‹ Procès de condamnation et de réhabilitation de Jeanne d'Arc, dite La Pucelle (volume 2)Chapitre 46 sur 55 · LE PAPE PIE II · texte numérisé non relu

LE PAPE PIE II

L'auteur véritable des Mémoires du temps de Pie II, publiés sons le nom de son secrétaire Jean Gobelin, ne util plus question depuis longtemps. Les critiques italiens ont établi qu'ils sont l'ouTrage du pape lui-même. Sans entrer ici dans toutes les raisons qu'ils en donnent, qu'il suffise de renvoyer à Tiraboscki qui les résume (lîb. III, cap. I , par. 23). Ces mémoires, écrits d'un style fort élégant , commencent par une généilogie des Piccolo- ■liniy dont était Pie II , retracent rfaistoira générale du rv* siècle, et se terminent k l'an 1463 par cetâe dédaration mise à dessein pour couvrir la personne apostolique : H4B4: habuimus quœ €i4 armum lextum pontificatus sui nondum exactum, de rehus e/uf scriberemus, inlihros digestis XII, quorum ultimus pndie lialendarum januarii finem accepit, anno ah incamaio F'erbo MCCCCLXIIL

Au sixième livre, qui traite des affaires de France , est rapportée lliistoire de Jeanne d'Arc. Comme récit et comme appréciation, ce morceau peut passer pour ce qm a été écrit de meilleur k l'étranger an XV* siècle. L'esprit scolastique ne s* y montre nulle part. L'opinipn est celle d'un homme habitué aux affaires, qni admet la diversité des sentiments sur un fait si extraordinaire, mais qui montre combien ceux qui voudraient le réduire aux proportions d'une intrigue, sont réfutés parla grandeur des résultats. Quant àl'ordredes événements, il est bien observé et décèle le soin de l'auteur à prendie ses informations. U est même à remarquer que certaines circonstances relatives k l'arrivée et au séjour de Charles VII k Reims, ne %â irencontrent que U^ soit que le pape les ait tiréei d'une relatioia particulière^ soit qu'il les ait recueiUies de la bouche de l'arch/evéque de Reims ou d'un autre témoin, aux confikeoces pour la pai]( d'Arras ( 1435) , où il avait assisté comme secrétaire de la légation envoyée par le concile de Bâle.

PWrmi les historiens et collecteurs de textes sur Jeanne d'Arc, Denys Godefroy est le seul qui ait songé aux mémoires de Pie II.

Il n'en a rapporté^ il est vrai, qu'un passage d'assez peu d'intérêt. Ceux qui sont venus après lui , se sont contentés , pour alléguer l'opinion du même pontife, d'une phrase de son État de l'Europe sous Frédéric ///qu'il publia en 1458, n'étant encore que le cardinal £neas Sjlvius. Cette phrase n'a de valeur qu'autant t{u'on la rapproche du morceau correspondant des Mémoires , auquel on dirait qu'elle a servi de thème. La voici : Regnum Francia nostra aUate Joanna , i^irgo Loiharingensis , dwiuitus, ut cf^dunt, udmoniia , virilibus indumentis et armis induta, Gallicas ducens acies, ex, Anglicorum manibus magna ex parte , mirabile dictu^ prima inter primos pugnansy eripuit.

Yoici maintenant le texte des Mémoires :

Desperatis pêne Francorum rébus, Puella sexdecim aniios nata , nomine Joanna , pauperis agricolde filia j inagroTullensiyquum porcos custodiret, divinoafïlata spiritUy sicut res ejus gestae demonstranl, relicto grege ac parentibus posthabitis, ad praefectum proximi oppidi quod solum ejus regionis in fide Francorum remanserat , sese confert , ductoresque petit, qui sibi ad Delphinum iter demonstrent. Quaerit praefectus itineris causam; habere se inquit divina mandata quœ ad iilum perferat, sibi et regno salutaria. Ridet praefectus amentemque putans spernit. Instàntem multis pertentat modis; fit mora plurium dierum, si forte mutaretPueJla propositum, aut in ea aliquid reperiretur indignum. At ubi constans et îmmutabilis nuiliosque conscia turpitudinis inventa est : « Quid scio , » inquit praefectus, r< an hœc Dei voluntas sit? Saepe n regnum Franciae divina servavere praesidia ; forsitan n et nostris diebus aliquid in cœlo, pro nostra salute a ordinatum esl, quod per fœminam patefiat. » Selectisque tribus spectatae fidei servis, Fuellam ducendam ad Delphinum commendat.

ET mSTOftlEK^ DC XV« SIÊtUE. M9I

fuwÊit dkiBU Hcr {m îtimImib ent , ci ^rw jnnt fcoilk tcndttt, a«t awcm kosti. Tiansiit dîficnhilefr inoficna liri^v tcsùInk ind^Ui TirilSioft, ndpkiimiBqiie apnd Bîtsriges BiomiKfli adiît; cpû ftadiB animo, tolciadilMU aoccptxs, nbo jam de Ttgao tmendo^ sed de looo qosreodo obi sfcvmm Titam secaraft açere posset , anxios eraU In Hîspania régis Castellat ac Legionis ea aelate florentes opes babdbantiir, <pii com DetphÎDO, et omisaDgiiinîulis, et amicitiae TÎncnlo jangehalnr. HaDc rogare staloerat uty legni Fraociâe cnram et coitmaiiisiiscîpiens, an(p<» Inm sibi aliqocm terne concederet in qoo tuto latitaret. Talîa mcditantem TÎrgo conTenit , et restitutis prarfecti litteris , aodiri petiit. Delpbiniis rei noTitate permotns delosionenNjue Teritos , Castrensi epi^copo , oonie9M>ri sno f inter tbeologos aj^îme docio , Puelbun ezaminandam conimittit nobilibnsque matronis senrandam tradit. Inlerrogata de fide , ea respoïKlit; qoflp cbristianae religioni oonTeniant; examinata de moribos, podica et honestîssima reperitur; tit pluribn» dîebns examen : nibîl in ea fictnm, nihil dolosum» nibil arte maligna excogitatum invenitur; in babilu sola difficoltas manet. Rogata cur vestes Tiriles mu* lieri prohibitas indnisset 9 w yirginem sese ait; vir-* giui Qtrumqae habitum oonyenire ; sibi a Dec mandatam esae vestibas nt Tirilibus uteretur, oui et «rma iractanda essent virilia. >i

Sic probala , rursus îo conspectu Delphini reddita : a Ego ad te,»inquity u veiii, regum sauguis, Dei jussu, i< non meo consilio. Is mandat ut me sequaris. Si pa- Ci ruerisy restituàm tibi tunm solium, Remisqueprou pediem tuo capîti coronam imponam. » Delphinus

510 TÉMOIONAGËS DBS GBRONIQUEUBS

rem difficillimam qo» promilterelttr, ail : u Remomm ctiritatem in qua reges coronari aolerent^ remotissH' mam esse , et ab hostibns obtiueri , nec asqiiam iter paiere tutum f Aurelianuniy quœ média ciTitas esset, ab Ânglicîs obsîderi^ nec Tires Francos kabere qaîbns miseris obsessis subveniretnr: maltb miniis coronationi navare operam posse. n Nihil his inota virgo : ff Non vana, liinquit, rcpromitta. SiDeo credis, elmihi tf crede; ejus nuntia veni ; arma tibi miinbtrabo divi- « nitus et invisibill ferro aperiamiter. Parebunt quof< camqoe ieris populi , et nltro tua signa sequentur H nobiles. Nec tu mihi obsidionem Am'elianensem ce objeceris; banc ego ante omnia dissolVam, et civile tatem liberamdabo; tantum mihi hos équités, qui te (c pênes adsunt, concedito. »

Res aliquaudiu in consilio diversis sententiis agitata est; alii captam mente Pueliam, alii dsemonio illussijaïf alii Spiritn sancto plenam putabant. Et ii Be-* thuliam atque alias olim civitates per fœminas fuisse salfatas referebant, regnumque Francise sœpe divinitus adjutum ; nunc quoque per virginem quam Deus mitterety posse defendi; nec vesanam* PueUam qooquo modo putandam, cujus consilia sensu plena essent. Vtcit haec sententia, et Aurelianensem provinciam Puellœ crediderunt. Dux fœmina belii facta est. Allata sunt arma , adducti equi ; Puella ferociorem ascetidit, et ardens in armis, hastam Tibrans, sattare, currere atque in gyrum se Vertere haud aliter coegit equum , quam deCamillafabulaetradunt.Nobilissimus quisque, assumptis armis, percupide sectatus est virginem; que? paratis omnibus, itineri se commisit.

Difiicillimus per terram ad Aurelianum palebat adi-

II», llinera cfosque praecluserat Anglicns tribusqne urbispords trina objecerat castra, eaque fossa et yallo manierat. Poelia hand ignara Lygerim fluvium propter maenia cÎTitatîs decurreit;, naves occullo in loco frumento onerat atque cam copîis ingredittft*, et obsessis de sua profectione commonitis, Teloci remigîo et rapidi flumîiiis usa cursu, prias in conspectu civitatis est Tisa , quam hostes Yeiituram cognoTerint. Accurrerunt armati Angiici, coiiscensisqiie nayicalis, frustra ingressum virginîs remorari conati sunt, miiitisque acceptis vulneribas terga dedenint. Il la urbem ingreasa ac summa ciTinm alacritate su$cepta , commeatam omnis generis jam famé pereuntibus imporlavit. Necmorata, sequenti luce, castra hostium quœ portam prœcipuam obsidebant, magno furore invadit, repletisque fossis atque aggere ac Tallo disjecto, Anglos perturbât; ac potita munition ibus, turres et propugnacula quœ hostes parayerant^incendit; idemque, confirmais oppidanorum animis, per alias portas egressa, in aliis castris efficit. Quum divisi Anglici pluribus in locis essenty nec castra castris subvenire possent, per hune modum sointa et penitus deleta est Aurelianensis obsidio , cœsisque hostibus quicumque ad eam convene- Tant, ut TÎx cladis nuntius exatiterit. Nec hujus rei gloria alteri quam Puellaedatay quamvis streniiissimi ac peritissimi bellatores et qui sœpe ordines duxerant, interfuere.

Tantam suorum cladem atque ignominiam iniquo animo Talbotes tulit , inter Anglicos duces fama clarissimus. Qui, assumptis quatuor millibus equitum ex omnibus copiis delectorum, in Am^lianum duxit congressurus Pnellae^ si ausa esset occuiTere, haud dubiiis

quin portas exeuntem, vel caperet, vel occideret; sed longe aliter evenit. Eductis virgo cohortibus, ut primum hostem ooiispicata est , sublato îngenti clamore atque impetu horribili facto , AugHcorum signa pervadit; inter (|uos nemo inventus est qui consistera aut vultum ostendere auderet. Subitus omnes metus atque horror incessit; qui, etsi iiumero superiores essent, pauciores tamen sese fore arbitrabantur et innumerabiles copias Puellœ militare putabant. Nec defuere qui pugnare angelos in parte adversa existimarent , nullamque sibi victoriam promitterent contra Deum prœliantibus. Cecidere de manibus nudî enses; scuta et galeas quisque projecit , leviorem ut se fugoe committeret. Talbotis nec hortamenta audita sunt, nec minaepensitatae^factaestfœdissimafuga; virgini solum ostensa terga.* quae, fugientes insecuta universos aut cepit, aut interfecit, excepto cum paucis duce, qui postquam suos de fuga irrevocabiles vidit, velocibus equis impetum hostis evasit.

Harum rerum fama ad yicinas gentes et deinde ad remotiores delata semperque major itinerando facta , stupore omnium mentes implevit. Delphinus jam Puellœ monitus credens, cuj us dicta firmaverant facta, supplicationes Deo per omnia templa decrevit et ad suscipiendam coronam sese accinxit. Nobilitas uni- Tcrsi regniy miraculosis Puellae operîbus auditis, postquam solemnia coronationis apparari didicit, incre* dibili cupiditate visendi \irginem , tota GaUia assumptis armisy accurrit. Atque intra mensem, supra triginta equitum millia, propriis stipendiis militatura, ad Delphinum conccssit; qui tantas adesse armatorum copias magis ac magis laetatus, ex Biturigibus, apud

quos plerumque morabatur, arrepto itinere précédente in armis et vexillum regium gestante Puella in Remos duxit. Media quœque oppida in polestate ho-^ stiumerant; populique omnes, iiovisadactijuramentis, fidem servare Anglico ac Delphinum hostiliter accipère decreverant. At ubi eum Pueilamque prope adesse oognoYerunt(mirabiledictu)y nemo contra armatus occurrity nemo portas clausit^ nemovenientibus maledixit.Quocumque ventum est^eiruseobviam plèbes Delphinum y tanquam dominum, salutarunt; certantes inter se quonam pacto suum principem majoribus honoribus afficere possent.

Quum prope Remos ad quadraginta ferme stadia pervenisset exercitus, magnopere in civitate trépidatum est. Nihii Anglico tutum videri^ nutare opti* mates, plebis animos res novae allicere. Fuerunt inter Anglicos qui suaderent sacrum oleum, quo rex inungitur, alio trausferendum , ne perdita civitate, rite coronari hostis posset. Opinantur Gaili candidam olim columbam e cœlo missam beato Remigio , ejus urbis antistiti, liquorem olei attulisse quo reges inungerentur ; idque summa religione custodiunt neque imminui putant^quamvis a Clodoveo usque in bœc tempora permulti reges iilo sint' usi ; negantque verum esse regem qui hoc oleo non sit delibutus. Ob eam causam quum de transportando liquore sœpius Anglici consuluissent, divina voluntate prsepeditum propositum arbitrantur. Delphinus 9 urbi propinquus, caduceatores misit, qui civitatem tradi jubeant coronationemque suam Remensibus annuntient. Illi primarios cives legant qui tempus consultandi petunt. Puella legatis nihil responderi jubet , nihil morandum in tempore,

Page 1