‹ Procédures politiques du règne de Louis XII [i.e. douze]Chapitre 275 sur 348 · DÉPOSITION DE BARTHELEMY DE BOSSERACOURT, VICAIRE GENERAL DE TOURS · texte numérisé non relu

DÉPOSITION DE BARTHELEMY DE BOSSERACOURT, VICAIRE GENERAL DE TOURS

Venerabilis et scientificus vir, magister Bartbolomeus de Bosseracourt, archidiaconus Lingonensis necnon Transligerensis, in ecclesia Turonensi, vicariusque generalis reverendissimi in Christo patris, domini archiepiscopi Turonensis, etatis quinquaginta annorum vel eo

circa, testis de parte domini nostri Regis .

Item , super quinto articuio , dicit quod non fuit presens in celebracione matrimonii, tamen sibi videtur quod illo tempore poterat esse xii aut xiii annorum.

Ultra, super sexto articuio, dicit quod crédit quod Rex modernus erat orbatus pâtre, alias nescit.

Dicit ultra quod crédit quod nullus ausus fuisset in regno consulere modernum Regem in oppositum voluntatis domini nostri Regis Ludovici undecimi.

Llterius, super nono articulo, dicit quod non frequentavit domum Regis Ludovici undecimi , tamen bene vidit et scivit quod aliquos male tractavit quia non obtemperabant suis benepiacitis, et aliqui sui familiares plures notabiles personas sub nomme ejusdem domini nostri Regis male tractaverunt.

Item, super xv° articulo , dicit quod bene scitquod Rex modernus fuit incarceratus, auctoritate Karoli Regis deffuncti,spacio duorum annorum aut circa, alias de tempore non recolit, tam in Castro de Lusignan quam in Turri Biturensi.

Interrogatus pro qua causa, dicit quod fuerat captus in conflictu Sancti Albini du Cormier.

Postea, super xvi° articulo, dicit se nichil scire, tamen vulgariter super illo multa dicebantur.

Postmodum, super xvu° articulo et ceteris, dicit quod dicta domina Johanna est gilbosa et defonnis corpore.

Nec prece, precio, amore vel rancore premissa deposuit.

Amboise, 27 septembre.

déposition D’Élisabeth de vatan, femme du bâtard fricon.

Nobilis domicela Elisabeth, uxor Johannis bastardi Fricon scu-

tifïeri, commorantis apud Yenville, quaginta annorum vel circa, testis contra eamdem dominam .....

<') Elisabeth de Vatan et son mari avaient été de tout temps au service de la maison d’Orléans et comblés par elle. Nous voyons Marie de Clèves, mère de Louis XII, payer

diocesis Aurelianensis, etatis quinde parte dicti domini nostri Regis

le baptême du fils d’Élisabeth , sa garde à elle-même pendant. ses couches, etc. (Voir Jeanne de France , duchesse d’Orléans ,

PROCÈS DE DIVORCE DE LOUIS XII

Et, primo, interrogatus (sic) super noticia parcium, dicit cpiod cognoscit Regem a juventute, dominam autem Johannam a tempore matrimonii de cujus nullitate agitur. Et primo, super quarto articulo, dicit quod fuit presens in actu baptismi domini nostri Regis et nescit quis baptisavit eum, nisi quod Rex vocabat deffunctum episcopum Carnotensem W ejus patrinum, et bene scit quod Ludovicus undecimus fuit usque fontes, et audivit ilio die dici quod esset et erat suus patrinus, et gerit nomen suum ; et fuit in ecclesia collegiata sancti Salvatoris Rlesensis hora baptismi, tamen pro multitudine populi non potuit videre. Addens quod, cum Rex Ludovicus undecimus reversus fuisset de baptismo ad cameram domine ducisse , ipse Rex Ludovicus, loquendo eidem ducisse, dixit : cc Madame ma commere, cest enfant qui ne fait que naislre m’a pissé en la manche quant je le ternie sur les fonts : quel signe esse ? r, Et, cum veliet recedere ab bujusmodi caméra, caicar suum accepit iintheamen iecti sic quod fere cecidit, et tune dixit : « Et deux n , et de hiis duobus casibus maie contentas, ut videbatur.

Deinde, super quinto articulo examinata, dicit quod fuit presens apud Montrichart in quadam capeila castri de Montrichart, in qua fuit missa nupciaiis celebrata, et non recordatur de tempore, et fuit in missa et prandio nupciali,et tempore illo erat® etatisxi aut xu annorum, et, prout vidit ioquens, Rex non gestabat ietum vultum, nec in missa, nec in prandio, nec in cena, ymo neque in crastino, et bene scit quod lacrimatus est ipse Rex.

Item, super sexto articulo, dicit quod, tempore matrimonii de quo agitur, pater ipsius domini nostri Regis erat deffunctus diu ante, et domina ducissa habebat administracionem domus, et ipsa mater erat principale corisilium ipsius; et bene scit quod nullus regnicola ausus fuisset dare consilium contra voluntatem Regis Ludovici undecimi®.

(1) L’évêque de Chartres avait baptisé Louis XII , parce que Blois dépendait du diocèse de Chartres, i’évêché de Blois n’ayant été érigé qu’en 1697. ( Gallia Christmm, t. VIII, col. 1 343.) L’évêque de Chartres

était un ancien doyen du chapitre , nommé Milon. (Ibid., col. 11 85.) w E s’agit ici de Louis XII.

(3) Le roi avait encore sur Marie de Clèves un moyen d’action plus direct. Charles

Postmodum, super septimo articulo, dicit cjuod, ante matrimonium de quo agitur, Rege Ludovico existente apud Jargueau M, ipse mandavit pro domina ducissa Aurelianensi , matre domini nostri Regis, existente apud Chasteauneuf, ut ipsa ducissa addiret ipsum et secum adduceret quinque aut sex de formosioribus ® domicelis suis, quod fecit ipsa ducissa, et inter alias fuit adducta; et inter prandandum Rex dixit eidem ducisse et suis domicelis multa verba jocosa.

Et depost domina ducissa dixit loquenti et aliis quod Rex Ludovicus undecimus comminatus fuerat domino de Mornac W, qui tune erat de domo domine ducisse, quod, nisi ipse dominus de Mornac taliter

d’Orléans avait légué à sa femme une situation financière en désordre et des dettes dont quelques-unes si anciennes qu’on les faisait remonter jusqu’à son père, le premier duc Louis. ( Catalogue de Joursanvault, n" 187.) La duchesse s’appliquait à y faire face, et elle en était réduite à recourir à ses diamants qui étaient fort beaux.

(Voir ci-dessus , page 675 , un inventaire de ces joyaux.) Le roi, pour la tenir tout à fait à sa discrétion , lui avait brusquement retiré la pension qu’il servait au duc Charles, dont il paya seulement l’enterrement. ( Catalogue de Joursanvault, n° 180.) Chaque année il abandonnait à Marie de Glèves , lorsque tel était son bon plaisir, les revenus de la gabelle du duché. (Joursanvault, n” 179. — Catalogue des titres d’Orléans, par M. Ulysse Robert, n0’ 5gg , 606.) Mais cette concession avait un caractère annuel qui n’engageait jamais l’avenir, et en 1478 la duchesse était occupée à vendre ou à engager ses diamants. (Joursanvault , n° 786. — - Catalogue des titres d’Orléans , n° S 9 3.)

(1) Voir M. l’abbé Duchâteau, Souvenirs historiques de la ville de Jargeau, p. 32. A l’occasion du mariage des deux filles du roi , la petite ville de Jargeau donna quelques

fêtes qui durèrent huit jours , et, dans leur enthousiasme, il paraît que les chanoines de l’église du lieu ajournèrent, par une délibération spéciale, les offices de la Toussaint au 9 novembre, jour du départ de la cour; en reconnaissance d’un si bon procédé, Louis XI accorda à la ville de Jargeau un blason de gueules chargé de trois bracelets d’or, avec le chef de France, d’azur à trois fleurs de lys d’or. (B. de Monvel, Etude historique sur la ville de Jargeau, p. 3i et 3a.)

(!) Le texte porte : formoriosibus.

(3) Cet épisode du sire de Mornac est raconté dans les diverses dépositions d’une manière confuse et un peu contradictoire. En réalité, il en résulte que Louis XI avait promis à Louis de Pons, écuyer, seigneur de Mornac, conseiller de la duchesse et souverain maître des eaux et forêts du duché d’Orléans de x 465 à 1 468 (voir R. de Maulde, Condition forestière de l’Orléanais, p. 3io), de lui donner une pension et de lui faire avoir la capitainerie de Coucy s’il servait ses projets. (Dépositions de Calipel et du sire de Lamonta.) Il paraît aussi que Mornac, épouvanté, s’enfuit à Coucy. (Dépositions de G. Lambert, de J. Vigneron, de D. Le Mercier, de G. Doulcet et autres.)

ia3

IMPRIMERIE NATIONALE-

978 PROCÈS DE DIVORCE DE LOUIS XII

faceret quod dominus Rex modernus acciperet in uxorem dominam Johannam de Francia et faceret sibi tradi castrum de Coussy, faceret ipsum in sacco poni et demergi in aquam. Audivit eciam hoc dici a quadam, Martina nomine, tune cameraria ejusdem domine ducisse.

Super interrogatorio concernenti articulum, sufficienter responsum est, ut dixit.

Deinde, super octavo articuio examinata, dicit quod, post matrimonium jam contractura, domina ducissa Aurelianensis adduxit dominum nostrum Regem apud Lignieres, ubi erat domina Johanna et ibidem residebat; et suasit et precepit eidem suo fîlio quod inibi staret per septem aut octo dies cum dicta domina Johanna ad contentandum Regem Ludovicum defunctum, et quod ipsa rernicteret eum quesitum ut reverteretur Biesis; sed, postquam domina ducissa recessit de Lignieres, Rex non stetit ibi per très dies; ymo sequutus est eam Biesis; ex quo domina ducissa non contenta dixit domino de Vatan quod Rex Ludovicus defunctus inde male contentaretur, et quod ipse dominus de Vatan erat in causa, et se exoneraret super ipsum dominum de Vatan erga dominum Regem Ludovicum undecimum. Et fuit presens in loco de Lignieres, cum pluribus aliis utriusque sexus, quando domina ducissa dimisit Regem in eodem loco et dixit premissa verba eidem Régi moderno ; ipsaque ducissa mandavit per deponentem verba prefata clicto domino de Vatan, que sibi ilia verba retulit, et pluries loquens dixit eidem domino de Vatan quod domina ducissa male contentabatur de eo et quod per eum et alios qui regebant ipsum Regem stabat quod ipse Rex modernus non curabat de dicta domina Johanna.

Item, super nono articuio examinata, testis dicit quod communiter dicebatur verbis vulgaribus « que c’esloit le plus terrible Roy qui fust jamais en France n, et quod non soîum hommes timebant eum, ymo arbores.

Dixit insuper quod defunctus Rex Ludovicus coegit plures vi et violencia ad contrahendum matrimonia; nesciret tamen declarare seu nominare personas.

Addens quod bene recordatur quod ipse Ludovicus undecimus compulit et coegit duos nobiles de domo ducisse Aurelianensis, nominatos

Montenart et Breziile, ad accipiendum crucein et ordinem sancti Jobannis Jherosoiomitani, et, hoc depost, piuries audivit dici ab eisdem quod fuerant coacti ad hoc faciendum, cum comminacione quod, nisi fecissent, submerger entur W.

Super decimo articulo examinata, dicit quod bene scit quod, id quod faciebat dominus noster Rex, faciebat propter timorem Regis Ludovici undecimi; et audivit ipsa dici a domino nostro Rege moderno, vivente Rege Ludovico undecimo, si premoreretur ipse Ludovicus uudecimus, ipse dominus noster Rex faceret annuHari matrimonium de quo est questio; et audivit quod alias dominus episcopus de Bethleam, magister Johannes Pillori, doctor in theologia, ordinis fratrum predicatorum , dixit Begi moderno et ducisse, ejus matri, et aliis quod facile dispensaretur cum Rege moderno, actento quod non placebat Régi ipsum matrimonium, et faciebat dominus episcopus rem valde parvam.

Dicit insuper quod, cum aliquando domina ducissa mater dixit Régi moderno et aliis presentibus quod ipsa bene vellet quod domina Johanna de Francia esset apud se, sed timebat, quia erat debilis complexionis, quod, si aliquid sibi mali accideret, Rex Ludovicus undecimus sibi hoc improperaret, et ipsa ducissa Regem fdium suum interrogaret quid sibi de hoc videretur, ipse autem utebatur hiis verbis vel similibus : tt Que on ne m’en parle plus, je vouldroie estre mort. ■»

Dicit eciam quod alias, cum ipsa loquens volebat Regem modernum recreare seu jocundum facere, et diceret sibi : tt Monseigneur , que ne faictez vous bonne chere?* similiter respondebat «qu’il vouldroit estre mort-n , et crédit loquens quod erat propter displicenciam quam habebat de isto matrimonio.

Addens quod, postquam Rex fuerat expeditus a carceribus, ipsa

<*> Aussitôt après la mort de Louis XI, ces deux jeunes gens revinrent dans la maison d’Orléans. Bresille y figure Tannée même de la mort du roi comme écuyer, conseiller et chambellan du duc. (Compte du 8 mars

1 483-1 Ô84, Bibl. nat., Cabinet des titres . Orléans , t. XII.) Hector de Montenart (ou de Montenac) devint gouverneur d’Asti et mourut tel en 1 5 oo. (Jean d’Auton , édit, du bibliophile Jacob, 1. 1, p. 209 et t. II, p. 3.)

ia3.

PROCÈS DE DIVORCE DE LOUIS XII

loquens accessit ad eum et, interloquendo cu.m eo, cum sibi diceret quod ipsa domina Johanna erat ita bona quod credebaL preces ipsius domine Johanne ipsum préservasse a malo , ipse Rex modernus movebat caput et videbatur quod non placèrent sibi dicte remonstraciones.

Interrogata super interrogatorio concernente dictum articulum, dicit quod verba, per dictum episcopuin de Bethleam dicta, fuerunt dicta Blesis, in Castro Blesensi, in caméra dicte ducisse. Et responsio facta loquenti per dominum nostrum Regem fuit apud Hienville (h.

Postmodum, super undecimo articulo examinata, dicit quod, eciam post obitum domini nostri Regis Ludovici , «plus l’a veu croistre en aage el plus l’en a veu marry-n, loquendo de domino nostro Rege et de matrimonio de quo agitur. Dicit insuper quod, a tempore obitus Ludovici undecimi, pluries vidit quod, cum loquebatur eidem Régi moderno de hujusmodi matrimonio seu domina Johanna, non tenebat verbum et recedebat.

Item, super duodecimo articulo examinata, dicit quod crédit quod dominus noster Rex auffugit in Britaniam quia timebat quod deterius sibi contingeret quam contigerit.

Deinde, super decimo tercio articulo examinata, dicit se nichil scire.

Super decimo quinto articulo examinata, dicit quod bene scit quod Rex modernus fuit plus quam triennio carceribus mancipatus; et, postquam reversus est de carceribus, dixit loquenti quod habebat humeros ruptos de ferendo quod passus fuerat, cc et que, s’il eust porté la hôte, il n’eiist pas esté tant travaillé ».

Ulterius, examinata super xvi° articulo, dixit quod crédit quod erat adhuc timorosus durante vita Karoli octavi, et quod non ausus fuisset procurare nullitatem matrimonii de quo agitur, nec voluisset dispîicere domino nostro Régi Karolo.

Interrogata super interrogatorio concernente articulum, dicit quod timebat iterum male tractari, nescit tamen quis inferebat sibi metum, et timebat suos malivoios et invidiosos. «

5 JanviRe, châtellenie du duc d Orldans , en Beauce.

Item, super decimo septimo et ceteris examinata, dicit quod audivit dici quod nulla suarum domicelarum eam vidit nudam, nisi fuerit sua nutrix, sed loquens vidit eam vestitam; et sibi videtur quod est male composita corporali composicione.

Nec aliud soit, et premissa dicit pro pura et mera veritate, omnibus prece, precio remotis.

Amboise, 26 septembre.

Page 1