DU DÉPART POUR AMBOISE, ETC

Anno Domini millesimo quadringentesimo nonagesimo octavo, die vicesima mensis septembres, in presencia nostrum notariorum et prescripte cause scribarum, venerabiiis et scientifficus vir, magister Anthonius de Stagno, utriusque juris doctor, procurator domini nostri Regis, ad personam illustrissime domine Johanne de Francia, et apud domum domini decani ecclesie Turonensis, personaliter accedens, eidem domine exposuit quod, propter arduitatem negocii seu cause nullitatis matrimonii, de quo seu qua agebatur, coram reverendis in Christo patribus et dominis, dominis Ludovico Albiensi et Fernando Septensi episcopis, judicibus a Sancta Sede apostolica delegatis, inter christianissimum dominum nostrum Regem, ex una, et ipsam dominam Johann[a]m, ex altéra, partibus, sanctissimus dominus noster papa per suas licteras apostolicas adjunxerat seu adjungi voluerat eisdem dominis Ludovico Albiensi et Fernando Septensi, episcopis, reverendissimum in Christo patrem et dominum, dominum Phiiippum, miseracione divina tituli sanctorum Pétri et Marcellini sacrosancte romane ecclesie presbiterum cardinalem de Lucemburgo, episcopum Cenomanensem; qui reverendissimus pater amodo baberet, in hujusmodi negocio seu causa, secundum statum in quo ipsa causa esset tempore presentacionis et recepcionis earumdem licterarum apostolicarum per ipsum reverendissimum patrem, cum dictis dominis episcopis procedere et de ilia decidere. Et quoniam,ut subjungebat, propter pestem imminentem, forsan ipsa domina recederet a villa Turonensi, etiam ipsi domini episcopi ea de causa intendebant recedere, voluerat et volebat ipse procurator hujusmodi adjunctionem ac licteras apostolicas, quas eidem domine présenta vit et exhibuit, sibi intimare et notificare. Et preterea requi-

PROCÈS DE DIVORCE DE LOUIS XII

rebat ipse procurator, ad relevandum partes a vexacionibus , ut ipsa constitueret procuratorem seu procuratores ad hujusmodi causam, ad quorum personas citaciones et evocaciones signanter pro suis testibus producendis et recipiendis execucioni demandari valerent, daretque interrogatoria sua infra tempus eidem prefixum. Super quibus propositis et per dictum procuratorem petitis, dicta domina tune consibum habuit cum scientifîcis viris, magistris Marco Travers, officiali Turonensi, et Petro Borelli, advocato in curia ecclesiastica Turonis, suis consiliariis. El tandem, visis hujusmodi licteris apostoiicis per dictum procuratorem traditis et exhibitis, prefata domina, tam per se quam per dictos suos consiliarios, in effectu, sub hiis et similibus verbis, respondit quod sciebat generositatem dicti domini cardinal is, et quod nolebat nec intendebal ipsum recusare. Et ulterius dixit quod protestabatur de nullitate examinis testium, casu quo inagister Petrus Duban, notarius de parte sua adjunctus, tune presens, eidem non adesset. Addens ulterius quod, quando esset citata visura produci testes, micteret unum procuratorem pro ipsa et dictum notarium de parte sua adjunctum. Acta fuerunt hec Turonis, anno et die predictis.

(3i août i/tg&.)

BULLE D’ALEXANDRE VI, ADJOIGNANT LE CARDINAL DE LUXEMBOURG AUX JUGES DEJA SAISIS DU PROCES.

Littere aposlolice directe domino cardinali.

Ténor autem licterarum apostolicarum eidem domine Johanne de Francia exhibitarum sequitur.

Alexander, episcopus, servus servorum Dei, dilecto fdio Philippo, tituli sanctorum Pétri et Marcellini presbitero cardinali, salutem et apostolicam benedictionem. Exigit officii nostri debitum ut ad ea sollicite intendamus per que connnissiones per nos, in rebus presertim gravibus, facte magna cum maturitate examinari et examinate, tramite

ACTES DE LA PROCÉDURE

recto vâleant terminari : nuper siquidem a nobis emanarunt lictere tenons subsequentis.

Alexander M, episcopus, servus servorum Dei, venerabilibus fratribus Ludovico Albiensi et Fernando Septensi episcopis, saiutem et apostolicam benedictionem. Humilibus supplicum presertim regia dignitate poilentium votis libenter annuimus eaque favoribus prosequimur opportunis. Exponi siquidem nobis nuper fecit carissimus in Christo filins noster Ludovicus duodecimus, Rex Francorum illustris, quod, olim, eo existente duce Aurelianense et in duodecimo vel circa sue etatis anno constituto, ac pâtre orbato, clare memorie Ludovicus, tune Francorum Rex, undecimus, nobilem mulierem quondam Mariam de Cleves, ejusdem Ludovici moderni Regis genitricem, ut ipsum Ludovicum modernum Regem cum dilecta in Christo fdia nobili muliere Johanna de Francia, ejusdem Ludovici undecimi Regis nata, que eidem Ludovico Régi moderno quarto consanguinitatis gradu conjuncta et ad concipiendum prolem impotens erat, prout adhuc existit, matrimonium contrahere faceret minis et terroribus compulit, et deinde matrimonio hujusmodi per eundem Ludovicum modernum Regem, quem dictus Ludovicus Rex undecimus, in humanis agens, de sacro fonte levavit, cum eadem Johanna, nulla super quarti gradus consanguinitatis et quod ex levacione hujusmodi provenit cognacionis spiritualis impedi[mentis] dispensacione eis suffragante, nulliter et de facto contracto et invalido existente; ac eodem Ludovico Rege undecimo, prefato Ludovico Régi moderno effecto puberi, ut ipse matrimonium cum prefata Johanna de novo contraheret precipiente, ipse Ludovicus Rex modernus propter minas et terrores sibi per eundem Ludovicum undecimum et ejus parte illatas, immo mortis pavore ac alias per vim et metum qui cadere poterant in constantem virum compulsus, matrimonium cum eadem Johanna, quamquam etiam super impedimentis hujusmodi cum eis, ut prefertur, per Sedem apostolicam dispensatum non foret, de novo contraxit : et dicte Ludovico Rege undecimo , clare memorie Carolo , etiam , dum in hu-

m La bulle du 3i août emprunte ici le texte de la première bulle rendue un mois auparavant. (Voir ci-dessus, p. 812, pièce 2.)

PROCÈS DE DIVORCE DE LOUIS XII

manis agebat, Rege Francorum , ejusdem Johann[e] fratre relicto , intérim vita functo , postquam dictus Ludovicus modernus Rex ad Rritanie partes se contuîerat et hostiliter captas ac per triennium vei circa carceribus detentus et tandem ab ipsis carceribus liberatus fuerat, ipse qui vi et metu predictis durantibus per viginti quinque aut viginti sex annos vei circa eidem Johanne cohabita verat, quique in eandem Johannam mente et voluntate nunquam consenserat, dicto Karoio Rege vita functo et vi ac metu predictis cessantibus, contra hujusmodi matrimonium statim reclamavit. Quare, pro parte dicti Ludovici Regis, nobis humiiiter fuit suppiicatum ut matrimonium hujusmodi nulium declarari mandare, aliasque prefato Ludovico moderno Régi et statui suo in premissis oportune providere de benignitate apostolica dignaremur. Nos igitur, qui de predictis certain noticiam non habemus, hujusmodi supplicacionibus inclinati, Fraternitati Vestre, de qua in hiis et aliis speciaiem in Domino fiduciam obtinemus, per apostoiica scripta mandamus quatinus, conjunctim per vosmetipsos, ubicunque fueritis, procedentes, vocatis dicta domina Johanna et aiiis qui fuerint evocandi, de premissis omnibus et singulis auctoritate nostra vos diligenter informetis. Et, si per informacionem eandem vobis légitimé constiterit quod dicii Ludovicus modernus Rex et Johanna fuerint dicto quarto consanguinitatis gradu conjunct.i, vei quod dictus Ludovicus Rex undecimus dictum Ludovicum modernum Regem desacro fonte levaverit, nullaque dispensacio fuerit subsecuta, seu prefatus Ludovicus modernus Rex per vim et metum supradictos, qui cadere poterant in constantem virum, dictum matrimonium cum prefata Johanna contraxerit visque et metus hujusmodi usque ad obilum prefati Caroli Regis, ipsius Johanne fratris ac prefati Ludovici modérai Regis predecessoris , duraverint, aut prefatus Ludovicus modernus Rex per tempus a jure statutum prefate Johanne cohabita verit, intérim carnali copule opem et operam dando efficaces, quodque dicta Johanna adeo malefîciata et impotens existât quod idem Ludovicus modernus Rex eam intérim carnaliter intra claustra pudoris cognoscere nullatenus potuit neque potest, aut de aliquo alio irnpedimento legitimo propter quod inter ipsos Ludovicum modernum Regem

ACTES DE LA PROCÉDURE

et Johannam matrimonium canonice subsistere non potuit neque potest, matrimonium hujusmodi nullum fuisse et esse dicta auctoritate declaretis , prout de jure fuerit faciendum, facientes cpiod declaraveritis per censuram ecclesiasticam firmiter observari. Et nichiiominus, si declaraciones hujusmodi per vos vigore presentium fieri contingent, ut prefertur, eidem Ludovico moderno Régi cum aiia muiiere, quam de jure poterit ducere in uxorem, matrimonium alias rite contrahendi licenciam dicta auctoritate largiamini, non obstantibus felicis recordacionis Bonifacii pape octavi, predecessoris nostri, quibus cavetur ne quis extra suam civitatem et diocesim nisi in certis exceptis casibus et in illis ultra unam dietam a fine sue diocesis ad judicium evocetur, seu ne judices, a Sede deputati predicta, extra civitatem et diocesim in quibus deputati fuerint contra quoscunque procedere aut alii vel aliis vices suas commictere présumant, et de duabus dietis in consilio generali édita ac aliis constitucionibus et ordinacionibus apostolicis contrariis quibuscunque, aut si prefate Johanne vel quibusvis aliis, communiter vel divisim, ab eadem sit Sede indultum , quod interdici, suspendi vel excommunicari aut extra vel ultra certa loca ad judicium trahi non possint per licteras apostolicas non facientes plenam et expressam ac de verbo ad verbum de indulto hujusmodi mencionem.

Datum Rome apud Sanctum Petrum, anno incarnacionis dominice millesimo quadringenlesimo nonagesimo octavo , tercio kalendarum (sic) augusti, pontificatus nostri anno sexto.

Cum autem capiamus ut negocium hujusmodi de quo agitur, propter rei magnitudinem, débité et maturiori consilio procédât quo apiuribus examinatum, cognitum decisumve fuerit, nos, volentes quod causa hujusmodi etiam per te, una cum dietis episcopis, cognoscatur et decidatur, illius statum, etiam si in ea ad aliquos actus processum fuerit, presentibus pro expresso habentes, Circumspectionem tuam, de qua in hiis et aliis specialem in Domino fiduciam obtinemus, prefatis episcopis in cognicione et decisione cause hujusmodi, auctoritate aposlolica, tenore presentium, adjungimus. Mandantes tibique commicentes ut, una cum eis et ipsi una tecum, etiam si ipsi jam in causa ipsa