‹ Procédures politiques du règne de Louis XII [i.e. douze]Chapitre 286 sur 348 · DÉPOSITION DE FRANÇOIS DE BRILHAC, EVEQUE D'ORLEANS · texte numérisé non relu

DÉPOSITION DE FRANÇOIS DE BRILHAC, EVEQUE D'ORLEANS

Reverendus pater et dominus, dominus Franciscus, episcopus Aurelianensisb), abbas monasterii de Pontelevio, ordinis sancti Benedicti, diocesis Garnotensis, senex et valetudinarius ac pluribus infirmitatibus detentus, etatis videlicet sexaginta duorum annorum aut eo circa, teslis de parte scientifici viri, magistri Anthonii de Stagno, procurator domini nostri Ludovici, Francorum Regis, actoris, contra et adversus dominam Johannam de Francia, ream, in causa prefata, apud dictum monasterium de Pontelevio, anno predicto nonagesimo octavo, die vero

lune octava mensis octobris .

Postmodum, super septimo articulo examinatus, dicit quod, in festo Annunciationis beate Marie Virginis proxime future, erunt viginti quin-

(1> François de Brilhac, évêque d’Orléans déi473ài6o4; devenu archevêque d’ Auch , il eut pour successeur à Orléans son neveu, Christophe de Brilhac. Riche et généreux, il fît plus d’une fois à la ville d’Orléans des avances d’argent importantes. Il était d’une mauvaise santé et ses diocé¬

sains faisaient souvent de solennelles processions pour implorer son rétablissement. ( Lemaire , Histoire et vies des évêques d’Orléans, pages 82-86. — Gallia Christiana, t. VIII, col. i48o.) Depuis i468, il était abbé de Pontlevoy. ( Gallia Christiana, ibid. )

que anni effluxi quod ipse loquens fuit assumptus ad episcopatum Aurelianensem, et uno aut duobus annis sequentibus aut eo circa, ut memorie tenet, deffunctus canceiiarius Dorioiie et episcopus Caliilouensis ad dictam abbatiam de Ponteievio, in qua tune erat, accesserant, et post cenam ipse canceiiarius presentavit eidem loquenti quoddam rescriptum a sanctissimo domino nostro papa Sixto emanatum , cum quibusdam litteris missivis continentibus credenciam de hiis que diceret ioquenti ex parte Regis Ludovici undecimi; quod quidem rescriptum recepit et legit, et in eo cavebatur quod papa mandabat eidem episcopo ioquenti ut haberet separare dominum nostrum Regem modernum et dictam dominam Jobannam eo quod erant de çonsanguinitate, in quo gradu non est memor ipse qui loquitur; nec etiam sciret dicere si in eodem rescripto fieret mencio de cognatione spirituaii.

Insuper, mandabatur eidem quod, si partes consentirent de novo capere aiterutrum, quod eos insimul desponsaret nonobstante dicto impedimento consanguinitatis , eratque dictum rescriptum concessum per dictum papam et sub piombo.

Preterea, dicit quod in crastino dictus canceiiarius duxit loquentem a Montrichart et eadem die, dum appiieuissent, in presencia deffuncte Karoie, Regine Francie, et plurium aliorum, Regis moderni et domine Johanne, ipse canceiiarius explicuit ea que in rescripto continebantur et, sine aiio processu faciendo, ioquens ipse separavit ipsas partes et eis interdixit cohabitationem et conjunctionem mutuas, ratione consanguinitatis inter ipsas existentis, et posuit ipsas in iibertate de capiendo quem vei quam veilent habere et bonum eis videretur. Et, hoc facto, se retraxit ipse loquens a ioco in quo erant, et quiiibet eorum ivit ad suam cameram; et ex tune fuit advisatum quod ipsi expectarent per

(1) Geoffroy III, évêque de Cliâlons de 1 453 à i5o3.

<S1 Cette procédure a pu faire dire dans certaines dépositions et dans les textes de l’époque que Jeanne et Louis se marièrent

deux fois : « Cum bis in matrimonium data et nuptui tradita fuisset . . . j> (Ms. de l’Annonciade, dans le procès de canonisation de Jeanne de Valois, procédurede 1774, Rome, in-fol., 1774, partie B, Summarium, p. 208. )

IMPRIME

NATIONALE

1018 PROCÈS DE DIVORCE DE LOUIS XII

modicum tempus, et expectaverunt per duas horas, aut eo circa; et postmodum eo quod ipse loquens fecerat separacionem predictam, et ut ipse Rex modernus, qui erat in liberlale, eamdem dominam Johannam iterum non acciperet, se retraxit loquens ad cameram in qua erat Rex modernus, et ei dixit quod erat in sua libertate et quod se custodiret de plus se ligando; qui quidem Rex modernus respondit verba sequentia: # Hélas, monseigneur d’Orléans, mon amy, que ferai ge? Je ne sauroye résister, il me vauldroit autant eslre mort que de faillir a le faù'e, car vous cognoissez a qui fay affaire. « Et erant présentes Johannes Dumas et quidam dictus Leborgne Boutet; qui quidem Dumas sibi dixit : tt Taisez vous, de par le deable ! vous en pouviez bien trop parler. « Et postea dictus loquens dixit eidem domino nostro Régi : tt Monseigneur, doncques estez vous délibéré de passer oultre? » Qui quidem dominus noster Rex , tune seu duabus horis post, dixit loquenti : «Il m’est force et n’y a remede W. i>

Et tune loquens eidem Régi moderno dixit quod oportebat quod veniret ut perfîcerent id quod inceptum fuerat.

Interrogatus si ipse dominus noster Rex hoc laceret de sua bona voluntate aut per vim, dixit quod, actentis hiis que ipse Rex dixerat et eciam continencia seu modum (sic) et verbis que videbat ei tenere, quod hoc erat magis per coactionem et timorem quam ex bona ejus voluntate.

Et, hoc facto, ipse loquens se retraxit in capellam castri de Montrichart et se vestivit et preparavit pro desponsando ipsas partes : et exinde dominus noster Rex modernus et dicta domina Johanna ibidem accesserunt, et eis petiit si se vellent habere alterutrum in sponsum et uxorem : qui responderunt ita velle.

Interrogatus si legerit tune rescriptum seu bullam ipsis partibus, aut dederit eis intelligere, dicit quod, quamvis teneret eam apertam in suis manibus, eam tune non legit ; tamen prefatus cancellarius ipsis partibus dixit quod papa volebat quod, non obstante impedimento

D après la déposition du témoin, il est assez surprenant qu’il ait consenti à célébrer un mariage dans de telles conditions et avec une telle conviction.

propter quod fuerant separati, et dispensabat, si hoc vellent, qaod , eo non obstante, possent se capere in sponsum et uxorem h), Et, in continenti, hiis dictis, ipse ioquens dictas parles in porta dicte ecciesie seu capelle dicti castri, sine celebratione misse per eum, desponsavit; quo matrimonio celebrato, ivit ioquens pransum in ejus hospicio ad intersignum Trium Regum.

Ultra, super hoc inlerrogatus, dicit quod premissa omnia fuerunt facta uno mane et sine alio processu facto.

Deinde dicit quod, prandio per eum sumpto, reverses est ad suam abbatiam de Pontelevio.

Interrogatus si dominus noster Rex habuerit tune justum timorem de premissis adimpiendis, dicit quod, actentis verbis que Rex sibi dixerat ac modo seu continencia quos gessit, quod, si fuisset in suo iibero arbitrio, nunquam id fecisset.

Interrogatus si de hoc clepost audiverit aliquid dici a domino nostro Rege, dicit quod non; sed, dum ipse dominus noster Rex fuit prisionarius, predicta domina Johanna misit ad ioquentem pro recuperando dictam dispensacionem seu duppium, et nuper, a quindecim diebus citra, misit erga eum Karolum de Preux, ejus contrarotuiatorem , cui semper respondit quod non habebat originale dispensai onis nec duplum, sed miserat erga ejus secretarium ut posset certiorari, et secundum quod erit certioratus dicet. ,

Interrogatus qui habuit illam bullam post matrimonium sic contractuel, dicit Ioquens quod voluit eam retinere penes se, sed dictus cancellarius eam cepit et secum detulit, et dixit loquenti quod sua non intererat servare eamdem dispensationem, sed partibus spectabat quas tangebat ipsa dispensatio.

Deinde, examinatus super nono, dicit quod deflunctus Rex Ludovicus

(1) Cela n’est pas exact. Le pape avait délégué l’évêtjue pour accorder les dispenses, s’il y avait lieu, après l’infonnation canonique ordinaire. C’eût été un grand tort d’omettre cette information et d’agir

sans forme de procès, cr sine processu faciendon. Quant aux dispenses, il les avait accordées lui-même, et ces dispenses figuraient au dossier du procès. (Voir X Inventaire d’Albi ci-après, dans les Pièces justificatives.)

Mm

1020 PROCÈS DE DIVORCE DE LOUIS XII

solebat male tractare illos qui non sibi obediebant; et maxime ipsum loquentem, per quasdam litteras patentes, predictus Rex Ludovicus undecimus, eo quod ipse loquens recusaverat quamdam prebendam sancti Aniani(1) daré ad voluntatem medici ejusdem Ludovici Regis, quamvis dedisset aut contulisset seu fecisset dari et conferri decanatum et prebendam ecclesie Aurelianensis i2), comminari fecit de exulendo ipsum extra regnum Francie.

Finaliter, super decimo articulo examinatus, et etiarn si de tempore Regis Karoli defïuncti dominus noster Rex Ludovicus modernus ausus fuisset discooperire animurn suurn super dissolutione matrimonii de quo agitur, dicit quod, consideratis pluribus conjecturis, suo videre, non ausus fuisset discooperire ejus animum. Dicit ultra, ut sibi videtur, quod, si Rex Karolus deffunctus longe vixisset, prefatus Rex modernus male fecisset res suas.

Nec aliud scit. Et ea que deposuit dixit et deposuit pro pura et mera veritate, omnibus amore vel rancore cessantibus.

Amboise, 10 octobre.

Page 1