IV

quod Deus statuisset; cuncta esse gerenda. Paret Delphinus yirgini, retentisque legatis et praemiasis ordinibus equitum, céleri cursu civitatem petit. Mira res et apud posteix>s fîde caritura ! nullns, vel in porta , vel in urbe, reperitur armatus; togati cives extra mœnia occuiTunt. Delphinussine conditionibus , sine pactis^ absqne ulla contradictione patentes portas ingreditor : nemo réclamât , nemo signnm indignationis ostendit; diTinum opus cuncti esse fatentur. Franci dum portant unam ingredinntur, Anglici altéra fiigiunt. Pacifîcà et qtrieta civitas suum dominum bénigne amplectitur, et, quem paulo ante velut hostem aspernabatar, nunc tanquam patrem mire affecta et summis honoribus excolit* Fit magnas circa Delphinutn salatantiom concursus, major circa Puellam, qaam velati divinam aliquod nnmen intuebantur. Facta sunt hœc die sabbâti y in profesto beatœ Mariœ Magdalenae; et in ipso festOy apud monasterium Sancti-*Remigii , magna populi frequentia , multis proceribus ac prœlatis cireumstantibus y Delphinus more majoram sacro inunctus oleoy regni Francise diadema suscepit, acclamante multitudine Caroio régi (id enim nomen Delphino fait) vitam ac victoriam.

Mansit rex ea in urbe quatriduo^ praeter consuetadinem. Mos enim Francise regibus est, dieqaae coronationem sequitur, templum quoddam peregrinando petere, cui sanctus Marchoul prcesidet, atqae ibi œgrotos curare. Miraculom Galli «vutgaverunt , morbum quemdam humano in gutture nasci , qui solo r^is taclu et arcanis quibusdam curetur verbis ; idque post coronationem in hoc templo Heri. Non est pèregrinatus statuta die novus rex; impedimento fîiere

Burgundorum legati, qui salatatum yenerantet aliquid ad.conoordiam afièrebant. Qaibus auditis, quarta die peregrinatio facta est^ in qua de curatione morborum nihil satis compertum habeo, quamvis Gallici omnia illa credant fieri miraculose.

Post hœo Puella cum novo rege Laudunum petit neque resistenlia reperitur. Paruere omnia régi. Idem fecere quœcomque oppida intra Farisios Laudunumque jacenty populis ac plebibus universis summa cum exultatione obviam efiusis. Fuit etspesdata regiParisiorum urbis capiendae; sed quum in agros eorum duxisset nec quisquam occurreret, deceptum se imelligens, rétro abiit; Puella vero acriori animo assumptis quibusdam cohortibus, usque ad portam excurrit quœ ducit ad Forum Porcorum y eamque magno impetu, non sine spe potiundiae ciyitatis , incendit ; ubi dum fortius quam cantius pugnat intusque summa vi resistitur^sagitta in incertum missa Tulneratur.Utprimam sancialam se animadvertit, e pngna recessit; comités ab oppugnatione cessa;runt. Atque hic favor Pnellœ minui cœpit, quœ, inyiolabilis antea crédita, vulnerari potuîsset; neque deinceps nomen ejustam formidabile Anglicis aut tam Tenerabile Francis fuit; brevi lamen cnrato vulnere, rursusin castra ^enit, ubi, pro veteri coosuetndine arma tractans, nihil memorabile fecit.

Haud procul ab nrbe rex abierat, expectans si forte, mutatis civium animis, revocaretur ; nihil ex opinione successit. Dux Clocestriœ (1), qui tum Parisiis praeerat

(1) Confusion du duc de Glocester, qui éuit régent en Angleienre, avec Bedford , son frère , régent de France. Le récit qui suit n'est pas non plus i sa place.

regnumque Anglicis ministrabat^ samma dUigentia cavit ne quispiam ciTÎum ad Carolum exiret. fpse vero copias educensy castra castris opposait quingentis circiter passibus ab hoste distans. Spectarunt sese biduo hostiles exercitus, et, quanquampraeludia quaedam furtaque belli commiserint , nunquam tamen collatis signis congredi praesumpserunt. Exin pêne intact!^ incertumque cujus majori dedecore, abierunt. Anglici Parisius revertere, Franci Biturigas, receptis denuo in fidem quicumque in medio erant populis, qunm alio itinere rediissent.

Puelia, ubi coronatum regem et in sua sede satistuto locatum cognovit^ quietis impatiens^ in hostes rediit et oppida multa expugnavit armis ; multa in deditionem accepit; nonnulla quae hostes obsidione premebant céleri subventione liberavit. Postremo quum Anglici Compendium obsiderent , munitissimum oppidum ac Parisiis infensum , cupiens obsessis opem ferre , eo se cum copiis confert. Sentiunt hostes adyentum atque insidias Tcnienti parant. Iter ei per vineas ûiciendum erat et angustas semitas, quas ingressam et a tergo invadunt. Pugnatur in arcto loco magna contentione, ubi circumventa virgoquum explicare aciem nequiret^ tiec par esset certamen , nec fugiendi facultas daretur, deditionem facit. Joannes Lucemburgensis, nobili loco natuSy Lignei comes, qui tum Anglicis militabat, Puellam captiyam duxit, et aliquandiu in una ex suis arcibus asservavit. Quidam alio modo captam tradunt. Philippum ferunt Burgundiae ducem adversus hostem profectum, qui Piccardiam populabantur, apud Axonam fluvium venationi operam dédisse. Qua re cognita, Puella quae non longe abesset, sperasse incautum in-

lercîpere, ledisqiie sex mîllibus equîtum în venatores îrraîsse. Philippum praecognito impetu, repente suos in ordîne redegîsse advenîeotemque YÎrginem prslio excepisse, in quo Joannes eam ceperit(l); Philippum captam ad se duci profaibuisse, cui indecorum sidèretur, etiam vincendo, cum fœmina decertasse (2).

Utcumque sit, captam in bello virginem constat decem millibus aureis ^enditam Auglicis^ Rothomaguraqueductam : quo in loco diligenter examinata est, an sortiiegiîsy an daemonio uteretur, an quicquam de religione prave sentiret. Nihil inventum est emendatioue dignum , nisi virile indumentam qao illa utebatur; nequc hoc ultimo supplicio dignum censuere. Retrusa est in carcere, adjecta necis pœna, si amplius viriles vestes indueret. Illa quœarma tractare didicisset et exercitio militari gaudei^t, a custodibus pertentata, qui modo sagum militare, modo loricam, modo thoracem et alias armaturas coram afferebant, incauta, virilibus aliquando et indumentis ac armaturis se adornavit , nescieus quia mortem indueret (3).

Credibileest vivente virgine, quamvis capta, Anglioos se nunquam satis tntos existimavisse , qui tôt praeliis ab ea superati fuissent; timuisse fugam ac praestigia; atque idcirco necis causam quœsivisse. Judices ubiPuellam viri habitum récépissé cognoverunt, tan*

(1) Confusion des deux sorties que Jeanne fit de Compiégne à plusieurs semaines de distance. Cf. Berri, ci-dessus , p. 44.

(2) Mensonge de quelque grand personnage de la cour de Bourgogne que l'auteur avait eu l'occasion d'interroger.

(3) Cette version de l'infâme guet apens imaginé pour amener le cas de rechute , doit être celle que les docteurs normands avaient répandue au concile de Bâle.

quam relapsam igni damnayerunt. Cîneres ejus, ne honori aliquando essent, inSequanam flnvium projecere Sic JoaDna obiit, mirabilis et stnpenda yirgo ; quœ coUapsum ac pêne dissipatum Francorum regnum restUuity quse tôt tantasque clades intulit Ânglicis. Quae dux virorum facta, inler militum turmas^ pudicitiam servavit illœsam ; de qua nihil unquamindecorum auditum est. Divinum opus an humanum înventum fuerity difficile affirmaverim. Nonnulli existimant, quum Franciœ proceres > prospère succedentibus Anglorum rébus inter se dissiderent^ neo alter alteriua ducatum ferre dignaretur, ab %}iquo qui plus saperet hoc vaframentum excogitatum , ut virginem divinitus missam assererent dùcatumque petenti admitterent : neque enim hominem esse qui Deumdncem recuset; atque in hune modum rem bellicam Fuelldé creditam et armorum imperium datum. Illud explora tissimum est, Puellam fuisse cujus ductu Aureliani soluta est obsidio, cujus armis omnis terra subjecta est inter Bituriges ac Parisios, cnJHSiX)nsilio Remenses in potestatem recepti sunt et coronatio apud eos celébrata, cujus impetu Talbotes fugatus etejus cœsus est exercitus, cujus audacia Parisiensis porta cremata, cujus solertia atque industria res Francorum in tuto repositœ sunt. Digna res quae mémorise mandaretur, quamvis apud posteros plus admira tionis sit habitura quam fidei. Carolus etsi Tirginis obi tum acerbissime tulity non tamen sibi ipse defuit, multa per se, mnlta per duôes suos , non solum adversus Anglos, yerum et adversus Burgundos prœlia gessit digna memoratu, quae fortasse huic operi inseremus.

GUERNERI BERNI.

Guernerî Bernî , né à Gubbio, capitaine de compagnie au service de Frédéric lll de Montferrat, est l'auteur d'une chronique en italien qui va de l'année 1350 à 1472. Muratori a publié cet ouvrage sous le titre de Chromcon Eugubinum dans le vingt-unième volume de sa collection des Historiens de l'Italie. Le témoignage de cette chronique sur Jbanne d'Arc est le seul en langue italienne qu'il m'ait été possible de découvrir.

In qnesti temp! , in Francia era grÎEin guerra tra il re di Francia e il re d'Inghilterra , e i Francesi ayevano il peggiore. Erano gl' Inglesi a campo ad Orliensa» chè ravevano assediato in modo, che non si poteva tenere. Corne piacque al nostro signore Iddio, ando dal re di Francia aria Palzella, la quale stava a guardare le pécore ; e disse al re che ella andava per parte d'Iddio, e se egli faceva quelle che egli diria y saria yincitore contre gl' Inglesi. E dope molti s^ni, il re la cemincio a credere. Questa Pulzella si fece dare una spada che era in una chiesa^una di quelle che s'appiccane ai nobili e ai cayalieri sepra aile lore sepelture , quande muojone ; la quale spada la detta Pulzella pertara tuttavia al late. La prima cosa che ella fece, ando al seccerse d'Orliensa, che era assediato; e avéra in cape d*un ponte , il quale passa a un fiume che va aile mura délia terra, una baslia, la quale tenevano gl' Inglesi. Questa Pulzella , cen quella spada nuda in una mane ,