‹ Procédures politiques du règne de Louis XII [i.e. douze]Chapitre 303 sur 348 · ANCIEN ÉCUYER DE MARIE DE CLEYES · texte numérisé non relu

ANCIEN ÉCUYER DE MARIE DE CLEYES

Anno predicto, die vero nona ejusdem mensis octobris, fuit examinatus sequens testisW.

Nobilis ac generosus vir, dominus Claudius de Rabaudanges, miles, dominus temporalis de Thun, etatis quinquaginta quatuor annorum, . examinatus et interrogatus.

Et primo , si noscat partes contendentes , et qua noticia , dicit quod cognoscit dominum nostrum Regem a cunabulis, seu ab ejus infancia, et, sunt triginta anui vel circiter, visu et ordinaria conversacione; dominam vero Jobannam de Francia surit viginti duo anni vel ampli us.

Super quinto et sexto articulis, dixit quod, tempore nupciarum seu matrimonii de cujus nullitate agitur, dominus noster Rex vix decimum quartum annum actingebat, eratque tune in tutella domine sue matris A u relia nen sis, et plusquam per sex annos post, eratque pâtre orbatus et distitutus longeque perantea.

Super autem septimo, octavo, nono, decimo, undecimo, duodecimo, decimo tercio et decimo quarto articulis, dicit quod, paulo ante ipsum matrimonium, deffunctus dominus Guiotus Pot et dominus Blanchefort successive accesserunt ad predictam dominam, matrem domini nostri Regis, ad eam incitandam et persuadendam ut suum consensum

(1) Le sire de Rabodanges avait prêté serinent dès te 5 octobre. (Ci-dessus, page îo 44.)

IMPRIMERIE NATIONALE

matrimonio ipsius domini nostri Regis et predicte domine Johanne preberet; et, verbis habitis inter ipsam dominam et predictum Pot et Blanchefort, retulit predicta domina loquenti quod sibi iocuti fuerant de bujusmodi matrimonio et quod ipsa cognoscebat quod ipse Rex Ludovicus undecimus volebat et intendebat destruere et sopire domum Aurebanensem per bujusmodi matrimonium, ex quo remaneret Rex modernus cum ipsa domina Johanna sine proie, quoniam deformis, et quod ipsi matrimonio non consentiret. Et, post bec, habito responso per ipsam dominam dato, transmisit iterato ipse Rex Ludovicus predictum Bianchefort erga eamdem dominam, qui, ex parte ipsius Regis Ludovici undecimi, sibi dixit quod per suos consiliarios, utputa Guiotum Pot, dominum de Vatein, dominum Petrum de Relïuge, miiitem, magistrum Ludovicum Ruzé, Michaelem Gailiart et alios sue domus, consulebatur et demonebatur consentire bujusmodi matrimonio, et quod, nisi eidem consentiret, faceret eisdem officiariis absentdere capita , gaiice et qu’il leur feroit trancher les testes t , et eidem domine removeret ejus fiiium, videiicet Regem modernum, et ulterius privaret eam sua dote et eam transmicteret extra regnum suum et ad partes sue nativitatis. Quibus auditis per ipsam dominam, respondil eidem de Blanchefort quod diceret Régi quod de abscisione capitum suorum officiariorum non curabat de uno obolo, utendo hiis verbis: « Il ne m’en chault pas d’une maille, couppe fort n : et, in quantum concernebat fiiium ejus, quod diceret sibi quod non conduceret eum ad que[m]cumque locum sui regni quin eum sequeretur, et, si non posset intrare locum seu domum, cubaret in porta, et, si fugaret eam extra suum regnum, conquereretur suis parentibus et amicis qui eam non relinquerent, prout hiis verbis prolatis statim sibi retulit ipsa domina, dicendo : te Ego semper lucratus sum istumhominem de rege,loqueudo alte, elamando : poterone eum hac vice et in bac materia lucrari? i> Et exinde, lapsu tempoi’is, posuit ipse Rex Ludovicus undecimus, pro medio, dominum Dunensem, dominum Guiotum Pot, et certos alios timentes perdere sua bona et pensiones erga eamdem dominam, ad eam incitandum etseducendum ad hujusmodi matrimonio consenciendum, sibi

dicentes quod perdebat se ipsam ac eosdem , et quod debebat consentire, quodque erant juvenes ipse partes, videlicet Rex modernus et domina Johanna, et quod, antequam pervenirent ad etatem, plura possent contingere, et, si non faceret voluntarie, faceret vi, et ad hoc compelleretur : et erat presens loquens in hujusmodi persuasionibus ipsorum officiariorum, sic eidem domine factis, et eciam ipse loquens simiiibus persuasionibus et verbis usus est. Et postmodum et intervallo passa est ipsa domina, sic racione premissarum comminacionum timorosa, hujusmodi matrimonium fieri, iicet suo videre et judicio nunquam ipsa domina consenserit, dicendo quod ejus conscienciam teneret oneratam ex eo quod proies non sequeretur ex ipsa domina Johanna.

Addiciens ulterius quod, cessantibus predictis comminacionibus, terroribus et minis ipsius Regis Ludovici, nunquam fuisset ad hujusmodi matrimonium processum; vidit eciam pluries ipsum dominum Regem eciam particulariter flentem, quum sibi loquebatur de bac materia. Audivit eciam pluries a Rege, sibique dixit eciam, post mortem Regis Ludovici, quod vellet esse ita pauper nobilis sicut loquens et quod non esset uxoratus, galice cc qu’il vouldroit estre aussi povre gentilhomme comme lui et qu’il ne feust point marié W. » Et, quia Rex Ludovicus quandoque dicebat se mirari quare fiebant tôt difïicultates de hujusmodi matrimonio, présente domino de Linieres, in cujus regimine et domo de Linieres erat ipsa domina, multociens sibi respondit ipse dominus de Linieres quod dicebant eam esse defformem seu monstruosam, quod non erat verum, saltim ita paucum quod, si Rex eam videret(2),

(l) Marie de Clèves, mère de Louis XII, passait pour avoir épousé Rabodanges.

(1) II résulte de cette déposition et du récit, quelle contient un peu plus loin, de l’entrevue de Louis XI avec Jeanne de France, ainsi que des détails contenus dans les dépositions de Jean Lesbaÿ (page 1 oo4 ) et du maréchal de Gié (page 107.5), que Louis XI n’avait pas vu sa fille avant son mariage et qu’alors il la vit deux fois, au Plessis et à Bourges. Ces dépositions sont

corroborées par une lettre de Charlotte de Savoie qui s’adresse au sire du Bouchage pour obtenir du roi une permission de voir sa fille convalescente, lettre que nous avons publiée. ( Jeanne de France, duchesse d’Orléans, page 3i.) Mathieu, dans son Histoire de Louis XI (1610, in-fol.), raconte que le sire de Linieres était obligé de cacher Jeanne sous sa robe quand il rencontrait Louis XI , de peur que le roi ne la tuât. Cette anecdote nous paraît insuffisamment 1 33.

PROCÈS DE DIVORCE DE LOUIS XII

110a preciperet (sic) ; quare hujusmodi materiam avidius prosecutus est ipse Rex Ludovicus, et evenit prout volait, minis et terroribus suis predeciaratis ac persuasionibus oüiciariorum ipsius domine; et, matrimonio sic contraclo, Rex Ludovicus eam videre voluit, et eam de facto adduxit au Plessis, prope Turonis, ubi erat ipse Rex Ludovicus, et fuit hospitata in quarterio hospicii domine de Bourbon, in ipso loco du Plessis, Rege Ludovico hospitato in quadam domo palee in medio curie; et, cum eam sibi adduceret certo mane ipse dominus de Linieres per subtus brachium, eamdem conspexit ipse Rex per vitrinas; qua visa, signo crucis se signavit, dicendo quod non credebat eam esse talem; et, postquam accessit ipsa domina ad eum, pauca verba habuit cum ea, dicendo domino de Linieres quod eam redduceret.

Addens ulterius quod ipse cognovit, ex verbis, vultu et gestu domini nostri Regis, eandem dominam non amare, et, cum certa vice, postquam cubuisset ipse Rex cum eadem domina, et eum interrogasset loquens quid boni diceret de ipsa domina, loquenti respondit quod non loqueretur sibi de hac materia, et quod non posset sibi majus displicitum facere quam de ea ioqui.

Audivit eciam ex relatu quorumdam, maxime predicte domine matris Regis, ipso domino nostro Rege existentein Britania, quod ibidem se transtulerat ad habendum in uxorem dominam Annam de Britania, sed quod eum deciperent ibidem, neque eam sibi darent.

Super autem decimo quincto et decimo sexto articulis, dicit et deponit quod scit veraciter dominum nostrum Regem modernum fuisse carceribus detentum, eciam per trienium vel circiter, per Regem Karolum; cui in carceribus mandavit loquens, et multi alii de ejus

établie, car nous n’avons pu en trouver de trace plus ancienne que le récit de P. Mathieu, mais elle a été racontée par tous les panégyristes de Jeanne et même par les historiens les plus sérieux. On y a encore ajouté le récit d’autres scènes : Louis XI menaçant sa fdle, se précipitant sur elle

l’épée à la main, lui perçant l’oreille , scènes qui nous paraissent inexactes. Il n’y a d’acquis que l’antipathie de Louis XI pour sa seconde fille et le séjour de celle-ci à Linières, loin du roi. On voit que la tradition renchérissait sur les faits constatés par les témoins du procès.

domo, puta domina de FrontevauxW, ejus soror, quod faceretbonum vnitum eidem domine Johanne de Francia ad ejus expedicionem neque meiius facere poteral.

Dicit preterea quod, judicio suo, Rex modernus non ausus fuisset eidem matrimonio apparenter contradicere , vita Regis Karoli durante.

Tandem, super penultimo et ultimo articuiis ipsius domini nostri Regis, dicit quod est defïormis corpore plus quain appareatipsa habituata suis habitibus, quoniam innantur ejus habitus pro possibiii, ad tegendum ejus defformitatem.

Super autem interrogatoriis ipsius domine Johanne de Francia interrogatus, dicit quod vidit easdem partes in uno lecto aliquociens : si autem se invicem carnahter commiscuerunt, nescit, nec umquam voluit ipsi ioquenti confîteri Rex, licet piuries de hoc eum interrogaverit.

Pieque piura scit .

Sic signatum : G. de Rabodangez.

Suprascriptus testis fuit per dominum officialem Parisiensem, commissarium in bac parte, Parisius, anno et die quibus supra, in mei, Johannis Faciei, in artibus magistri ac curie épiscopal is Parisiensis notarii, presencia examinatus, teste signo manuali hic anno et die predictis apposito.

Sic signatum : J. Facieb.

Gollatio facta. N. Militis. — Mesnart.

(1) L'abbesse de Fontevrault, sœur de Louis XII.

PROCÈS DE DIVORCE DE LOUIS XII

Page 1