DÉPOSITION DE JACQUES HURAULT, TRESORIER DE FRANCE
Nobilis vir, Jacobus Hurault, thesaurarius Francie, et perantea thesaurarius et receptor generalis finenciarum ejusdem domini nostri Regis, tune ducis Aureiianensis, etatis quinquaginta unius annorum. . . die xviia mensis octobris . apud Arnbasiam .
Il a assisté au baptême et y portait un cierge. Il rappelle les menaces de Louis XI à la duchesse, au roi et à son entourage, pour faire le mariage.
Postmodum, super xm° articulo . dicit quod scit dominum nostrum Regem anno Domini millesimo quadringentesimo nonagesimo sexto (sic), tempore Regis Karoli, se transtulisse ad Britaniam et intellexisse id fecisse ad fmem desponsandi dominam Annam de Britania. Ipso loquente exeunte in Britania, habuit Johannes Challocin, alias Valois, nuncius armorum, onus ab ipso domino nostro Rege se transferendi ad curiam romanam pro certis provisionibus super hoc obtinendis : hoc scit, quia ipse Valois accessit Blesis ad ipsum loquentem, tune thesaurarium ipsius domini Regis, cui dixit et narravit ipse Valois onus sue commissionis, petens ab eodem loquente peccunias pro suo veagio faciendo apud Romain; cui Valois respondit loquens quod hii
qui erant in Britania erant in securitate, ipse autem non, et quocl posset incidere in periculum in hoc faciendo, et quod sibi nichil diceret de sua commissione, sed quod sibi iibcnter mutuo traderet aiiquam peccunie sommam, prout de facto sibi concessit seu mutuavit, videlicet viginti octo scuta, unde recuperavit ab eodem iicteram obbgatoriam, coram notario confectam, de ipsa somma.
Addiciens ulterius quod verbis, gestu et motu cognovit hujusmodi nupcias ac ipsam dominam Johannam sibi summe displicuisse , quoniam de eadem non poterat audire loqui, dicendo, quando de ea sibi loquebatur, quod voluisset desponsasse pauperiorem domicellam hujus regni, prout audivit ab eodem domino nostro Rege et a pluribus aliis. dicentibus ab eodem id audivisse dici.
Dicit ulterius quod, quanquam viderit dominum nostrum Regem in magna neccessitate, adeo quod pro statu suo coactus fuit acomodare pro suis neccessitatibus usque ad sommam centum mille librarum diversis vicibus, et licet, ut audivit, fuissent sibi promissa in tractatu matrimonii ipsius domini nostri Regis et domine Johanne centum mille scuta, nunquam tamen ipse loquens nec quicunque abus de domo ipsius domini nostri Regis ausus fuit aliquid petere de ipsis centum mille scutis, ex eo quod ipsi loquenti, per nonnullos de quibus non recordatur, dictum fuit quod, si aliquid de ipsis centum mille scutis peteret, ipsi domino nostro Régi moderno summe displiceret. Et similiter ipsa domina Johanna, a tempore matrimonii de cujus nullitate agitur, nullatenus vixit de peccuniis aut bonis ipsius domini nostri Regis, nec unquam sibi expedire fecit ipse dominus noster Rex pensionem aut peccunias quascunque, et ipse loquens quandoque expedire fecit eidem domine ligna combustibilia pro suo statu de foreta Blesensi, cujus erat et est de presenti magister, sed ipsa ligna per se vel alium cui expediebantur receptori loquentis solvebantur.
iNec aliud .
Sic signatum : J. Huradlt.
PROCÈS DE DIVORCE DE LOUIS XII
Amboise, 17 octobre.
DÉPOSITION DE GUILLAUME DOULCET, CONTROLEUR DE L’ARGENTERIE D’ÉCURIE DU ROI.
Nobilis vir, Guillermus Doulcet, contrarotulator argenterie scutifferie domini nostri Regis, etatis quinquaginta quinque annorum aut
eo circa, apud Ambasiam . die décima septima ejusdem mensis
octobris .
Il raconte le baptême du roi, les menaces de Louis XI lors du mariage, l’affaire de Mornac. Mornac fut tué par un sanglier le jour même où il devait recevoir la somme promise , et le mariage fut célébré et per maximum murmur. Maieque contentabantur omnes bone gentes, galice toutes gens de bien, n
. Et satis cognovit lapsu temporis, ex verbis ipsius domini
nostri Regis, hujusmodi nupcias non sibi placuisse aut placere. Audivitque ab eo, in villa Rothomagensi, dicere, de quadam juvencula infimi status seu de humili plebe, quod vellet ejus uxorem fuisse mortuam et illam juvenculam desponsasse, dicens bec procedere ex displicencia quam habebat ex domina Johanna : et nichil erat sibi displicencius quam audire loqui de dicta domina Johanna. Et nunquam eidem domine expedire fecit ipse dominus noster Rex pensionem neque peccunias quascunque pro ejus statu. Et hoc scit, quia, si sibi expedita fuisset aliqua pensio vel peccunia, ipse, qui contrarotulator erat financiarum, noticiam habuisset, alias thesaurarius dedisset de suo, nec allocate aut deducte fuisset (sic) in ejus compotis : et, in signum majoris displicencie , nunquam audivit quod Rex aliquid pecierit de peccunia sibi promissa in hujusmodi matrimonio. Et dicebant gentes fînanciarum quod de eisdem peccuniis nichil volebat ipse Rex.
Item, super xm° et xiiii0 articulis, dicit quod, domino nostro Rege et ipso Ioquente existentibus in Rritania, se, diversis et iteratis vicibus,
repperiit in consilio eum consiiiariis domini nostri Regis, ubi tractabatur et tractatum extitit de matrimonio future inter dominum nostrum Regem et dominani Annam de Britania; et de facto, post certas proloquuciones de ipso matrimonio, fuit, pro parte dicti domini nostri Regis, magister Guiilermus Chômait ad curiam romanam missus pro dispensacionibus et provisionibus neccessariis pro dicto matrimonio obtinendis. Si autem accesserit usque ad Romain, vel ne, nescit; sed recordatur et bene scit quod exinde transmissus fuit Johannes Chalocin, dictes Valois, nuncius armorum, pro ipsis provisionibus et dispensacionibus obtinendis , et fuit presens in expedicione licterarum et memorialium eidem Valois ad hoc traditorum et expeditorum. Audivit eciam manuteneri quod hujusmodi matrimonium cum domina Anna de Britania fuit impeditum per dominum et dominam de Borbonio, qui eciam impedimentum per Begem Karolum fieri procurarunt.
Tandem, super xvii0 articulo, dicit quod, videre suo, duravit metus contra Regem modernum usque ad obitum delfuncti Regis Karoli. Scit eciam quod coactus fuit dissimulare et, si animum suum super displi— cencia hujusmodi matrimonii detexisset, potuisset incidere in periculum; et, paulo ante ejusdem Karoli obitum, aliquid sinistrum tractabatur pro parte dicti Regis Karoli contra dictum dominum nostrum Regem , ut dicebatur; tt et nestoit gueres an qu’il n’eusl quelque liurt. n
Nec plura scit .
Sic signatum : G. Doulcet.
Amboise, 19 octobre.
DÉPOSITION DE RAYMOND DE SAINT-MAURICE , GENTILHOMME DE LA MAISON DU SIRE D’ALBRET
Nobilis vir, Ravmondus de Sancto Mauricio, miles, etatis quinqua-
<*) Saint-Maurice faisait depuis longtemps roi Yaubenage d’un étranger : on le lui partie de la maison du sire d’Albret. En 1 483 donne. (Bernier, Séances du conseil de Charil demande, en cette qualité, au conseil du les VIII, p. 117.)
PROCÈS DE DIVORCE DE LOUIS XII
ginta duorum annorum aut eo circa , apud Ambàsiam . . . die décima
noua ejusdem mensis octobris .
Postmodum, super nono articulo, dicit quod, de tempore Regis Ludovici, communiter dicebatur in regno quod ipse Rex solebat maie tractare ilios qui sibi non obediebant. Et bene scit loquens quod Rex Ludovicus, auctoritate sua, minis et terroribus, compuiit dominum d’Aibret ad tradendum suam sororem in matrimonium domino Bouffdlo <-\ contra voluntatem ejusdem domini et sororis sue. Dicit insuper quod ipse loquens fecit plures diiigencias erga Regem Ludovicum de precepto domini et magistri sui d’Aibret ad pacificandum animum ipsius Regis Ludovici et ad impediendum matrimonium sororis dicti domini d’Aibret; sed ipse Rex Ludovicus de suis remonstracionibus non curavit, nec voiebat aiiquid audire ioqui in contrarium. Dicit ulterius quod archiepiscopus nunc Narbonensis, tune episcopus RivensisW, fuit transmissus bina vice ad ipsum Regem Ludovicum, ex precepto et mandato dicti domini d’Aibret, ad pacificandum Regem Ludovicum et ad impediendum dictum matrimonium, sed in nichiio potuit prevalere : et habuit ipse Rex suuin animum intlamatum, ut prius, ad continuacionem dicti matrimonii, et tandem jussit quod veniret ipse dominus d’Aibret ad presenciam suam et fecit ilium alioqui per dominos de Beaujeu, nos, Ludovicum episcopum Albiensem W, et dominum de Sancto Petro <5), ad fines quod demonstrarent ipsi domino d’Aibret quod consentiret dicto matrimonio, sed ipsi domini nichii potuerunt facere. Unde Rex ipse Ludovicus fuit iratus contra ipsos dominos et dixit eis : ’ te Vous n’y entendez rens, vous n’estes que bestes, n prout liée audivit dici
ll) Marie d’Aibret.
(!) Boffile de Juge, e'coissaire dévoué du roi, bailli de Perpignan, un des juges du comte d’ Armagnac et, plus tard, du comte du Perche. (Arcb. nat., J 949.) Louis XI lui donna le comté de Castres, confisqué sur la famille d’Ârmagnac, et auquel prétendait le sire d’Aibret.
<3> Pierre d’Abzac, évêque de Rieux de
1 48o à 1 487, puis de Lectoure, archevêque de Narbonne de i4g4 à i5o2.
!i) On remarquera que la responsabilité de l’un des juges est ici fortement mise en cause.
(B) Jean Blosset, sire de Saint-Pierre, sénéchal de Normandie, habituellement chargé par le roi des plus rudes missions.
ab aliquibus de quorum nominibus non recordatur. Et, pauio post, ipse Rex Ludovicus inquisivit qui erant illi de sua domo qui eum gubernabant, et quod opportebat illos ponere in carcerem, et postea inducent dominum de Albret ad consenciendum ipsi matrimonio , prout eciam audivit ab aliquibus de quibus non recolit.- Dicit insuper quod, tune temporis, ipse Rex Ludovicus, concertando de isto matrimonio, dixit dicto domino d’Albret quod, postquam non volebat libéré consentie dicto matrimonio, opportebat quod se declararet si vellet tenere partem suam et domini de Reaujeu, aut contra eum; et, postquam dominus d’Albret respondit : « Sire, il y a lien chois, je seray des vostres, n videns ipse d’Albret quod non poterat resistere voluntati Regis pro impediendo dictum matrimonium, dixit dicto Régi : cr F aides en ce que vous vouldrezn, vel verba similia, loquendo de dicto matrimonio, prout boc audivit dici a dicto d’Albret.
Deinde, super decimo tercio articulo examinatus, loquens dicit et deponit quod ipse Rex modernus declinavit adRritaniam, spe etintencione desponsandi dominam Annam, filiam primogenitam ducis Rritanie; et boc scit, quia dominus d’Albret pretendebat pro se de dicto matrimonio, prout audivit dici ab illis de domo dicti domini d’Albret : eciam nuper audivit dici a domino d’Albret quod tune promiserat Régi moderno, existenti in Rritania, quod a prosequucione hujusmodi matrimonii cessaret quousque ipse Rex modernus esset certifficatus si posset pervenire ad lmjusmodi matrimonium. Dicit ulterius ipse loquens quod vidit licteras, quas inter cetera scribebat dominus de Rellojoco dicto d’Albret per episcopum AstensemM, continentes in efïectu qualiter dux Aurelianensis latenter fugerat in Rritaniam, declarando animum suum quod hoc fecerat ut desponsaret dictam dominam Annam de Rritania, ut dicebatur.
Et premissa .
Sic signatum : De Saint Maurice.
N. Militis. — Mesnart.
(1) Pierre Damiano, évêque d’Asti de 1476 à 1496.
