus abbatiis et priora-t tibus. Àd omnes diabolos talis modus faciendi. » Dans le sermon du mercredi après le premier

dimahche de Carême , il s'adresse ainsi aux dames du grand monde : — « O dominée nostrae delicatae, quaé nutritis corpus vestrum, cette vermine, cum tantà pœnâ , quae saepè noh cûratis venire ad ecclèsiam pro audiendo verbo Déi, non oportet facere nisi unum passum de vestrâ domo usque ad ecclesiam ; vix est le ruisseau à passer. Tamen nunc est ferè nona, et non surre&istife. Gtius evacuaretur stercus stabuli , iti quo fuissent quadraginta-quatuor equi ; on aurait plutôt enlevé le fumier if une écurie oii il y aurait eu quarante-quatre chevaux, quam domina esset disposita 9 qu'une femfoe n'aurait fini sa toilette , et posuisset toutes ses épingles. »

Dans son Germon du mercredi après le second dimanche ^ nôtre orateur s'indigne contre les prostituées qui excitent les jeunes personnes à la débauche :

« Est una Maq la, quae posuitmuttas puellas au

métier ; ad malum ibit, elle s' en ira le grand galop ad bmnes diabolos. Estne totum ? Non, elle n'en aura pas si bon marché, non habebit tarti bonum forum ; sed omnes , quas incita vit ad malum , servient ei de bourrées et de fagots pour lui chauffer ses trente côtes. »

Le même prédicateur dit, dans le sermon -du jeudi après le quatrième dimanche de Carême : « IntraniuS per unam portam in hune mundum , sed oportèt exite per aliam. O mûudani et mundanae! ndn potestis satiari de vos farderies. Si bene consideramus portam per quam intramùs , c'est une porte sale et dégoûtante : non est rex , papa , vel doinînus qui non debeat transire per hanc portam . Et si

prima est sale et vilaine, ita quod quando loqui oportet .de eâ, oportet baisser le front; adhuc secunda est vilior et fœtidior et pleine d'ordures. »

Dans le sermon du mercredi après le dimanche des rameaux , ce burlesque orateur dit la plus forte impertinence qu'on ait jamais proférée : — « Àudivi ab ore magistri Huet, in conventu parisiensi praedicantis , quod si non alia occasio se obtulisset , virgo Maria tanto zelo amabat redemptionem generis humani, quod propriis manibus filium crucifixisset- » Il est vrai qu'il ajoute : « capitehoc sanè, prenez cela du bon côté. »

Dans le sermon de la Passion , Menot demande les raisons pour lesquelles Judas choisit le baiser pour livrer le Sauveur ; il donne entre autres ces deux-ci ; « 1° Le plus grand embrasseur qui jamais fût, ce a été Notre Seigneur; quia quando apostoliejus veniebant ad eu m, prœsentabat eis os ; et hoc simulando fecjt Judas. 2° Quia Jacobus minor a capite roque ad pedes de robe et de gestes, assimilabatur in omnibus Christo ?. il ressemblait en tout à Jésus-Christ ; ita quod quando simul erant, videbantur esse duo fratres , et Judas timebat ne Jacobus caperetur loco Christi et quod cogeretur restituere pecunias. »

Il dit ailleurs : . — « In portis Jérusalem , sicut nos habemus hic imagines sanctae Mariae , sancti Francisa , erant imagines Moysis et Heliae ; et transeundo dessous les portes, ces images faisaient honneur et rêvé* rence à notre benoît Sauveur. »

Dans le sermon prêché à l'un des dimanches aprqe

îa Quadragésime , le Père Menot prit pour texte de son discours ce verset de Fépitre du jour : Domine , ne irascatur furor tous contra populum meum; et après avoir commenté ces paroles , il ajoute :

« Àstrologi dicunt quod sol transit per multa signa ; et quum est in signo Leonis, est fortissimi vigoris , omnia siccat et attrahit. Sic Christus qui est Sol justitiae, transit per multa signa. Fuit in Capricorne quandô antiquitùs peccata puniebat , ut de Dathan et Âbyron. Fuit in Virgine quando in utero Marias fuit novçm mensibus. Fuit in Gemini* quum duplicem habuit naturam, divinam et humanam. Fuit in Ariete, quando (ut dicit ïsaïe, iv) tanquam ovis ad occisionem est ductus , in morte crucis. Fuit in Sagittario, quando (Luc, xra) nisi pœnitentiam egeritis, simul omnes peribitis. Fuit in Pisce, quandô gloriam annuntiavit, et contemptum mundi docuit. Fuit in Cancro qui retrograditur ; sic Christus retrogradiendo incessit , quia regnum non erat de hoc mundo ( Joan , xix); de omnipotente factus est passibilis et mortalis. Erit in Librà in morte nostra , quia ponderabit opéra nostra , reddens unicuique quod suum erit. (Math., xvr, Apoc. xxn. ) Erit in Leone, quando in suô judicio animam districtè judicabit sine personarum acceptione; sicut Zeo ad nullius pavet occursum. Erit in Scorpione quando puniet dicendo : (Math. , xxv) Ite maledicti in ignem œternum. Et sic punget cauda ùt Scorpio. Justis aytem erit gaudium , quare eis dicet : Venite benedicti, etc. , etc. »

Le sermon de Menot sur le miracle des cinq pains est bien digne par son originalité de ce singulier prédicateur : — « Secundùm textum erant quinque millia hominum sine mulieribus et parvulis : unde possumus concludere, quôd erant , benè decem quatuor millia mulierum , quia yidemus per experientiam , quod in uno sermone pro uno homine sunt semper quatuor mulieres» Credo etiam quod erat magna multitudo puerorum, si mulieres illius patriae erant ita instructae sicut hujus civitatis > quae non venirent ad sermonem , nisi secum aflferrent puerum pendentem ad mamillam ; et cum hoc, magna multitudo puerorum ppst caudam, qui non cessabunt mugire durante sermone et impedire • prasdicatores et assistentes. Sed quaererem libenter, ubi Dominus studuerit facere prandium vél oonvivium. Credo quôd non Frequentaret peccatores hujus urbis, qui non oblivîscentur in banqueto potum cum cibo. Prandium hoc Domini simile erat prandio lemovici > à un repas de limousin ; videtis quôd qui sunt in Belsiâ vel Campaniâ contra unum murum , trahunt de sacculo bene sex libras panis quas totas comedent, nec super hoc bibent semel .: immô si habeant jûxta eos copinam Tini, facerent conscientiam viderequid sit in eâ. Non sic Galli et maxime Picardi faciunt ; postquam summam numeraverunt , et hospiti satisfecerunt , adhuc bene potabunt vinuin pro sex patardis. Si sit parvus panis duorum denariorum super mensam , si quis eorum l'entamait, ce serait un coup de couteau. Do-

minus autem hodiè fecit le dîner du limousin, quia fecit unum convivium etbaaquetum spéciale, magnificum et solemne sic quod omnes admirati sunt , ubi non tantùm dédit panem , sed etiam pisces ; credo quod erat quadragesima sicut mine, et quilibet capiebat quantum volebat. Dominus primo innuptiis dederat tantùm vinum , non panem : nunc tantùm panem , pou vinum. Dominus noster benètunc ostendit suam magnam prudentiam, quia tenebat mensam rotundam omnibus venientibus. Non* fit mentio in textu, quod beata virgo Maria praesens esset, quia pie credo quod tune dixisaet Filio, sicut nuptiis : vinum non habent. Heu , fili , vos ad vestrum honorem optimè pervenisti pro resatiandis tôt et tantis homi-nibus. Video quod comedunt tam bono animo ; tamen principale eis déficit, vinum non habent ; la vôtre merci, faciunt optimum vultum; sed vinum non habent quod possint potare ; non habent quo possint madefacere frusta. Quare Dominus non cu^ ravit de potu, sicut de cibo? respondeo 1° propter aquarum approximationem. Dicitar quod erat trans mare Gahleae ; sedebant ibi sur la belle herbe ; et post comestionem habebant licentiam eundi ad bibendum in mari à tire-la-rigaut. »

On regarde les sermons de l'Enfant prodigue, et de la Ma gdeleirw comme les plus singuliers du Père Menot. Nous allons commencer par celui de l'Enfant prodigue, dont nous donnerons un extrait assez détaillé pour bien faire juger de ce que nous sommes obligés de passer sous silence.

k Pater* quidam habebat duos filios, quorum junior se ostendit magis fatuum, quàm inconstans fuit. Cestoit un enfant plein de sa volonté, volage, un mignon, un vert galant. Quando Venit ad cognoscendum seipsum, suam fortitudinem , suam juventutem, suam pulchritudinem , et sanguis ascendit in frontem , et que le sang lui fut monté au front, venit ad patrem , resolutus sieut papa , et dixit ei : Pater, jam non sum amplius in œtate in quâ debeairf subjici virgae ; sum satis sapiens , non oportet me esse sub tutelâ; benè me ipsum regam. Mater mea defoincta est ; reliquit nobis bona ; fàcite mihi partem mea m. Item pater, sumus tantùm duo filii : ego non sum bastardtis ^ et sic quando placeret Deo de faire tant pour vos enfants que vous allassiez de vie à trépan, fecere tantùm pro pueris vestris ut è vitâ decederetis , non exheredaretis me , sed haberem partem méam, sicut et frater meus. Stio consuetudines et leges patriae, quibus tevivente nullum jus habeo in bonis vestris , tamen sum filius vester, et me amatis. Rogo, detis^mihi partem nunc quam decrevistis mihi relinquere in testamento vestro , et si videtur vobis durum dxen défaire sitôt vos mains , oro vosdetis mihi nunc quodplacebit vobis. O juvenes , hic notetis , voyez la forme et le patron où a été prise votre vie. Quahdô venitïs ad cognoscendum vos,quaeritiscapere bonum tempus. Et quia sans Monsieur d'Argenton, sine domino argento nihil fit , credo quod liber de vitâ patrum valdè vos attediat. Sedundè tanta arrogantia, undè tant a audacia in

hoc juvene? Certè quia erat un enfant perdu, qui non diù steterat sub virgà magistri. Pater timens eum contristare, videns quod eum sic filius molestabat, dédit ei partent suam; quod nondebebat facere. O! quot sunt hodiè patres et matres filii prodigi dantea bonâ horâ , de peur de faillir, chordam in collo filio rum , quâ semel suspendantur citô vel tardé; dant eis pecuniam quam sciunt expendi in ludis chartarum et alearum , in scortis , in tabernis. Quand ce foi enfant et mal corneille habuit suam partem de haere* ditate, non erat quaestio de portando secum; ideo, statim il en fait de la clinquaille, il la fait priser, il la vend, et ponit la vente in suà bursâ. Quandô vidit lot pecias argenti simul , valdè gavisus est , et dixit ad se : Ho! non manebitis sic semper; incipit se respicere. Et quomodô? Vos eatis de tam bonâ domo, et estis habillé comme un belistre. Mittit ad quœrendum les drapiers, les grossiers, les marchands de soye^ et se fait accoutrer de pied en capj il n'y avait rien à redire. Quandô vidit sibi pulchras cabgas d'écarlate, bien tirées, la belle chemise froncée sur le collet, le pour^ point fringant de velours, la toque de Florence, les cheveux peignés , et qu'il se sentit le damas voler sur le dos , haec secum dixit : Oportet ne mihi aliquid? Or me faut-il rien F Non, tu as toutes tes plumes ; il est temps de voler plus loin. Tu es nimis propè domum patris tui , pro benè faciendo casum tuum. Pueri qui semper dormierunt in atrio vel gremio matris suae , nunquàm sciverunt aliquid, et nunquàm erunt nisi asini et insulsi, et ne seront jamais que nices et béjaunes.

Mref qui ne fréquente pays nihil videt. Mon pire m\ avalléla bride çur fe cou : pater mihi iaxavit habenasn suprà collum ; dédit mihi claves camporum ; tem~ pus est capiendi ï essor , et quid valet hic morari, tamdiù? Àbiit ergô in regionem longinquam. Sed quid fecit de tantà pecuniâ quam tulit extra pa*triam? Ex Evangelio possumus discere tout le tu autem , de regimine hujus infelicis. Iste puer perditus, mundanus et superbi animi , cet enfant gâté, monr* dain, et de fier courage, quando benè fuit in suis pompis, studuit à l'exercice de toute méchanceté et 4e paillardise ; et pro complemento suae vilissimae vit® faciebat quotidiè convivia aux uns et qmx autres, tenait table ronde, rien n'y Hait épargné : hahebat quotidiè in suo hospitio locatos histrione* et meretrices* les garches et tes truandes sedentes juxtà eum à' dextrift et à sinistris. O ! quot bona hodiè perduntur in talibus abu&ibus ,. en telles pimprenelles. Nam hse misera rodant leurs paillards jusqu'aux os. OpoEtet quod habeant les robes de fin drap, les riches pawnes; bref, c'est un gouffre de tous biens. Quare est quod hodiè videtis un homme haut, grand et bien pris de tous, se? membres, triginta annorum, ubi deberet esse vis hominis, et tamen iste est jam ruptus ,. cassatus et egreditur • membratim , et s9 en va tout par pièces ? Undè hoc , nisi de paillardise et méchanceté? Postquàm omnia fuerunt dissipata cum meretricibus , lenonibus, histrionibus y et assatoribus, les réHsseurs : quando vacua fuit bursa , et ampliùs nihil erat fricandum, et qu'il n'y avait plus rien à frire; capitur put

chra vestis domini Bragantis , caligae bombycinium $ quisque secumferebat pietiam de monsieur leBragard; chausses et pourpoint, chacun en emportait sa pièce-, Ita quod in brevi tempore , meus gallandus fuit positus sicut collector pomorum , vestitus sicut combustor domorum , nudus sicut vermis : mon galant fut mis en cueitleur de pommes, habillé comme un brûleur de maisons, nu comme un ver. Vix ei remansit camisia nette comme un torchon , • nouée sur l'épaule pour couvrir sa pauvre peau. Ces galantes quil avait si bien entrete-r nues en ses prospérités, videntes quod non habebat ampliùs de quo uti , de quoi ; sed quod tam erat nudatus omnibus bonis et vestibus , qu'autour de lui n'y avait rien si froid que l'âtre, elles commencèrent à dire aux mires : Celui-là est plumé et épluché; deriserunt eum et derelîquerunt eum in tali miseriâ. Non plus aur diebantur histriones in illà domo ; non plus veniebant les oompaignons sans-squey, sodales sine sollicitudinibus.

» Quandô omnîa fuerunt dissipata , fuit quaestio mutuahdi ab illis eum quibus primo sua dissipaverat. Mittit ad illos , sed nemo illi dabat. Ipsemet vadit ad eos ; on lui fait visage de bois , fit illi vultus ligneus. Quilibet vertit ei dorsum ; it n'y avait plus rien à frire ni à mettre sous ta dent. Adhuc ut augere^ tur ejus miseria et afftictio , malum suprà malum non est sanitas , mal sur mal n'est pas santé, facta est magna famés in regione illa. Sic quod hic adolescens delicatus qui primo se replebat pinguibus frustis, non habebat panem ad suffîcientiam. Cœpit

egere et in se cogitare : oportet quod tu vî vas alicubi ; redire ad patrem tuum nulla est quaestio ; caveas , pulchrum esset te videre si hardi, il te feroit beau voir. Yenit ad quemdam hominem diyitem et dixit ei : Domine, si placet habere pietatemde me, rogo, pone me in opère faciendo, mettez-moi en besogne ; quod saltem possim lucrari vitam meam in vestro servitio, quia famé ipereoJfenmgedefaim. Illedives se retourne, retrô se torquat corpus , et respicit eum. à capite ad pedes ; oh I les bonnes joues quas lucratus fuerat in bonis conviviis , non erant adhuc pro toto deperditae ; ideô dixit ei : Amice , quantum possum conjicere in vestris vultu et facie, à votre mine et à votre trogne, pon est casus vester servire. Videam manus vestras; benè video quod tempore prœterito. modicum gustastis de istâ tostà servorum. Quod artificium scitis benè facere ? Quel métier savez-vous ? — Heu ! Domine, nunquàm ministerium didici. — De quo ergô vultis niihi servire? — * Heu , Domine , non magna peto pro inercede meâ, peto tantùm expensas. — O fili, magna paupertas , in quâ nunc vos video , me movet ad compassionem : habeo in quodam fundo, hic propè extra civitatem , magnam gregem porcorum ; si eos vultis oùstodire, benè volo, non possum meliùs vobis dare. Ille miser se locavit ad custodiendum porcos. O questa miser ibi passus est pro puero domûs opulentae et qui non consueverat taie ordinarium, pour un enfant de bonne maison qui n'avoit pas accoutumé cet ordinaire.

» Ytfis nécessitas, et haec est, cubabat quasi quo-

— • 58 — tidiè in campis cum bestiis , et cum eis comedebat , et cupiebat implere ventrem, Quandè redibat de campis serô, habebat unum ventrem rabidum famé, et quandô servi domûs veniebant affere cœnam et comestionem , la mangeailte, porcorum, extendebat suam scutellam, et nemo illi dabat. Yidebat in iilâ divite domo servos et ancillas tam benè traetari , benè nutriri et tam benè cubari, tant bien nourris, tant bien couchés ; et nullus de eo eurabat. Comedebat cum porcis de loturâ scutellarum , et adhuc non poterat satiari : et tune cogebatur famé ponere caput dans l'auge des pourceaux. Cum enim venit hyems ,. non habebat quo se tueri posset contra frigus ; ideô cecidit in majorem miseriam quam antè ; ita ut totum corpus suum pauperculum resolvebatur in nihilum ; vix se poterat ferre super pedes ; scabies , la rogne, comedebat ei dorsum ; cadebant ei crines de capite, et ungues de digitis ; vermes ei rodebant totum corpus; habebat vultum tam horridum et immundum , quod erat magna pietas , une grande pitié, eum aspicere. Undè in magna erat angustiâ et tristitiâ. Quod, ut dicit Boethius, inter omnia gênera infbrtunii, infelicissimum genus est meminisse in miseriis fuisse fèlioem. Et ideôîste puer infelix, iste puer perditus, iste. puer vastatus se videns in tam misero statu , projecit se in terrain flendo, dicens : O miser, et in malâ horâ natus super terram , heus , hèus , hodiè , comedis cum bestiis , comedis cum eis quasi bestia, O quàm benè fuisti deceptus et malè consultus ! et quis credidisset te

semel venturum ad talem statum ! tu benè comedisti priùs tuum panem album , ton pain blanc le premier. Tu es de tam bonâ domo , et pateris ista. Priùs, in domo patris mei hàbebam servos à me cubante et surgente, à mon coucher et à mon lever, et modo sum servus porcorum. Dico, quid faciam? A mal fait ne gît qu'amenée; ibo ad pat rem. Ànimo confbrtatus reliquat ifai in campis porcos suos , accepit baculum suum super quem appodiabat se , et super pauperes tibias redibat ad patriam, maoer sicut alec, sec comme bresil, avec un petit roquet, qui vis ei perveniebat usque ad poplites > aux jarrets. Tantùm ivit de baye en haye, et de buisson, en buisson*, quod venit usque super terram patris sui. Quandô fiiit propiùs , ibat paulatim fricans humeros contra muros castri , quousque pervenit antè portam , quam tamen prae verecundia non ausus est ingredi. Cum tune ibi moraretur, casu exibat unus servorum domus qui statim currit ad patrem dicens : Domine, totius mundii ego sum magis deceptus , vel ego vidi dominum vestrum filium ! —«•Quem? — * filium juniorem volo dicere, qui, accepta portione suâ,recessit,de quo à tanto tempore non audivisti nova. Pauper pater illico descendit in infimâ curià , et ad portam venit. Vidit ee galant, ce malotru, et di*it intrà se : est filius meus? Ho! non est; ita est, non est, certè ita est, estille, non sumdelusus. Âppropinquavit filio , qui statim se projecit in terram. Pater dixit ei : tu es amicus et charissimus , tu es mon ami et mon mignon. Dixitque servis suis : Heus , beus , induite filium

Hieùm de novo. Fecit occidere vitulum de pinguioribus qui essent in stabulo suo* Invita vitque vicinos ad festum., fecit agmen choreare. Omnes de pago mirabanturet quaerebant : quod hodiè festum est in domo domini no8tri?Àn maritet filiam sua m? an sintnup* tiae in domo suâ? Dicit quod non ; sed filius meus mortuus erat et revixit 9 et facio ei solemne convivium , un joli banquet. Cura tractaretur hoe festum in domo patris , filius primogenitus redibat de agro , qui nesciebat aliquid de omni hoc. Quandô fuit propè domum , vidit magnam hominum laetantium societatem in circuitu domus ; vidit caminos fumare ; histriones sonare suis instrumentis : et videns ibi fieri magnum strepitum, «nesciebat quid cogitare. Occurrit ei servus à quo quaesivit : Quid sibi volunt hsec omnia quae audio? Quod festum est intus ? Dixit ei servus : Pater tuus gaudet mirabiliter, quia rediit frater tuus. — Fratermeus! et quomodo rediit? Rediitne honestè sicut exivit? rediit verè? ^- rediit cum maximâ paupertate et totaliter nudus, — Est verum ? certè; hodiè non ingredior domum in despectum illius. Venit ille servus ad patrem et dixit : Filius vester senior est foris et jura vit quod non intrabit in despectum fratris sui propter quem hodiè facitis lestum. Pater fuit ad portam domûs pro pacando animo filii senioris , et dicit ei filius : Quomodo pa~ ter estis vos tam deceptus et captus amore cujus infelicis luxuriosi ? tant assoie et abusé de ce misérable paillard F Semper fui vobis obediens. Nunquam aliquid feci quod vobis displiceret. Semper conatus

sum augere bonà domûs; viii sine reprehensione ; et tamen indômo vestrâ nunquam'dedisti mihi imam diem gaûdii. Et pour ung coquin, pour ung ma* rault, pour ung bélistre, pour ung paillard, qui cum meretricibus et vili societate in ebrietatibus et lubricitatibus dissipa vit bona vestra ; qui sua voluntate bannivit à dpmo vestrà ; qui suis pulchris facti* procura vit toti nostro sa'nguini , à toute nostre race, dedecus irreparabile ; et adhuc ut plus innotesceret omnibus opprobrium nostrum , vocastis omnes vicinos ut essent testes de hoc capite operis , de ce chiefd' œuvre : hée, pater mi , pro tali filio fault-il faire tant de caquet? tant de ha ha? Pater videns cor filii sic commotum, prudenter nisus est dulcibus verbis eum sedare , etc. , etc. »

Passons maintenant au sermon de la Madeleine qui n'est pas moins plaisant que le précédent.

« Magdalena erat domina terrena de Castro Magdalon , tam sapiens , quod erat mirum audire loqui de sapientià ejus et prudent iâ. O ergo Magdalena , quomodô venistis ad tantum inconveniens , quod vocemini magna peccatrix ? et non sine causa , quia fuistis malèconsiliata. Data est tribus consiliariis qui eam posuerunt in tali statu; scilicet, primut corporis elegantia , secundus temporalis substantia , tertius libertas nimia. Primum ergo quod fuit causa hujusmulierisperditionis, fuit elegantia corporalis : une grande beauté de corps quelle avoit. Yidebatur quelle fut faite pour regarder, pulchra, juvenis, alta; vermeille comme une rose; mignonne, fringante. Credo quod

noû erat nisi 15 vel 16 annorum quando incepit sic vivere, et 30 quando rediit ad bonitatem Dei. Numera quot annis vixerit in tali statu malo ( sed de hoc sobriè) : omnes enim currebant postillam adeam videndum. Erat dives : habebat hommes post se , force de belles filles -de chambre bien équipées : ornata pulchris et pretiosis vestibus , lapidibus pretiosis , joyaux , carcans , et grossis catenis in collo. Secundo erat domina suorum bonorum ; tertio libertas. Son plaisir la gouvernait. Quando pater fuit mortuus, plena erat sua voluntate. Martha soror non audebat ei dicere verbum; et videbatur ei quod faciebat magnum bonorem illis qui veniebant ad illam. Quidqutd faciebat erat vivere à son plaisir, et faire des banquets : hodiè invitare unum , cras alterum ; et sic diem et noctem exponere in ludis et choreis. Et certè, salvo honore nobilitatis , vêla ung très-piteux état pour une jeune dame. Est videndum quomodo potuit tam citô mutari -, veu et considéré quod erat tam mala. Oette povre sotte abandonnée erat in Castro suo. Le bruit courait déjà par toute la Judée et le pays de Galilée. Omnes bibendo et comedendo loquebantur de eâ et de ejus vitâ. Martha soror timens Deum et amans bonorem de sa lignée, toute honteuse de la honte de sa sosur , et de ses beaux miracles, venit ad eam dicens : « O soror, si pater adhuc viveret , qui tantum vos amabat , et audiret ista quae per orbem agitantur de vobis, certes vous lui mettriez la mort entre les dents. Fatitis magnum dedecus primogeniei nostrae. — Et de quoy ? quid vis dicereî — Heu soror , non opus

est ultra procédera neque ampliùs manifestare. Scitis benè quod volo dicere et ubi jaceat punctus. Les petits enfants en vont à la moutarde. — 0 bigote! de quoi vous mêlez-vous, belle dame F et tous les grands diables (Dieu soit benist), quis dédit mihi cette vaillante dame pour controubler ma vie ? vadatis , precor , ad domum vestram. Scio quid habeo agere ita benè sicut una alia. Habeo sensum et intellectum pour me savoir gouverner. Cest si belle chose que de ne penser qu'à sog. » — Martha rogabat eam ut iret ad sermonem , et consuleret aliquem hominem bonae vitae.... Magdalena dixit janitatori : « Non dimittas mihi intrare hoc castrum cette enragée de sœur, qui ne nous amène céans que dissention, ubi non consuevit esse nisi cantus gaudii. » Martha cognovit quôd erat amorosa de naturâ suâ , et quod amabat pulchros homines. Yenit ad domum Magdalenae : mittit ut loquatur cum eâ , non de devotione , sed tantùm unum verbum. Habeo quaedam nova de Hierusalem ei dicere. Intravit et datus est ei aeoessus pourvu que non se intromitteret de prêcher les autres , ut in aliâ vice. Fecit bonam sociam, quasi vellet choreare ; et dixit sorori : « O soror, essetis valde felix , si possetis videreunum hominem qui praedicat in Hierusalem. Est pulchrior omnibus , quos unquam vidistis , tam gratiosus tam honestus ; il a si beau maintien , il sait si bien son entregent : vous ne vîtes jamais le pareil. Credo firmiter quod si videritis eum , essetis amorosa de eo. Est in flore juventutis suae. » Propter haec verba , illa misera cœpit praestare aurem. In crastino

vocavit sororem ad quam loquuta est talia verba di« cens ; « Dixistis mihi quôd est unus homo taih pul-» cher inHierusalem : rogo quod videam eum. » Dixit Martha : « Non videtillumqui vult : credo quod cras veniet in Hierusalem ad f estum ; sed omnes viàe et vici pleni erunt, quia omnes currant poèt illum, ut videant eum* Magdalena volens videre eum , existimans quod esset amorosus de eâ , vocavit ancillas ut disponerent se summo manè ut irent in Hierusalem; et fecit jurare sororem quôd ostenderet ei eum in crastinum. Martha die sequenti rediit pour s'acquitter de sa promesse, ut duceret sororem suam in Hierusalem ; et invenit eam in lecto , quam fecit surgere. 01a cepit pulchra indumenta sua , aquam rosaceam pro lavando faciem suam; cepit spéculum ; videbatur quod esset unus pulcher angélus. Nullus eam aspexisset qui non fuisset amorosus de eâ. Ipsa autem misit mangones portantes force carreaux de cramoisi, ut sibi disponerent locum. Martha videbat haecomnia , flngens nihil videre; et sequebatur eam, sicutsi fuisset parva ancilla. Cbristus jameratin me* diâ praedicatione, vel forte in secundà parte; et ecce Magdalena quiva arriver in sermône. Cunctus populus levabatse, faciens ei honorem, etdicebant : Quid est hoc? Magdalena venit liodie ad sermonem? à quo tempore habet istam devotionem ? Or, videtehunc serpentent, quo modo se posait facie ad faciem ante Dominum et illum prophetam. Christus jam partem maximam fecerat sui sermonis ; tamen non tôt jam dixerat, quin reservasset aliquid pro domina flag-

dalenâ. Tune ipse cœpit detestari vitià, bragas,

pompas , vanitates et specialiter peccatum luxuriae ,

et contra has mulieres, quae pro modicà voluptate

sic ponunt honorem suum et totius parentelae ad

ventum. Illa peccatrix cognovit quôd ad eam haec

verba dirigebantur : ideô quando Christus projecit

super eam oculos , visum est ei quod fuisset ei

datum de gladio in corde suo. Tune cœpit de-

primere vultum et oculos , et Christus tune cum

magno fervore spiritûs dixit : O misera anima, quae

tôt peccata fecisti , posûisti te in periculo damna-

tionis, etc. Factâ praedicatione, remansit contrita et

tacta vividè. Cœpit cogitare quid esset factura : re-

petiit domum. Ancillae bene videbant quôd nullam

habebateontinentiam. Cœpit clamareMagdalena : O

Deus aeterne , quam vitam duxi ego tempore prae-

terito. . . ! Flebat mirabiliter . Dicebat ei suus magister

domûs : Oportet-nepro audiendo unum solum sermo-

nem , quod sis citô reclusa et victrix ? Alii qui in dies

vadunt, non sic fient, nec etiam faciunt pejorem

vultum. Dixit verba ad pavendum ; non est sicut

dixit; non credatis ei. Isti prœdica tores habent

gratiam loquendi ; volunt pauperes pavidos esse.

Dixit itaque Magdalena : Ite, ite, non loquamini

mihi. O maledicta hora, in quâ nata sum , si semel

contingat quôd sim damna ta. Venerunt galandi,

amorosi et rustici , les rustres, qui dixerunt : Sur-

^gatis , surgatis , facitis nunc la bigote ? Vadamus ad

domum. Quae dixit : O amici mei , rogo dimittatia

me; non audistis quid dixit ille- bonus prsedicator

-<ïe pœnis inférai vobis et mihi praeparatis, nisi aliud faciamus. Hélas! dedi vobis maium exemplum; rogo quod parcatis mihi. Dixit ei magister domûs : Quomodo? estis adhuc in istà fatuitate? eamus ad facicndum jentaculum ; et tune cor vestrum meliù» ge habebit. O ! durit illa , nunquam bibam née comedam , nisi aliocata sim illum bonum prœdicatorem. Tune cepit iter suum in Betbaniam, reliquit vestimenta pulchra , cepit parvam vestem , et venit pedester quae priùa eques venerat; et dixit intra se : O misera ! quomodo poteritis loqui tali personae? non multum curabit de te. Habebat in suo armariolo aquam de senteur, quae vendebatur pondère auri. Cepit hanc aquam, et venit Hierusalem, et currebat. Omnes aspiciebant eam , et dicebant : Ecce Magdalena , quae fuit hodiè in sermone. Vise implebantur lacrymis et suspiriis, per quas transibat, nec curabat de bis quae de eà dioebantur . Cœpit quaerere de loco • in locum, de plateà in plateam, de domo in domum : quis hodiè dabit prandium praedicatori ? dictum est ei y quod in domo Simonis. Yenit ad domum. Nec fecit quaerere si intraret. Quando fuit domi , cœpit caput deprimere : projecit se in terram rétro sicut canis. Omnes convivae mirabantur tantam dominam

sine suis domicellis. Yenit ad pedes Tune dixit

Simon intra se : O si esset prophète , cognosceret quôd non est honor magnus tanto viro , quod talis mulier sic tangat eum. Est nimis privatè factum hiè

ante omnes : est amorosus de eâ Tantum flevit ,

quod lacrymae sufficiebant ad lavandum pedes

Domini ; et de crihibus, qui pendebant ei usque ad

zonam, eos tersit Dominus volens cor Simonis

pacificare, qui de hoc murmtirabat, dixit ei : Simon,

habeo aliquid tibi dicere Duo débitera Ne

reproche plus huic pauperi mulieri peccata sua , quia rcmittuntur ei. Magdalena erat ibi sub mensà sicut çanis. Gui dixit Dominus : O Maria, surgatis. O Domine , nunquam à loco isto surgam niai dederitis mihi remissionem peccatorum meorum vestramque sanctam benedictionem, Surge , arnica mea , remit*tuntur tibi peccata tua, etc. — Martha quae conducebat totum opus dixit sorori suse quôd secum veniret ad beatam Yirginem Mariam ; cui dixit Martha : O Domina , eeçe Ula peccatrix nunc tamen conversa. Magdalena posuit se genuibus flexis , et dixit : O Domina, parcite mihi, si placet, si loquor vobis. Fui mala et peccatrix; sed gratiâ Dei, non sum ampliùs. Filius vester pepercit mihi hodiè; estis benè felix habere talem filium. Tune Martha dixit sorori : Nonne bene dixeram , quod vobis provider rem de uno pulchro amatore ? Illae duae bonse filiae se dederunt beatô Yirgini et f uerùnt ejus ancillae et semper manserunt cum eà. »

Voici encore d'autres extraits des serinons de Menot , qui, sous le rapport de l'originalité, ne lé cèdent en rien aux précédents. Dam son sermon du vendredi après le premier dimanche de Carême , il parle ainsi contre les ecclésiastiques qui ne remplissent pas dignement leurs fonctions : « O àmici , si cùm grès pecudup esset in medio campi, et veni-

frent lupi famé rabidi , ut eas devorarent , et non baberent pro defensore et pastore nisi unam capram ornatam coffià in capite ( gallicè coiffe ) , diceretis quod essent in securitate ? certè non, Quae est hœe capra ? sunt episcôpi , curati et alii ecclesiastici , praelati et pastorès ignorantes. Tantô pulchrius vipère est asinos mitratos , quantô capra 8 moniliatas gregem custodituras.... Item , domini et dominae, si inveneretur unus sacerdos vel religiosus in habitu saeculari diversi coloris , cum ense in latere , hallebarde supra humerum, nonne esset acriter puïriendus ? quaero , nonne sunt hodie ecclesiastici in Franciâ portantes hanc vestem diversi coloris ? dominus protonotarius babebit arcbidiaconatum in ecclesiâ cathedrali : tune eju& proprium indumentum erit de valdè pulchro rubro , et optimà purpura. Secundo erit prior, abbas commendatarius, sed potiùs comedetarius , quia omnia comedit. Erit religiônis sancti Benedicti ( qui sunt monachi nigri ) ; ejus habitua débet esse de nigro colore ; et insuper alium prioratum vel abbatiam monachorum alborum habebit, et sic débet esse ejus habitus. Concludo ergo de primo ad ultimum, quod iste dominus indutu* inore suo , albo videlicet , rubro et nigro, la robe sera bien bigarrée, merveilleusement déguisée : erit mirificè vestitus, si incutiat timorem diabolo, quando feret eum ad infernum ut finiat eum pingere, pour l'achever de peindre. »

On voit que ce prédicateur ne ménageait pas plus les ecclésiastiques que les laïques. C'est ce que Ton

remarque d'une manière plus forte encore dans le sermon suivant :

« Inter duodecim apostolo& fait unus Judas. Uti-'

nam hodiè inter episcopos duodecim vel sacerdo*

tes esset upus Petrus vel Andréas ! Utinam ita bene

crucifixum diligerent sicut et crucem ! Àppetunt

omnes eam, expoliant et vindemiant. Unde idem

Bernardus : passa est Ecclesia suh tyrannis potionem

amaram ; sub hereticis amariorem ; sed hodiè sub

bypocritis amarissimam. ynde Psalmus : in pace

amaritudo mea amarissima. Sed quis est fructus

hodiè in vineâ istâ ubi sunt protonotarii habentes

très aut quatuor abbatias , archiepisoopus habens

très episcopatus.; . viri . sine sanctitate et doctrinâ ,*

qui nec habent conscientiam ? Certe videtur qnod

pr&lati sint per modum flagelli missi à Domino, vel

potiùs dati à Diabolo , ad destruendam et populan-

dam Ecclesiam. Et quando benè revolvo statua*

Bcclesiae etregimenmodernum, non possum videra

de quo serviunt nobis taies praelati. David ostendit

in PsaL quodfuerunt tria anijnalia pessima quatf

ïntraverunt vïneam istam , et eam devastaverunt.

Primum est vulpes , quae irtgreditur en glyssant la

queue; cauda lubricante : et sunt omnes hypocrite,

qui videntur intrare per electioném veram et per

ostium , sed intrant smbs la haye; id est per simo-

niam. Gapite nobis vulpes parvulas quae demoliun-

tur vineas. (Cantic. n.) Secundum animal est aper de

silvâ. Exterminavit eam aper de silvâ. (.Psal. hcxix.)

Àper est animal salien* et frangens sepeset destrœas

omnia per quse transit : qui ne lui en vetilt bailler d& bon cueur , il en prend par farce. Quod nia ahquis velit ei libenter concedére , violentia rapit. Similes sont apro hi qui in hanc vineam intrant vi et dono regum et principum. Jam non oportet audire concilia Ecclesiae , sed vota laïcorum , per quod magnum dedecus infertur Eccleaiae. ...,...•,....

Tertium animal est singularis férus qui depastus est eam. Sunt hi qui jure a/finitatia et consanguinitatis intrant in hanc vineam hodiè. Iste est mihi singularis amicus , nepos meus , etc. Oportet ei providere. Provides non Ecclesiae > sed ei de beneficio et de «Jamnatione seternà. Dicet quis scrutator forte viro* rum ecclesiasticorum; unde per unum est hoc quod sunt qusedam cenobia Ecclesiae et abbatiae habentes in redditibus sv millia libraram r et tamen tout f iàet ! omnia cadunt , non potest ibi vivere una duodenà monacbomm. Considérais Ecctesiam, clause trum, dormitorium : c'est grant pitié; hoc est raiseratione dignum : ita quod mendicantes vfererentur non meliua conventus suos disponere. Qui diceret quod illa omnia exponuht in eleemosynis , et oerte non ; quia praelati talium locorum sunt parci et avari sicut parvi diaboli. Hoc igitur signrftcat quod ômni* illa bona transeunt per tmjs corddières de l'Ave-Maria, per très particulas de l'A ve-Maria : iciliçet benedicta ttf ; secundo in mulieribus ; tertio fructus ventris. Primo benedicta tu : ce tant les grandes pompes , les gawmhs bragues; haec sunt magaae pompée et grande*

bragationes ; haec suât pompae et magni vesttuxn luxus. Si sit abbas, oportet qbod habeat mulam tntn fraenis argenteis auratist Dicite , pontifices, in f râBms quid facit atirum ? Si sit simples presbiter > quid opus est quod habeat mg pourpoing de velourr, tmum bombicium velutinum. Secundo in muheriBbus , oportet habere les donnes die ac fcocte. Ho minp n'en gerroit pas une accouchée quin dominus praelatus adsit. Oportet habere donnas die ac ilocte. Et mmc nulla jaee*et puerpera quin dominue praelatus Eccle*siae êit convocatus de festo : oportet qilod teneat puérum iii baptfemo; si cum pater; quia bene scituf qu'il à latmrse pour fournit à l'àppcmtement; qùod crummatti pécuniis repletarïï habet , quibus abundè satisfacere possiii Ecoe quo vaduiit bout eécl&iàsttoa: Scïiote qudd qui niftrit scorttttii, perditsubstantiel ( Ptw. >. xxlx ) spimuaieiii , corporelem et tettiporalem* Tériio fmtrtws vèntris, cèmti (es 'ConiipesH banque tz. Haefe suât convivia cuM eïqtiiâtis ^eptilis fa^cta. Si in totà cîvîtate fiât u&uui banquetum^ ojiottet quod priù^ ih vitetur Dominu» episcopus vel protonotarius : ut ille qui<piasi de v lëum.vâact -Paiiçias pro benediçeudQ fagana. . . . ïkm rationes q»are tôt habsntes bénéficia etiam opulenta ,. ex eis vivere non postant , tocis uudis et pauperculis reiicti*. Prima ratio : quando vado pet* campos et i longea rfespicio campmfle à dèwfrwutveït \ une vieille église toufe en ruim y mmÏQOù^tlvan , Veterem ecclesiam miuatttetfi ruinam , qv&vp ab aliqtio transeunte : Veni> àitiice, q&& e$t ëfcUôïé^ Patèr \

est una dires abbatîa habens in redditibus quasi xxx millia. Hé ! où en est l'abbé F ubi est abbas ? est in eu* riâ ; sequitur regem qui dédit ei banc abbatiam ; et «sic modicum curât de abbatiâ et monachis famé morientibus* Je passe oultre, uhrà haee tnmseo. Video ^aliam ecclesiam ; facio eamdem quaestionem ; res~ pondetur 2 est ecclesia cëllegialis fundata pro tôt canonicis cum magnis redditibus. He quQmodo non aliter disponitur ? an . guerres f uefribt causa hujus Tuinse ? Heu non pater ; sed dominus et prselatus hujus eoclesiae en a bien (taultres ; et sic quotannis feruntur ei redditus hujus eccle$iae , et non facit aliam menti onerp. Secundo ratio quace non potest viYère ex tanto fascicule ben^fiçiqrum , et quia Mnummajaducatjaltaruxn,

-• Le sermon mt> le salût , par JeJmçme Menot, commence . aûatsi $ «, Honorable et\à . mon sm* , . dévot auditoire , si desideramus omnea salvare animas nosr tras» debemus esse imitatores Ecelesiae quae plorando facit. .1$ s obsèqws , primorum paréntum nostroram Adae et Eyse qui fuerunt privati et bôi\nitiex"para^ diso tenrestri..«..i >*., . . •.',;:.•:.

. Comparant , d'après l'Evangile*, la mort, avec la nuit , il dit- : Cum nox est; un chaournse* retire en* sa maison. Domine > nonne tota die ibiite ad faciendum les crespés et mille dissolutions et meretricia? mirum .est que tant plus' qxte^cclms. est magis, deyota et in dolore et luctu , populus sst magis . dissolutus» ». . è domine!: qu^ndo.bestia et t prive nu pied et. ItichmAelle est soufflée, qualiter revçertitui? in domum suam?

les voyez-vous ? invenietis in unà parochiâ mèretricem , etc. . . . Erit in hàc villa homo vitse pessijnae, renieur de Dieu. De serô, te soir, facit bonum yultum ; de manè invenitur mortuqs : Quid dicitis 4e hoc % Domini?..,.,

Nous terminons ici nos extraits des sermons de Menot ; ils sont suffisants pour donner une idée de $on style et de sa manière de prêcher*

ANECDOTE

On sait daûp quel état déplorable était la France squs -Charles . YI. Déprédations dans les finances , mépris des lois y trahisons, violences, injustices, et p^r dessus tout cela , la démence du Roi , qui malhoureusieibent notait pas continuelle; ajoutez-y la conduite coupable de la reine Isabelle de Bavière et celle du duc d'Orléans dont la maison était beaucoup pj,qs spjeudide que celle du Roi. C'est dans ces temps de malheurs qu'un religieux Augustin npmmé Jacques-le-Grand , prêchant le jour de. l'Asjçeftsiqqi, en présence de la Reine, eut la hardiesse de Apre, xxp, portrait de la Cour si "ressemblant ;que tout le monde s'y; recpnnut ; la reine mère n'y , fut pas épargnée, et le prédicateur lui adressa plusieurs fois la parole. On raconta 1$ chose.au Roi qui ne fit qu'en rire et dit même qu'il voulait efltç$dre lé jour dp la Pentecôte ce hardi et sincère prédicateur- Celui» ci prêcha ce jour-là du même styltfet n'épargna pas le duc d'Orléans. Le Roi , que cela divertissait, était

à une tribune , d'où il descendit dans la chapelle vers le milieu du sermon. Le prédicateur , avec sa même hardiesse , l'apostropha > l'exhorta à profiter de ce qu'il lui disait et que ceux de son conseil n'osaient lui dire ; il fit la comparaison de son règne avec le règne précédent y et ajouta que du temps du feu Roi on avait mis des impôts sur le peuple , mais qu'on en connaissait l'emploi , qu'il s'en était servi pour chasser les ennemis du royaume , pour fortifier des places , pour reprendre celles qui avaient été usurpées ; qu'on ne voyait plus un pareil usage de l'argent levé, quoique le royaume fût encore plus chargé ; que les soldats n'étaient point payés ; qu'il ne se faisait rien pour Futilité , ni pour la gloire de l'Etat ; que tout allait au profit de quelques particuliers. Puis , passant au duc d'Orléans , il fit l'éloge des vertus de sa jeunesse , et ne dissimula point tes vices où il s'était dès-lors abandonné , et rtiême il eA fit une satire sanglante. H conclut , en avertissant le Roi qu'il avait un maître plus grand que lui , qui pouvait punir les souverains pour leurs péchés £t pour ceux de leur Cour , s'ils ne s'appliquaient 'p࣠à y mettre ordre* Tout le monde était danrf Fimplitience de savoir les sentiments du Roi sur une telle liberté , mais il dit simplement que le prédicateur avait bien prêché , et qu'il tâcherait de profiter de son sermon. Il ne fut guère en état de le faire , car > peu de jours après , il retomba dans Sa démence, et son accès dura plus de six semaines. (Extrait dé l'Afc taire de France, du P. Daniel. )

Page 1